[23.22737] Nota gezondheid 2024 - 2026 gemeente Eersel
Tekst van het document
In de gemeente Eersel hebben we de beschikking over uitdagende beweeg-, speel-, en ontmoetplekken die door ons (in samenspraak met de kern) worden onderhouden en aangelegd. Buurtsportcoaches werken aan het bevorderen van bewegen en de toegankelijkheid hiervan voor alle inwoners. We hebben een dekkend AED (automatische Externe Defibrillator) netwerk in de hele gemeente Eersel en zijn aangesloten bij Hartslag.nu. Met betrekking tot een gezonde leefomgeving voert de GGD Brabant-Zuidoost jaarlijks inspecties uit op het gebied van Infectiepreventie. De gemeente Eersel wijst organisaties aan op basis van signalen of urgentie. Wat gaan we doen: subdoelen en acties 1. De lokale coalitie Kansrijke Start is doorontwikkeld Naast het voorzetten van de acties en ontwikkelingen binnen de coalitie willen we de coalitie door ontwikkelen en borgen. We zetten in op verdere professionalisering van de aanpak Kansrijke start. We verkennen dit Kempenbreed.
2. Er is een integrale aanpak overgewicht We sluiten aan bij de ketenaanpak Kind naar Gezonder Gewicht. Deze aanpak richt zich op kinderen met overgewicht en obesitas en hun gezin. We sluiten aan de ketenaanpak van de Gecombineerde Leefstijl Interventie (GLI). Deze interventie richt zich op volwassenen en worden onder voorwaarden vergoed uit de basisverzekering. Onder begeleiding en middels een programma wordt onder andere gewerkt aan gezondere voeding, bewegen en duurzame gedragsverandering. We verkennen of er in sportkantines en op scholen behoefte is om meer gezonde voeding aan te bieden. Dit doen we in goed overleg met de sportkantines, en de desbetreffende besturen, en met de scholen. 3. Meer inwoners bewegen en sporten We blijven vanuit het Kempisch Sport- en Beweegakkoord inzetten op bewustwording bij ouders/verzorgers, leerkrachten, sport- en beweegaanbieders zodat zij zich bewust zijn van het belang van voldoende, gevarieerde en kwalitatieve beweging. We willen de sport- en beweegdeelname van alle kinderen en jongeren vergroten en verbeteren. Dit willen we onder andere doen door kinderen op een laagdrempelige manier kennis te laten maken met diverse sporten en bewegingsvormen. Dit pakken we op vanuit het Kempisch Sport- en Beweegakkoord.
We bevorderen dat mensen met een beperking, een chronische aandoening, een migratieachtergrond, (kwetsbare) ouderen en mensen in armoede en eenzame mensen meer (kunnen) gaan sporten en bewegen. We zetten hier vanuit het Kempisch Sport- en Beweegakkoord op in. 4. De leefomgeving wordt gezonder ingericht Optimaliseren van de gezondheid in openbare ruimten, zoals sportparken, speeltuinen en gemeentehuizen. Dat willen we doen door deze openbare (buiten)ruimten bijvoorbeeld zo veel mogelijk rookvrij te maken. We pakken dit Kempenbreed op. Gezondheidskennis wordt toegepast binnen de omgevingsvisie en de omgevingsplannen. We behouden een dekkend AED netwerk. We blijven oordoppen beschikbaar stellen voor kwetsbare doelgroepen om gehoorschade te beperken. 5. #Kempenbranie is verder verstevigd Samen met de andere Kempengemeenten verbinden we basisscholen en middelbare scholen met elkaar om ervaringen rondom drugs- en alcoholproblematiek te delen. We verstevigen het welbevinden en weerbaarheid van jongeren door interventies gericht op deze doelgroep en hun netwerk, bijvoorbeeld op het gebied van sociale media. We verkennen of het wenselijk is om Skip die Trip te verlengen. De landelijke financiering van Skip die Trip stopt per 2024.
20
C. Mentaal welbevinden vergroten Doelstelling In de gemeente Eersel voelen mensen zich nog meer verbonden met elkaar en voelen meer mensen zich psychisch gezond. Deze doelstelling is vertaald naar een aantal meer concrete doelen: Meer mensen voelen zich psychisch gezond. Minder mensen voelen zich eenzaam. Mensen ervaren minder stress. Wat doen we al? Met #Kempenbranie richten we ons op jongeren in de gemeente Eersel. Welbevinden vergroten is één van de speerpunten om ervoor te zorgen dat jongeren gezond en kansrijk kunnen opgroeien. Hiervoor hebben we een aantal interventies uitgezet. Join Us is zo’n interventie die zich richt op het verkleinen van eenzaamheid en het vergroten van sociale kracht bij jongeren tussen 12 en 25 jaar. Daarnaast zetten we in onze gemeente een jeugdcoach in die bijvoorbeeld gastlessen over mentale weerbaarheid geeft op basisscholen. We nemen deel aan het programma Eén tegen eenzaamheid. Dit programma richtte zich de eerste jaren alleen op ouderen, maar sinds de lancering van de vervolgaanpak in 2022 op mensen van álle leeftijden. Samen met een netwerk van partners werken we aan een brede en structurele aanpak, met extra inzet op het doorbreken van het taboe, signaleren en bespreekbaar maken van eenzaamheid en het verrijken van het huidige ondersteuningsaanbod met aandacht voor sociale vaardigheden.
De gemeente Eersel streeft een accommodatiebeleid na waarin het voor alle inwoners mogelijk is om op een laagdrempelige manier deel te nemen aan activiteiten gericht op ontmoeten, bewegen, cultuur en ontwikkeling. Onze gemeente heeft de beschikking over een bruisend cultureel- en sportief verenigingsleven. Verenigingen zijn een belangrijke ontmoetingsplaats binnen onze kernen waar we trots op zijn. We faciliteren ons verenigingsleven daarom uitgebreid. Hierbij kijken we bijvoorbeeld naar de huurtarieven die verenigingen betalen of naar het ter beschikking stellen van accommodaties voor verenigingen uit de gemeente Eersel. Wat gaan we doen: subdoelen en acties 1. Het bestaande aanbod wordt verder verstevigd
We blijven inzetten op het programma Eén tegen Eenzaamheid. Verkennen hoe de rol van cultuur en kunst als middel ingezet kan worden bij interventies op het gebied van eenzaamheid, je psychisch gezonder voelen en minder stress ervaren. Verkennen hoe sport als middel ingezet kan worden bij interventies op het gebied van eenzaamheid, je psychisch gezonder voelen en minder stress ervaren. 2. Er is aandacht voor risicofactoren op het gebied van mentale gezondheid Vanuit Jeugdbeleid wordt ingezet op STORM. Dit is een wetenschappelijk onderbouwde, preventieve aanpak die tot doel heeft een depressie of suïcide bij jongeren vóór te zijn. Door zelfvertrouwen, weerbaarheid en veerkracht te stimuleren, leren zij hun negatieve gevoelens om te buigen, zodat ze zich kunnen ontwikkelen tot sterke, gezonde volwassenen. We verkennen de mogelijkheden voor interventies die zich richten op stressvermindering bij verschillende leeftijdsgroepen. Met name jongeren, ouderen en mantelzorgers zien we als risicodoelgroepen.
21
D. Bijdragen aan vitaal ouder worden Doelstelling Goede fysieke en mentale conditie bij ouderen bevorderen zodat ze zo lang mogelijk thuis kunnen blijven wonen in goede kwaliteit van leven. Daarnaast willen wij de risico’s voor onze oudere inwoners om te vallen, in zowel de thuisomgeving als in de openbare ruimte, zo klein mogelijk houden. Wat doen we al? In de gemeente Eersel is men veelvuldig bezig met het thema vitaal ouder worden. Zo organiseert de KBO vitaliteitsdagen voor ouderen waar onder andere ook valpreventie een onderwerp van gesprek is. Als gemeente Eersel steunen wij deze dagen. In het Kempisch Sport- en Beweegakkoord is aandacht voor vitaliteit bij ouderen. En via de inclusieagenda van de gemeente Eersel bevorderen we bewustwording, participatie en toegankelijkheid voor alle inwoners. Elke dorpskern heeft een vorm van inloop voor ouderen waar zij terecht kunnen voor een praatje, vaak zijn mogelijkheden om deel te nemen aan activiteiten en is er ruimte voor ontmoeting. Eén keer in de maand is de mogelijkheid om gezamenlijk gebruik te maken van een maaltijd per dorpskern. Er zijn vele burgerinitiatieven die zich richten op ouderen. Vitaal ouder worden is geborgd in programma’s als Eén tegen eenzaamheid, de mantelzorgondersteuning en dementievriendelijke gemeente.
Onder andere Cordaad Welzijn en Eersel voor Elkaar zetten zich in voor de doelgroep met verschillende diensten zoals maatjescontact. Wat gaan we doen: subdoelen en acties Ook voor de ambitie gericht op vitaal ouder worden bouwen we voort op wat er al is. Daarnaast richten we ons de komende jaren op het stevig neerzetten van een aanbod voor valpreventie. En bevorderen we de toegankelijkheid van ontmoeting en voorzieningen gericht op gezondheid voor ouderen.
1. Het valpreventief aanbod is verstevigd Opzetten van de integrale ketenaanpak Valpreventie. Dit wordt regionaal opgepakt en lokaal uitgerold, samen met lokale partners zoals fysiotherapeuten, welzijnswerk, huisartsen en de GGD. 2. Bevorderen van toegankelijkheid en meedoen voor ouderen Aandacht genereren voor de toegankelijkheid van de openbare ruimte. Bijvoorbeeld met dementievriendelijke kernen en de acties uit de inclusieagenda. We onderzoeken welke activiteiten of interventies nog meer kunnen bijdragen aan de fysieke en mentale gezondheid van ouderen en zetten hier gericht op in.
22
Integraliteit tussen thema’s Met onderstaande afbeelding is de integraliteit tussen de vier omschreven ambities weergegeven.
Een stevige sociale basis waarbij gezondheidsbevordering voor iedereen toegankelijk is maakt het mogelijk om met elkaar te werken aan een gezond opgroeien, het bevorderen van gezonde leefstijl, mentaal welbevinden van alle inwoners en vitaal ouder worden.
23
5. Monitoring en evaluatie We zetten in op goede monitoring en evaluatie. Dit is van belang voor het behouden van draagvlak voor ons beleid (evidence based werken), voor het leren en mogelijk bijsturen en ten behoeve van het vieren van grote en kleinere successen. We kiezen dan ook voor een combinatie van ‘tellen en vertellen’: we halen zowel data op als terugkoppelingen van onze partners. De diverse monitoringsinstrumenten van de GGD zijn de basis voor de data. Daarnaast dragen de volgende activiteiten bij aan evaluatie en monitoring: 1. Integraal beleidsoverleg gemeente Eersel Meerdere keren per jaar (ongeveer maandelijks) wisselen we als gemeente Eersel op hoofdlijnen uit waar we staan en waar nog kansen liggen. We doen dit in een overleg waarbij met name integrale samenwerking op het gebied van gezondheid centraal staat. 2. Lokale monitoring Met behulp van monitoringsinstrumenten van onder andere GGD Brabant-Zuidoost kijken we naar lokale data rondom gezondheid. De uitkomsten en inzichten uit de lokale monitoring delen we via landelijke en regionale monitorings- en evaluatie-instrumenten. Hiermee dragen we bij aan landelijke en regionale kennisdeling. 3.
Kempenbrede monitoring Maandelijks is met de andere Kempengemeenten Bergeijk, Bladel en Reusel-De Mierden overleg over de voortgang en uitvoering van het plan van aanpak voor het Gezond en Actief Leven Akkoord met de betrokken beleidsmedewerkers. GGD Brabant-Zuidoost is een vaste adviespartner in deze overleggen. Jaarlijks evalueren we samen met onze uitvoeringspartners op programma’s en interventies die Kempenbreed en lokaal worden ingezet. 4. Klankbordgroep We organiseren een jaarlijkse bijeenkomst met de klankbordgroep die ook betrokken is geweest bij de opzet van het plan van aanpak voor GALA. Hierbij nodigen we alle betrokken partners uit om in gesprek te gaan over de bevindingen vanuit de monitoring. De uitkomsten van dit gesprek gebruiken we om bij te sturen.
24
6. Financiën Brede SPUK
De Brede SPUK-regeling (Specifieke Uitkering) is van rijkswege beschikbaar gesteld voor alle gemeenten om uitvoering te geven aan het GALA. Hiermee wordt het stevig verankeren van sport en bewegen, gezondheidsbevordering, cultuurparticipatie en de sociale basis in de gemeente beoogt. De regeling loopt vanaf 2023 tot en met 2026. In deze SPUK wordt de financiering voor vijftien onderdelen gebundeld in één (nieuwe) uitkering. De regeling bestaat uit drie inhoudelijke hoofdthema’s. Daarbinnen vallen verschillende onderdelen met elk een vast beschikbaar budget per gemeente. De totaalbudgetten voor 2024, 2025 en 2026 zijn respectievelijk € 285.955, € 285.956 en € 226.695. In bijlage 2 is te zien hoeveel budget per onderdeel beschikbaar is gesteld door de Rijksoverheid voor onze gemeente voor de komende drie jaar. Vanaf 2027 is het nog onduidelijk of de Brede SPUK voortgezet zal worden. Om te zorgen voor duurzame inzet op de programma’s kijken we de komende jaren dan ook naar mogelijkheden om financiering goed te borgen. Een groot deel van de kosten zal gaan naar ontwikkeling van nieuwe programma’s of een impuls aan lopende programma’s. De verwachting is dan ook dat deze kosten na 2027 weer wegvallen.
Budget collectieve gezondheidsbevordering GGD Brabant-Zuidoost levert veel werkzaamheden voor de inwoners van de gemeente Eersel op het gebied van collectieve gezondheidszorg. Ze ondersteunen en adviseren op beleidsniveau, in uitvoering en onderzoek. Daarnaast voeren ze jeugdgezondheidszorg uit, denk aan werkzaamheden vanuit de consultatiebureaus. Ook heeft de GGD een belangrijke taak in gezondheidsbescherming, denk aan vaccinaties, seksuele gezondheid en infectieziekte bestrijding. De gemeente levert GGD Brabant-Zuidoost in 2024 een bijdrage per inwoner of per kind. Dit bedrag is bestemd voor alle werkzaamheden die de GGD levert voor de inwoners van de gemeente Eersel. Met het vaststellen van de begroting GGD door de gemeenteraad wordt jaarlijks gekeken waar de financiële middelen van gemeenten voor bestemd worden door de GGD. Daarnaast organiseren we als gemeente Eersel dat er een dekkend AED netwerk is vanuit het budget collectieve gezondheidsbevordering. We voorzien in subsidies voor het onderhoud van AED’s en het bevorderen van burgerhulpverleners. Daarnaast zorgen we dat oude AED’s vervangen kunnen worden en betalen we contributie aan Hartslag.nu om de AED’s zichtbaar te maken voor burgerhulpverleners.
Domein overstijgend Het streven is om gezondheid in alle domeinen terug te laten komen. Zo draagt een inclusievere samenleving bij aan meer toegankelijkheid en meedoen voor iedereen. Waar nodig en vanuit integrale samenwerking wordt gekeken hoe budgetten gezamenlijk aangewend kunnen worden.
25
Bijlage 1
Evaluatie Gezondheidsbeleid 2018 – 2023 Gemeente Eersel
Gemeente Eersel Versie juli 2023
26
Inhoudsopgave 1.
Inleiding ................................................................................................................................ 28
2.
Evaluatie en terugblik ........................................................................................................... 29 3.1 Gezondheidsprofiel gemeente Eersel ...................................................................................... 30 3.1.1 Terugblik op behaalde indicatoren .................................................................................... 30 3.1.2 Terugblik op niet-behaalde indicatoren ............................................................................. 31 3.1.3 Toelichting niet behaalde indicatoren ................................................................................ 31 3.2 Uitgevoerde activiteiten ............................................................................................................ 32 3.2.1 Aanpak overmatig alcoholgebruik ..................................................................................... 32 3.2.2 Aanpak overgewicht en bewegen ..................................................................................... 32 3.2.3 Aanpak weerbaarheid en welbevinden: ............................................................................ 33 3.2.4 Aanpak eenzaamheid ........................................................................................................
33 3.2.5 Aanpak invloed van de omgeving op de gezondheid........................................................ 34 3.2.6 Aanpak gezonde leefstijl in het algemeen, hierbij wordt eHealth als mogelijk middel ingezet 3.2.7 Aanpak verschillen sociaaleconomische gezondheidsverschillen. ................................... 34 4. Conclusie en vervolg .................................................................................................................. 35
27
34
1. Inleiding Voor u ligt de evaluatie Gezondheidsbeleid. Met deze evaluatie blikken we terug op het gezondheidsbeleid van de gemeente Eersel van 2018 tot heden. De reden om nu te evalueren is dat we voor de komende jaren gaan toewerken naar een integraal domein overstijgend gezondheidsplan. Dit in navolging op landelijke en lokale ontwikkelingen rondom samenwerking en overlap op verschillende beleidsterreinen die betrekking hebben op gezondheid. We kijken in deze evaluatie terug naar welke gestelde indicatoren en thema’s nog steeds relevant zijn. Daarnaast geven we weer welke activiteiten op de verschillende thema’s hebben plaats gevonden. De verbinding die al is gelegd tussen beleidsterreinen en de samenwerking met GGD Brabant-Zuidoost worden benoemd. Tot slot kijken we vooruit naar de ontwikkelingen die op dit moment gaande zijn en die van grote betekenis zullen zijn van 2023 tot 2026. Het Gezond en actief leven akkoord (GALA) staat hierin centraal.
28
2. Evaluatie en terugblik In dit hoofdstuk blikken we terug op de uitvoering van het gezondheidsbeleid vanaf 2018 tot nu. Voor deze periode vormde de Nota Gezondheid 2018 – 2021 de basis. Uitvoering van de onderdelen in de nota genoemd heeft ook in 2022 en 2023 plaatsgevonden, omdat de in de nota benoemde thema’s nog steeds relevant zijn. In de nota is een aantal aandachtspunten benoemd voor het lokale beleid vanuit de landelijke nota gezondheid. Deze aandachtspunten zijn overmatig alcoholgebruik, overgewicht en bewegen. Daarnaast werd inzicht verkrijgen in en inzetten op gezondheidsverschillen tussen laag- en hoogopgeleid als aandachtspunt benoemd. 2.1 Gemeentelijk gezondheidsbeleid 2018 tot heden De Nota Gezondheid 2018-2021 is het kader geweest voor lokale gezondheidsactiviteiten, maar ook voor de Kempische samenwerking. In de gemeente Eersel is benoemd dat een aantal thema’s extra de aandacht zouden krijgen.
Deze thema’s zijn: “- overmatig alcoholgebruik, hiernaast wordt ook aandacht besteed aan drugsgebruik - overgewicht - bewegen - weerbaarheid) - afname van het aantal jongeren dat dag en nacht problemen ervaart - eenzaamheid - de invloed van de omgeving op de gezondheid (waaronder vliegtuiglawaai en geurhinder) - gezonde leefstijl in het algemeen, hierbij wordt eHealth als mogelijk middel ingezet.” Het in kaart brengen van gezondheidsverschillen inclusief acties hierop heeft ook extra aandacht gekregen. 2.2 Invloed Covid-19 Gedurende de looptijd van de Nota Gezondheid is /corona uitgebroken. Vanaf maart 2020 heeft het kabinet allerlei maatregelen genomen om deze pandemie in te dammen. Deze maatregelen hadden een enorme impact op het dagelijks leven. In de jaren dat de pandemie voortduurde zijn de maatregelen steeds opnieuw aangepast aan de hand van de meest recente inzichten, maar zijn ook discussies ontstaan over de effecten van deze maatregelen o.a. op de mentale gezondheid. Veel activiteiten, ook vanuit gezondheidspreventie, kwamen stil te liggen. In het najaar van 2021 heeft GGD Brabant-Zuidoost een Corona Gezondheidsmonitor Jeugd 202130 afgenomen. In juni 2022 is een gemeenteprofiel voor de gemeente Eersel gepubliceerd.
Het doel van deze monitor was om een beeld te geven van de impact van corona op de fysieke en mentale gezondheid van jongeren in klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs. In het dagelijks gezinsleven en vanuit onderwijs, zorg en welzijn was de impact – los van deze monitor – goed zichtbaar. School gaf bijvoorbeeld aan dat met name meisjes last leken te hebben van mentale gezondheidsklachten en dat over het algemeen gedragsgrenzen vervaagd leken te zijn. In de monitor worden een aantal opvallende zaken specifiek voor Eersel benoemd: 9 op de 10 jongeren voldoet niet aan de beweegrichtlijn; meer dan de helft van de vierdeklassers heeft de afgelopen vier weken alcohol gedronken. De uitkomsten van deze corona gezondheidsmonitor zijn gebruikt om sturing te geven aan de uitvoering van het gezondheidsbeleid en dan met name door inzet van interventies via #Kempenbranie. In november 2021 is met de Brabantscan van de GGD een beeld gegeven van de gezondheidsverschillen m.b.t. corona in Brabant31. Conclusie hieruit is dat de bestaande gezondheidsverschillen tussen groepen aangescherpt zijn tijdens de coronacrisis. Zo zijn mensen met lagere inkomens, een lage opleiding en niet-Westerse migratieachtergrond harder getroffen door corona en ervaren zij een grotere negatieve impact.
De Nota Gezondheid 2018-2021 stelt het verminderen van gezondheidsverschillen tussen groepen mensen als belangrijk doel. Uit de Brabantscan blijkt dat hier nog steeds een opgave ligt. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) heeft in de afgelopen jaren veel onderzoeken gedaan naar de impact van corona op gezondheid, economie, mobiliteit, mentale gezondheid en leefstijl. In een verkort overzicht van februari 202332 is te lezen dat meer mensen psychische klachten rapporteerden, met name jongeren, in 2020 en 2021. Ook gaf eind 2020 een derde van de Nederlanders vanaf 12 jaar aan minder te zijn gaan 30 Website met het rapport: https://www.ggdbzo.nl/app/uploads/sites/2/2022/06/Gemeenteprofiel-CGMJ-2021-Eersel.pdf
31 Website: https://www.ggdbzo.nl/app/uploads/sites/2/2021/11/Corona-in-Brabant-Gezondheidsverschillen-PROVINCIAAl-
nov21.pdf
32 Website: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2023/08/drie-jaar-corona-in-cijfers
29
sporten en bewegen. Daartegenover stond echter ook een groep die juist meer is gaan sporten en bewegen (15%). Voor het huidige gezondheidsbeleid blijft het nodig om een vinger aan de pols te houden met betrekking tot de langetermijneffecten van corona. Het is moeilijk om een oorzaak-gevolg relatie te trekken tussen gezondheidsgedrag en het gevolg van corona. Corona kan niet altijd duidelijk als oorzaak aangewezen worden, maar voor de uitvoering van ons gezondheidsbeleid is dat ook minder van belang. Tijdens de coronapandemie is in ieder geval het belang van gezondheid volgens de visie van Positieve Gezondheid nog duidelijker geworden. Deze stelt dat gezondheid invloed heeft op het dagelijks functioneren, sociale contacten, zingeving, mee kunnen doen, kwaliteit van leven, mentaal welbevinden en lichaamsfuncties. Voor nu nemen we de pandemie vooral als context aan en passen ons beleid en uitvoeringsactiviteiten aan, aan de signalen, trends en ontwikkelingen in gezondheidsgedrag en -beleving.
3.1 Gezondheidsprofiel gemeente Eersel 3.1.1 Terugblik op behaalde indicatoren In de Nota Gezondheid 2018-2021 zijn veel indicatoren wel behaald, maar ook hier is blijvend inzet op gecontinueerd. Het gaat dan om indicaties over de volgende thema’s: Veilig sporten en bewegen; Vergroten van de weerbaarheid bij kinderen, jongeren en hun ouders; Vroegsignalering van zogenaamde ‘niet-pluis-gevoelens’ bij jongeren, ouderen en volwassenen, met name op het gebied van eenzaamheid en jeugdproblematiek; Gezondheid in de fysieke omgeving; Alcoholgebruik bij jongeren, volwassenen en ouderen. Ook nu zijn deze thema’s nog relevant. In de uitvoering van het gezondheidsbeleid is hier veel aandacht aan besteed zoals terug te vinden in paragraaf 2.3. Als we kijken naar de meest recente cijfers op deze thema’s vallen een aantal zaken op: Overgewicht Overgewicht blijft een aandachtspunt. In 2020 hadden 56% van de ouderen en 44% van de volwassenen van 18 t/m 64 jaar overgewicht inclusief obesitas. Beweegnorm De beweegnorm wordt door een grote groep nog niet behaald. Vooral jongeren, volwassenen en ouderen bewegen nog onvoldoende volgens cijfers uit de GGD jeugdmonitor 2019, volwassenmonitor 2020 en ouderenmonitor 2020. Slechts 13% van de jongeren van 12 t/m 18 jaar beweegt dagelijks minimaal 1 uur. Van de volwassenen voldoet 55% aan de beweegrichtlijn en van de ouderen 42%.
Dat zijn de beweegrichtlijnen die in 2017 zijn gemaakt (tenminste 2,5 uur per week matig intensieve inspanning en tenminste 2x/week spier- en botversterkende activiteiten. Eenzaamheid We weten dat eenzaamheid onder alle leeftijdsgroepen en lagen van de bevolking voorkomt. Er zijn verschillende vormen van eenzaamheid, zoals sociale of emotionele eenzaamheid. Op de vraag uit de GGD jeugdmonitor 2019 aan jongeren van 12 t/m 18 jaar of zij zich in het afgelopen jaar vaak tot altijd eenzaam hebben gevoeld, antwoorde 12% bevestigend. Van de volwassenen en ouderen geeft 8% aan zich (zeer) ernstig eenzaam te voelen. Dit zijn cijfers uit de volwassen- en ouderenmonitor van 2020 tijdens de coronapandemie. Alcoholgebruik Het alcoholgebruik in onze regio en ook in onze gemeente blijft hoog. 60% van de jongeren onder de leeftijdsgrens van 18 jaar heeft ooit alcohol gedronken. Veel volwassenen (66%) en ouderen (47%) drinken zelf meer dan 1 glas alcohol per dag. In ons gezondheidsbeleid en de uitvoering daarvan blijven wij dus aandacht houden voor alcoholgebruik. Vooral het programma #Kempenbranie is gericht op het verminderen van alcoholen middelengebruik. Zie 2.3 voor een toelichting hierover.
30
3.1.2 Terugblik op niet-behaalde indicatoren In deze evaluatie starten we met een terugblik op de indicatoren uit de Nota Gezondheid 2018-202133. Hieronder worden in tabel 1: de indicatoren benoemd zoals opgesteld ; de leeftijdsgroep waarvoor de indicator is bedoeld wordt aangegeven; middels kleuren wordt aangegeven of de indicator wel of niet is behaald; trends door de jaren heen geven aan wat het verloop van de indicator in de tijd is. We kijken of deze indicatoren anno 2023 behaald zijn. Daarvoor gebruiken we cijfers uit 2019, 2020 en 2021, omdat recentere cijfers op dit moment nog niet beschikbaar zijn. De bronnen die gebruikt zijn: GGD Kindmonitor 2021 GGD Jeugdmonitor 12 -18 jarigen 2019 GGD Volwassenmonitor 19-64 jarigen 2020 GGD Ouderenmonitor 65plus 2020 GGD-rapportage ‘Meetnet Eersel lucht en geluid’ 2021. Tabel 1: status niet-behaalde indicatoren vorige nota Norm is behaald anno 2023 Norm is niet behaald anno 2023 Indicator
Leeftijdsgroep
1
Het aantal jongeren met overgewicht is maximaal 8%
12 t/m 18 jaar
Wel/niet behaald 11%
2
Stabilisatie van het aantal (zeer) ernstig eenzame ouderen
65+
8%
3
Stabilisatie van het aantal volwassenen dat wordt gehinderd door geluid / vliegtuiglawaai
19 t/m 64 jarigen
4
Afname of stabilisatie van ernstige geurhinder bij volwassenen
19 t/m 64 jarigen
16% geldt alleen voor ernstige geluidhinder vliegverkeer 14%
5
Het percentage jongeren dat in de afgelopen 4 weken alcohol heeft gedronken is gedaald van 48% naar het niveau van de regio (36% regio, 46% Kempen). Afname van het aantal volwassenen dat overmatig alcohol drinkt met 1% naar 7% (ten opzichte van 8% uit de nota 2013-2016).
12 t/m 18 jaar
33%
2011 – 48% 2015 – 44% 2019 – 33%
19 t/m 64 jarigen
7%
Afname van het aantal ouderen dat overmatig alcohol drinkt met 1% naar 8% (ten opzichte van 9% uit de nota 2013-2016).
65+
6%
2009 - 13% 2012 - 8% 2016 - 9% 2020 – 7% 2009 - 10% 2012 - 9% 2016 - 9% 2020 – 6%
6
7
Trends 2011 – 11% 2015 – 12% 2019 – 11% 2009 – 7% 2012 - 7% 2016 - 7% 2020 – 8% 2009 - 14% 2012 - 9% 2016 - 19% 2020 – 16% 2016 – 12% 2020 – 14%
3.1.3 Toelichting niet behaalde indicatoren Zoals te zien in Tabel 1 zijn veel indicatoren behaald. Met betrekking tot alcoholgebruik lijkt er een afname te zijn zowel bij jongeren, volwassenen en ouderen. Dat is een positieve trend die we graag voort willen zetten.
33 De benoemde indicatoren uit de Nota Gezondheid 2018-2021 zijn tekstueel direct overgenomen. Niet alle indicatoren zijn in de voorgaande nota SMART benoemd en kunnen in deze notitie dus ook niet SMART weergegeven omwille van een gedegen evaluatie.
31
Een aantal indicatoren die in de Nota Gezondheid 2018-2021 niet behaald zijn, zijn nog steeds niet behaald. Zo is het aantal jongeren met overgewicht niet maximaal 8%. Aan de hand van de data uit 2019 zien we echter dat de trend van jongeren met ernstig overgewicht/obesitas wel lijkt af te nemen. Waar in 2015 nog 2% van de jongeren van 12 t/m 18 jaar ernstig overgewicht had, was dat in 2019 verlaagd naar 0,70%. Een andere indicator die ook anno nu niet is behaald is de afname of stabilisatie van ernstige geurhinder bij volwassenen. Mogelijk is er sprake van stabilisatie, maar in ieder geval geen afname.
3.2 Uitgevoerde activiteiten Hieronder worden de uitgevoerde activiteiten van 2018 tot op heden benoemd. Dat doen we aan de hand van de acht benoemde thema’s uit de Nota Gezondheid 2018 – 2021 die extra aandacht zouden krijgen. Deze thema’s zijn: “- overmatig alcoholgebruik, hiernaast wordt ook aandacht besteed aan drugsgebruik - overgewicht - bewegen - weerbaarheid (zie eerdere raadsinformatiebrief) - afname van het aantal jongeren dat dag en nacht problemen ervaart - eenzaamheid - de invloed van de omgeving op de gezondheid (waaronder vliegtuiglawaai en geurhinder) - gezonde leefstijl in het algemeen, hierbij wordt eHealth als mogelijk middel ingezet.” Wat ook extra aandacht heeft gekregen is het in kaart brengen van gezondheidsverschillen inclusief acties hierop. Dit wordt in paragraaf 3.2.7 verder toegelicht. De uitgevoerde activiteiten die benoemd worden zijn niet uitputtend. In de afgelopen jaren zijn veel interventies en activiteiten ingezet op het gebied van gezondheid. Waar mogelijk wordt verwezen naar andere documenten of informatie zoals #Kempenbranie en het Kempisch Preventieakkoord.
3.2.1 Aanpak overmatig alcoholgebruik In 2018 is de gemeente Eersel in samenwerking met gemeenten Bladel, Bergeijk en Reusel-De Mierden gestart met een Nederlandse versie van de IJslandse aanpak om overmatig alcohol- en middelengebruik bij jongeren te verminderen middels een brede aanpak. Door deze vier gemeenten wordt de aanpak #Kempenbranie genoemd. Vanuit #Kempenbranie worden allerlei interventies en activiteiten ingezet om de leefomgeving en het welzijn van jongeren te verbeteren, zodat hierdoor middelengebruik wordt verminderd. Met een tweejaarlijkse monitor uitgevoerd door GGD Brabant-Zuidoost wordt gekeken naar de belangrijkste gezondheidssignalen uit klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs in de Kempen. In maart 2023 is de meest recente monitor gepresenteerd aan organisaties en gemeenten. Samen spelen zij direct in op trends en ontwikkelingen die uit deze monitoring komen. De IJslandse aanpak vraagt om een lange adem. Meer over #Kempenbranie is terug te vinden op de website https://www.kempenbranie.nl/. Daarnaast is de gemeente Eersel is aangesloten bij het regionale project Skip die Trip. Dit is een samenwerking tussen politieregio Oost-Brabant, GGD Hart voor Brabant, GGD Brabant-Zuidoost en Novadic Kentron. Het doel van Skip de Trip is om een nieuwe norm over drugsgebruik te realiseren om drugsgebruik niet als ‘normaal’ te zien.
Gemeente Eersel sluit aan bij landelijke campagnes Ik Pas, NIX18 en BOB middels actieve communicatie via sociale media, website en andere berichtgeving. Als gemeente Eersel hebben we ook een Preventie- en Handhavingsplan alcohol. Dit is een wettelijke taak voor gemeenten vanuit de Alcoholwet. In 2023 wordt het Preventie- en Handhavingsplan vernieuwd en ter vaststelling aan het college aangeboden. De focus van dit plan ligt op het voorkomen van alcoholgebruik in het algemeen en problematisch gebruik onder jongeren en jongvolwassenen (tot 25 jaar).
3.2.2 Aanpak overgewicht en bewegen In het Kempisch Sport- en beweegakkoord wordt aandacht besteed aan het tegengaan of verminderen van overgewicht en het bevorderen van de motorische ontwikkeling bij kinderen en jongeren middels sport en bewegen. Het Sport- en beweegakkoord werkt aan het toegankelijk maken van sport en beweging voor iedereen. Zo wordt met de inzet van Uniek Sporten onder andere beoogd dat ook mensen met een beperking terecht kunnen bij een sportvereniging of club.
32
Het algemene doel van het Sport- en beweegakkoord is om hiermee de gezondheid van alle inwoners te verbeteren. Ook in het Kempisch Preventieakkoord is gezond gewicht één van de vier hoofdthema’s. De hoofdambitie hierbij is: in de Kempengemeenten eten de inwoners gezond en bewegen ze voldoende. De hoofdambitie is vertaald naar een aantal meer concrete ambities: In de Kempengemeenten worden inwoners door hun directe omgeving (bijvoorbeeld kinderopvang, scholen, huisarts, leefstijlcoach, winkeliers) gestimuleerd om gezonde keuzes te maken qua voeding en beweging. In de Kempengemeenten kan iedereen gebruik maken van een plek waar zij kunnen bewegen of sporten in een gezonde omgeving. Op basis van deze ambitie zijn afspraken gemaakt met ondernemers en organisaties over de uitvoering van deze ambities middels activiteiten. Met de evaluatie van het Kempisch Preventieakkoord in 2024 kijken we in hoeverre deze ambities behaald zijn.
3.2.3 Aanpak weerbaarheid en welbevinden:
In 2017 is het plan van aanpak ‘Versterken van de (sociale) weerbaarheid van kinderen, jongeren en de eigen kracht van hun ouders in de Kempen’ vastgesteld. Vanuit een samenwerking tussen de gemeenten Eersel, Bladel, Bergeijk en Reusel-De Mierden, CJG+ de Kempen en GGD Brabant-Zuidoost is dit plan van aanpak ontstaan. Doelstellingen die zijn gesteld: Meer kinderen zijn weerbaar en bewust van de consequenties van bijvoorbeeld misbruik van sociale media, drugsgebruik en pesten. Ouders ervaren voldoende eigen kracht in de opvoeding en zijn bewust van de consequenties van verleidingen en probleemsituaties en durven ondersteuning te vragen bij opvoedingsondersteuningsvragen en probleemsituaties, ze worden betrokken bij de interventies voor de kinderen. We willen dat jongeren onder de 18 geen alcohol gebruiken en niet roken (NIX18), en geen drugs gebruiken. Middels een vragenlijst aan organisaties, scholen en kinderdagverblijven is het bestaande aanbod, knelpunten en kansen in kaart gebracht. Uit dit plan van aanpak zijn een aantal acties voortgekomen en uitgevoerd door de werkgroep weerbaarheid, zoals gesprekken met verenigingen over alcoholgebruik.
Op het moment dat de kans voorbijkwam om te participeren aan een pilot voor de IJslandse preventieaanpak is vanuit de werkgroep weerbaarheid het initiatief genomen om aan de gemeenteraden voor te stellen aan deze pilot deel te nemen. Inmiddels is deze pilot overgegaan in het programma #Kempenbranie 34. Vanuit #Kempenbranie vinden projecten plaats op het gebied van: ouderbetrokkenheid, zinvolle vrijetijdsbesteding en welbevinden. Zo heeft in 2019 en 2020 de gemeente Eersel in samenwerking met de gemeenten Bladel, Bergeijk en Reusel-De Mierden weerbaarheidstrainingen aangeboden aan vrijwilligers van (sport)verenigingen. Het doel was om vrijwilligers te helpen bij hun rol als leider/trainer/coach in het creëren van een ruimte waar zelfvertrouwen, zelfbeheersing, grenzen stellen en voor jezelf opkomen op een gezonde manier wordt bevorderd. Vanuit de organisaties MEE, GGZe, Lumens en Cordaad Welzijn is in 2021 het initiatief gekomen om Psysalons te organiseren. De gemeente Eersel ondersteunt dit initiatief via het eigen netwerk en gemeentelijke communicatie. De genoemde organisaties houden zich met hun aanbod sowieso bezig met weerbaarheid en welbevinden. Dit doen zij onder andere door trainingen, individuele hulp en zelfhulpgroepen. Een initiatief als Psysalon vanuit onze lokale (hulp)organisaties om bij te dragen aan mentale weerbaarheid wordt van harte aangemoedigd.
3.2.4 Aanpak eenzaamheid In 2020 is in de gemeente Eersel gestart met het vormen van een coalitie volgens de aanpak Eén tegen Eenzaamheid in samenwerking met de gemeenten Bergeijk en Reusel-De Mierden. Als gemeenten sloten we ons aan bij de landelijke coalitie en zijn aan de slag gegaan met het vormen van een lokale coalitie. Inmiddels heeft dit geleid tot een netwerk van lokale organisaties die zich gezamenlijk inzetten tegen eenzaamheid onder alle leeftijdscategorieën. Jaarlijks worden netwerkbijeenkomsten georganiseerd om de samenwerking te versterken, activiteiten te organiseren en kennis te delen. Ook de komende jaren zal deze coalitie voortgezet worden. Los van deze lokale coalitie worden ook activiteiten georganiseerd in het tegengaan van eenzaamheid vanuit het Kempisch Preventieakkoord en #Kempenbranie. Zo is de afgelopen jaren geïnvesteerd in JoinUs: groepen
34 Website: https://www.kempenbranie.nl/
33
voor jongeren om vriendschappen te sluiten en te werken aan doelen rondom sociale interactie en weerbaarheid. Verder hebben workshops plaatsgevonden voor vrijwilligers om eenzaamheid te signaleren in samenwerking met GGZe. En zijn trainingen aan inwoners gegeven die eenzaamheidsklachten ervaarden. Daarnaast voert de gemeente Eersel, en dan met name het platform Eersel voor Elkaar, in de Week tegen Eenzaamheid jaarlijks activiteiten uit, vaak in samenwerking met Cordaad Welzijn. Het gehele jaar door werken Eersel voor Elkaar en Cordaad Welzijn aan het verminderen van eenzaamheid door het matchen van maatjes en individuele gesprekken over deelname aan sociale activiteiten of participatie in vrijwilligerswerk.
3.2.5 Aanpak invloed van de omgeving op de gezondheid In 2019 is het Meetnet lucht en geluid Eersel opgericht. Dit is een samenwerking tussen de coöperatie AiREAS, de Klankbordgroep Eersel Eindhoven Airport/Meten, de GGD en de gemeente Eersel. Via een dashboard worden de fijnstof- en geluidsmetingen van negen meetpunten in de kernen van de gemeente Eersel weergegeven. In 2020 en 2021 zijn zogenaamde ‘snuffelfietsen’ ingezet waarmee vrijwilligers op de fiets fijnstofmetingen hebben kunnen doen. In oktober 2021 is de GGD-rapportage ‘Meetnet Eersel lucht & geluid’ verschenen. Hierin is een eerste analyse over het Meetnet gedaan. Hierin komt onder andere naar voren dat vanwege de innovatieve insteek van het Meetnet een data-analyse nog lastig te realiseren is op dit moment. Het project is in ieder geval een mooi voorbeeld waarbij burgers, gemeenten en organisatie samenwerken aan een betere leefomgeving. Bureau Gezondheid Milieu en Veiligheid is aanjager van het Regionale Meetnet. In 2023 ligt de nadruk op het verspreiden en uitdragen van alle kennis en inzichten en het uitdragen. Daarnaast hebben zij zich als doel gesteld om de grote groep professionals en vrijwilligers te verbinden met gemeenten. Zij bouwen verder aan de groei van het meetnet en borduren voort op het rapport van 2021. Naast het Meetnet is er het Schone Lucht Akkoord (SLA) 35.
Het doel is om in gezamenlijkheid met andere gemeenten en organisaties de luchtkwaliteit van Nederland te verbeteren. Gemeente Eersel is in 2022 toegetreden tot het SLA en heeft vorm gegeven aan een eigen uitvoeringsprogramma voor 2023-2030 met betrekking tot Schone Lucht.
3.2.6 Aanpak gezonde leefstijl in het algemeen, hierbij wordt eHealth als mogelijk middel ingezet Eens in de zes weken verschijnt in het lokale weekblad de Hint de Welzijnswijzer. Hierin wordt informatie gedeeld over welzijnsprojecten die wij als gemeente ondersteunen of uitvoeren, ook op het gebied van gezondheid. Hierbij worden websites en apps gedeeld die inzicht geven in welke vormen van eHealth toegankelijk zijn voor inwoners. Daarnaast zijn in onze gemeente een aantal actieve professionals aan de slag met gezonde leefstijl interventies (GLI). Op basis van gezondheidsindicatie kunnen mensen deelnemen aan cursussen waarin gewerkt wordt aan een gezonde leefstijl in de brede zin: voeding, beweging, stress, sociale contacten, slaap zijn allemaal elementen die hierin worden meegenomen. Deze GLI’s worden gefinancierd vanuit de zorgverzekering en de financiering is daarmee geen taak voor gemeenten. De laatste jaren wordt echter op Kempisch niveau steeds meer de samenwerking gezocht met deze GLI-professionals om een brug te slaan tussen het zorg- en sociaal domein.
3.2.7 Aanpak verschillen sociaaleconomische gezondheidsverschillen. Het verkleinen van sociaaleconomische gezondheidsverschillen is een enorme uitdaging. Op gemeentelijk niveau is het lastig om inzicht te krijgen in deze verschillen, daarom is onderzoek en een aanpak op regionaal niveau voor dit thema meer geschikt. In hoofdstuk 2 is de Brabantscan van november 2021 benoemd waarin gezondheidsverschillen die betrekking hebben op corona in Brabant worden weergegeven. Opvallend hierin is dat corona deze gezondheidsverschillen heeft uitvergroot en aangescherpt. Lokaal zijn er een aantal initiatieven die als doel hebben om gezondheidsverschillen te verkleinen. Samen met de gemeenten Bladel, Bergeijk en Reusel-De Mierden zijn we aangesloten bij het landelijke programma Kansrijke Start. Dit programma heeft als doel om de gezondheidsverschillen te verkleinen door te zorgen voor een kansrijke start van kinderen in de eerste 1000 dagen van hun leven: van preconceptie tot de eerste twee levensjaren. In 2020 is met behulp van Pharos een Kempische coalitie gestart van gemeenten, ondernemers en organisaties die zich bezighouden met de eerste 1000 dagen van een kind. Hierbij zijn o.a. GGD, verloskundigen, welzijnsorganisaties, kinderopvang en kinderfysiotherapeuten aangesloten.
In de coalitie wordt de samenwerking tussen partijen versterkt en wordt koers bepaald op de verschillende onderwerpen die spelen 35 Website Schone Lucht Akkoord https://www.schoneluchtakkoord.nl/
34
in de eerste 1000 dagen. Vanaf 2023 is bijvoorbeeld gestart met het programma Nu Niet Zwanger waarbij professionals worden getraind om het gesprek aan te gaan met kwetsbare groepen over het hebben van een zwangerschapswens. Het idee hierbij is dat mensen inzicht krijgen in de eigen keuzes die ze hierin kunnen maken en daarmee meer weloverwegen kiezen om wel of niet te gaan voor een zwangerschap. Een ander initiatief is het Digitaalhuis. Dit is een interventie vanuit de sociale basis die inspeelt op laaggeletterdheid en de bevordering van (digi)taalvaardigheid. Wanneer mensen niet of beperkt kunnen lezen, schrijven of niet of beperkt digitaal vaardig zijn kan een achterstand ontstaan in kennis over gezondheid. Ook kunnen mensen eenzaamheid ervaren, niet bij de juiste zorg terecht komen of minder regie nemen over het bevorderen van hun eigen gezondheid. Het Digitaalhuis is dus van belang om door middel van het bevorderen van (digi)taalvaardigheid gezondheidsverschillen te verkleinen.
4. Conclusie en vervolg Met deze evaluatie en terugblik op het gezondheidsbeleid van 2018 tot en met nu kunnen we stellen dat veel thema’s goed onder de aandacht zijn gebleven. Het Kempisch Preventieakkoord behelst een groot deel van het gezondheidsbeleid en geeft vorm aan de uitvoering hiervan. Ook het Kempisch sport en beweegakkoord heeft bijgedragen aan het levendig houden en handelen op vraagstukken met betrekking tot overgewicht en sport en bewegen. Preventie van alcoholgebruik onder jongeren heeft vorm gekregen door de samenwerking en uitvoering in het IJslands preventiemodel #Kempenbranie. Wat nog extra aandacht behoefd is de aanpak rondom de invloed van de omgeving op gezondheid. Met het Gezond en Actief Leven Akkoord is het idee om hier opnieuw aandacht voor te hebben door een versterking in samenwerking tussen beleidsterreinen van gezondheid en omgeving. Ook is nog extra aandacht nodig voor het verkleinen van gezondheidsverschillen. Op dit moment zijn veel ontwikkelingen gaande die toewerken naar een meer integrale en domein-overstijgende aanpak van gezondheid. Gezondheidsbeleid is niet afgebakend, maar bevindt zich ook op de terreinen van de sociale basis, sport, jeugd, onderwijs, leefomgeving en ruimtelijke ordening. Het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA)36 staat voor het bevorderen van een integrale, brede aanpak.
Zowel lokaal (gemeente Eersel), subregionaal (Bladel, Bergeijk, Reusel-De Mierden en Eersel) als regionaal (Zuidoost Brabant) gingen we vanaf 2023 aan de slag met een integraal gezondheidsplan. De grote lijnen zijn door het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport geschetst. Aan ons de taak om deze kaders te vertalen naar onze lokale omstandigheden en domein overstijgend aan de slag te gaan met gezondheid. Veel van wat we in Eersel en de Kempen doen kunnen we met het integraal gezondheidsplan voortzetten, verbreden of versterken. Activiteiten of onderwerpen die niet in het landelijk format zijn opgenomen, maar wel belangrijk zijn in Eersel, benoemen we als lokale toevoeging in het integrale gezondheidsplan
36 Website GALA https://open.overheid.nl/documenten/ronl-e8e739b2e77bf92b7bfed78d4569ae4ecbce8dac/pdf
35
Bijlage 2 Brede SPUK-uitkering voor gemeente Eersel ONDERDEEL Lokaal Sportakkoord Brede Regeling Combinatiefuncties Terugdringen Gezondheidsachterstanden Kansrijke Start Mentale Gezondheid Aanpak Overgewicht En Obesitas Valpreventie Leefomgeving Oko & Vroegsignalering Alcoholproblematiek Versterken Sociale Basis Mantelzorg Eén Tegen Eenzaamheid Welzijn Op Recept Versterking Kennis- En Adviesfunctie Ggd Coördinatiekosten Regionale Aanpak Preventie
2024 € 12.546,14 € 86.375,36 € 19.301,76 € 15.441,41 € 4.825,44 € 16.889,04
2025 € 12.546,14 € 86.375,36 €19.301,76 € 15.441,41 € 4.825,44 € 16.889,04
2026 € 9.646,62 € 83.443,29 € 19.293,25 € 19.293,25 € 0,00 € 0,00
€ 45.841,67 € 9.650,88 € 2.412,72
€ 45.841,67 € 9.650,88 € 2.412,72
€ 47.268,45 € 0,00 € 0,00
€ 34.743,16 € 9.650,88 € 9.650,88 € 9.168,33 € 2.412,72
€ 34.743,16 € 9.650,88 € 7.720,70 € 11.098,51 € 2.412,72
€ 26.045,88 € 8.681,96 € 0,00 € 13.022,94 € 0,00
€ 7.045,14
€ 7.045,14
€ 0,00
TOTAAL
€ 285.955,00
€ 285.956,00
€ 226.695,00
36