[23.20717] - Bijlage 1 Cultuurhistorie uitgediept gemeente Eersel
Tekst van het document
ERFGOED UITGEDIEPT DE ERFGOEDKAART VAN DE GEMEENTE EERSEL NADER BEKEKEN
Foto’s voorzijde: 1.
Driehoekig plein met drinkkuil en langgevelboerderij, bij Schadewijk 2009 (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).
2.
Grafheuvel op het Bussereind te Steensel (Foto hskdeachtzaligheden.nl).
3.
Uitzicht op Steensel (Foto: Dorpsraad Steensel).
4.
Pijlspits uit Eersel-Kerkebogten uit de tweede helft van het Neolithicum, 4000-2000 v. Chr.) (Foto: VUhbs).
5. Vessem • Donk 1 t/m 21 • foto met op de achtergrond de kleine Beerze, de spekdonken en de Buikheide • Zomer 2006 (bron: https://www.nederland-in-beeld.nl/Noord-Brabant/Vessem).
1
ERFGOED UITGEDIEPT DE ERFGOEDKAART VAN DE GEMEENTE EERSEL NADER BEKEKEN
In opdracht van
Gemeente Eersel
Opgesteld door
Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant Postbus 8035 5601 KA Eindhoven
Auteurs
Ria Berkvens, Karel Leenders & Erik Drenth
Controle
Janneke Bosman
Datum
1 September 2023
Status
Versie 1.2
2
Inhoudsopgave 1
2
Inleiding .................................................................................................................................................... 6 1.1
Aanleiding...............................................................................................................................................6
1.2
Doelstelling .............................................................................................................................................6
1.3
Toelichting op de kaarten .......................................................................................................................7
Beschrijving van de bewoningsgeschiedenis .............................................................................................. 9 2.1
Paleolithicum of Oude Steentijd (ca. 300.000 – 9.000 voor Chr.) en Mesolithicum of Midden-Steentijd
(ca. 9.000 – 4.200 voor Chr.): de oudste bewoners ...........................................................................................9 2.2
Neolithicum of Nieuwe Steentijd (ca. 4.200 – 1.900 voor Chr.): de eerste boeren ................................. 17
2.3
Bronstijd en IJzertijd (ca. 1.900 - 12 voor Chr.): een periode van grafheuvels, urnenvelden en
metaalbewerking ............................................................................................................................................ 21 2.3.1 Bronstijd ..................................................................................................................................... 22 2.3.2 IJzertijd ....................................................................................................................................... 28 2.4
Romeinse tijd (12 voor Chr. – 450 na Chr.): een periode van groei en vooruitgang .............................. 33 2.4.1 Continuïteit van late ijzertijd naar vroeg-Romeinse tijd? ............................................................. 33 2.4.2 Vroeg Romeinse tijd ................................................................................................................... 34 2.4.3 Romeinse overheersing.............................................................................................................. 36 2.4.4 Erf en nederzetting in de Romeinse tijd ...................................................................................... 37 2.4.5 Grafritueel................................................................................................................................... 42 2.4.6 Infrastructuur .............................................................................................................................. 43 2.4.7 Religie ........................................................................................................................................ 44
2.5
De Laat-Romeinse tijd en de vroeg Merovingische tijd (c. 300- 575): een duistere periode ................. 45
2.6
Volop beweging in de Middeleeuwen (575 – 1500 na Chr.) .................................................................. 47 2.6.1 Vroege Middeleeuwen (575-1000 na Chr) .................................................................................. 47 2.6.2 Aard en dynamiek van erf en nederzetting in de middeleeuwen ................................................ 49 2.6.3 Verplaatsing van bewoning ........................................................................................................ 52 2.6.4 Aristocratische bewoningsplaatsen, grafvelden en kerken ......................................................... 54 2.6.5 Middeleeuwse vindplaatsen in Eersel ........................................................................................ 55
2.7
Tot de Tachtigjarige Oorlog (1250 – 1570 n.Chr.) ................................................................................. 59 2.7.1 De middeleeuwse pioniers ......................................................................................................... 59 2.7.2 De middeleeuwse reorganisatie ................................................................................................. 62 2.7.3 Verdere uitbouw van de dorpen en hun cultuurland ................................................................... 65 2.7.4 Vindplaatsen uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd in Eersel ............................................... 66 2.7.5 Brabants Gouden Eeuw ............................................................................................................. 68 2.7.6 Het wegennet ............................................................................................................................. 69 2.7.7 Wallen en Brandstofvoorziening ................................................................................................. 71
2.8
De oorlogen van Brabant met Gelre (1356-1543) ................................................................................. 73 3
2.9
De Tachtigjarige oorlog en zijn naweeën .............................................................................................. 75 2.9.1 De oorlog .................................................................................................................................... 75 2.9.2 Herbouw ..................................................................................................................................... 77 2.9.3 Schuil- en schuurkerken, grenskapellen ..................................................................................... 78 2.9.4 Dorpskomvorming ...................................................................................................................... 79 2.9.5 Wegen ........................................................................................................................................ 79 2.9.6 Bebossing van de Meierij ........................................................................................................... 79 2.9.7 Molens ........................................................................................................................................ 79 2.9.8 Grenskwesties ............................................................................................................................
79 2.9.9 Naasting kerkelijk bezit ............................................................................................................... 80 2.9.10 Visserij........................................................................................................................................ 80 2.9.11 Nieuwe ontginningen .................................................................................................................. 80
2.10 De periode 1800 – 1960 ........................................................................................................................ 81 2.10.1 De kerken ................................................................................................................................... 81 2.10.2 De molens .................................................................................................................................. 81 2.10.3 De grenzen ................................................................................................................................. 81 2.10.4 Verkeer ....................................................................................................................................... 82 2.10.5 Nederzettingsontwikkeling .......................................................................................................... 83 2.10.6 Ontginningen .............................................................................................................................. 83 2.10.7 De heggen .................................................................................................................................. 84 3
4
Werkwijze Erfgoedkaart ........................................................................................................................... 86 3.1
Inventarisatie fysieke landschap ........................................................................................................... 88
3.2
Inventarisatie historisch landschap ....................................................................................................... 88
3.3
Inventarisatie archeologisch landschap ................................................................................................ 89
3.4
De basis voor de erfgoedkaart .............................................................................................................. 91
Actualisatie archeologie ........................................................................................................................... 93 4.1
Inleiding ................................................................................................................................................ 93
4.2
Verwachtingsmodel .............................................................................................................................. 93
4.3
Verfijning verwachtingen op basis van het fysieke landschap .............................................................. 94
4.4
Verfijning verwachtingen op basis van de archeologische inventarisatie ............................................. 96 4.4.1 Inventarisatie archeologische onderzoeken 2011-2020 ............................................................. 97 4.4.2 Kennisopbrengst ...................................................................................................................... 100 4.4.3 Conclusie.................................................................................................................................. 104
4.5
Verfijning verwachting op basis van de cultuurhistorische inventarisatie ............................................ 106
4.6
Inventarisatie verstoringen ................................................................................................................. 108
4.7
Archeologische waarden .................................................................................................................... 110
4.8
Opbouw van de archeologische verwachtingen- en waardenkaart ..................................................... 113 4
4.9 5
Beperkingen van de archeologische verwachtingen- en waardenkaart .............................................. 115
Actualisatie cultuurhistorie ..................................................................................................................... 117 5.1
Werkwijze inventarisatie ..................................................................................................................... 117
5.2
De waardering van cultuurhistorische elementen en structuren ......................................................... 117 1.
Beleefde kwaliteit ..................................................................................................................... 118
2.
Fysieke kwaliteit ....................................................................................................................... 118
3.
Inhoudelijke kwaliteit ................................................................................................................ 119
5.3
Onderscheiden cultuurhistorische waarden ........................................................................................ 120
5.4
De opbouw van de cultuurhistorische waardenkaart .......................................................................... 122 5.4.1 Historische bouwkunst.............................................................................................................. 122 5.4.2 Historische stedenbouw ........................................................................................................... 126 5.4.3 Historische zichtrelaties ............................................................................................................ 127 5.4.4 Historisch groen ....................................................................................................................... 128 5.4.5 Historische geografie ................................................................................................................ 130 5.4.6 Ensembles................................................................................................................................ 132 5.4.7 Aardkundige waarden............................................................................................................... 134
5.5 6
Beperkingen van de cultuurhistoriekaart ............................................................................................ 135
Literatuur............................................................................................................................................... 137
Appendices I.
Verwachtingsmodel Regio Zuidoost-Brabant .......................................................................................... 149
II.
Overzicht archeologische onderzoeken 2011-2020 ................................................................................. 165
Losse Bijlagen Bijlage 2: Overzicht van waardevol cultureel erfgoed en aardkundige waarden in de gemeente Eersel Bijlage 3: Catalogus Cultuurhistorische Inventarisatie Erfgoedkaart gemeente Eersel Kaartbijlage 1: Archeologische verwachtingen- en waardenkaart Kaartbijlage 2: Cultuurhistorische waardenkaart Kaartbijlage 3: Verstoringenkaart Kaartbijlage 4: Erfgoedkaart Fysiek en Archeologisch Landschap Kaartbijlage 5: Erfgoedkaart thema’s historische bouwkunst, landgoed, kerkelijk, molens en diversen Kaartbijlage 6: Erfgoedkaart thema’s infrastructuur, gehuchten, akker, ontginning en beemd Kaartbijlage 7: Erfgoedkaart thema’s bos en heide
5
1
Inleiding
1.1
Aanleiding
In 2011 heeft de gemeente Eersel de eerste versie van de erfgoedkaart vastgesteld, samen met vier andere Kempengemeenten (Bergeijk, Bladel, Oirschot en Reusel-De Mierden).1 Deze kaart betreft een brede inventarisatie van cultuurhistorische relicten in de fysieke leefomgeving en is digitaal ontsloten via https://odzob.nl/kaarten-erfgoed-archeologie. In ruime zin worden hieronder naast de disciplines archeologie en historische geografie (historisch cultuurlandschap) ook historische bouwkunde en stedenbouw, aardkunde, historische ecologie en volksverhalen begrepen. De voorlaatste vanwege de bijzondere cultuurwaarde van verschillende vegetatietypen (als structurerend element en als genetisch erfgoed van inheemse natuur). De laatste vanwege de verwevenheid van specifieke plekken in het landschap met lokale volksverhalen (herinneringswaarde). De erfgoedkaart, en dan met name de hieruit voortvloeiende archeologische en cultuurhistorische verwachtingenen waardenkaarten, heeft echter een beperkte houdbaarheid als gevolg van nieuwe inzichten die worden verkregen uit nieuw archeologisch en cultuurhistorisch onderzoek.
Het geregeld actualiseren (minimaal eens in de tien jaar) van de kaarten leidt dan ook tot voordelen: meer actuele gegevens leiden tot betere keuzes en kostenbesparing, maar ook tot doeltreffender onderzoek.2 Tien jaar na vaststelling is het dan ook tijd om de erfgoedkaart te actualiseren aan de hand van de meest recente inzichten en de diverse uitgevoerde onderzoeken op het gebied van archeologie en cultuurhistorie binnen de gemeente Eersel. Uit het gebruik van de erfgoedkaart van 2011 blijkt dat de vertaling naar de cultuurhistorische waarden- en beleidskaart destijds nog te globaal was en niet goed toepasbaar was in bestemmingsplannen. Hier was een verbeterslag en actualisering noodzakelijk, ook in het licht van de nieuwe omgevingswet. Om dit te realiseren was het noodzakelijk om de erfgoedkaart verder in detail uit te werken en grondig te controleren. Hierbij vond, daar waar nodig, ook een verdiepingsslag plaats van de waardering van de verschillende objecten en gebieden met onderbouwing. De nieuwe cultuurhistorische waardenkaart en de geactualiseerde archeologische verwachtingenen waardenkaart met bijbehorend rapport en catalogus kunnen vervolgens als ruimtelijk instrument op het gebied van archeologie en cultuurhistorie gebruikt worden in het omgevingsplan en bij de beoordeling van beide aspecten in omgevingsvergunningen.
Op verzoek van de gemeente Eersel is deze actualisering in 2020-2023 uitgevoerd mede in het kader van de evaluatie van het erfgoedbeleid. Bij deze actualisatie is tegelijkertijd ook een verdiepingsslag uitgevoerd van de waardering van verschillende gebouwen, objecten en gebieden.
1.2
Doelstelling
Het doel van het onderstaande onderzoek is om een actueel overzicht te krijgen van de bekende archeologische en cultuurhistorische waarden én in de te verwachten archeologische resten die binnen de gemeente in de ondergrond aanwezig kunnen zijn. Deze archeologische en cultuurhistorische waarden en verwachtingen worden als puntlocaties en als omgrensde zones aangegeven op de archeologische waarden- en verwachtingenkaart en de cultuurhistorische waardenkaart. De archeologische en cultuurhistorische kaarten maken verder inzichtelijk welke locaties en gebieden in aanmerking komen voor planologische maatregelen gericht op behoud, inpassing en eventueel toekomstig
1 Berkvens & Leenders e.a. 2011. 2 Doesburg e.a. 2019.
6
onderzoek in het kader van verdere planontwikkeling. De beleidskaarten vormen samen met het erfgoedbeleid de basis van de door het gemeentebestuur te maken keuzes inzake onderzoek en selectie bij ruimtelijke ingrepen.
1.3
Toelichting op de kaarten
De erfgoedkaart bestaat uit meerdere kaartlagen gekoppeld aan een geografisch informatiesysteem (GIS met databases) met exacte gegevens over de geografische ligging en aard van de diverse waarden, geprojecteerd in het Rijksdriehoekstelsel, die een overzicht geven van de bestaande kennis over het erfgoed in de gemeente Eersel. De erfgoedkaart bestaat uit drie delen: •
de inventarisatiekaarten van het fysieke, archeologische en historische landschap.
•
de archeologische verwachtingen- en waardenkaart.
•
de cultuurhistorische waardenkaart.
1. Inventarisatiekaarten van het fysieke, archeologische en historische landschap: Op de inventarisatiekaarten zijn de fysieke kenmerken van het landschap, de bekende archeologische vindplaatsen en onderzoeken alsmede de cultuurhistorische objecten en gebieden aangegeven, ingedeeld naar thema. Binnen deze hoofdindeling zijn de geïnventariseerde gegevens verder onderverdeeld naar subthema. Elk object of gebied bezit een eigen “uniek nummer” dat opgebouwd is uit themanummer.subthemanummer.volgnummer (bijv. 14.4.002). In de bijbehorende catalogus (bijlage 3) wordt elk uniek element of gebied zo mogelijk nader beschreven en toegelicht. Het historische landschap laat zien hoe het landschap onder invloed van de mens tot stand kwam. Diverse (sub)thema’s kunnen in de toekomst nog verder uitgewerkt worden, waaronder bijvoorbeeld de industrie en woonwijken. Er kunnen zich echter ook nieuwe thema’s voordoen of thema’s die nu nog niet aan de orde zijn gekomen, waaronder het immateriële erfgoed zoals tradities en voorwerpen. De catalogus is dan ook zo opgezet dat het systeem gemakkelijk aan te vullen is, mocht dat nodig zijn. 2. Archeologische verwachtingen- en waardenkaart: Hierop zijn de zones aangegeven waar een kans is op het aantreffen van archeologische vindplaatsen, evenals de gebieden met een al aangetoonde archeologische waarde. 3.
Cultuurhistorische waardenkaart: Hierop zijn de punten, lijnen en vlakken aangegeven die een cultuurhistorische waarde bezitten, alsook de wettelijk beschermde rijks- en gemeentelijke monumenten. In deze rapportage zal de gevolgde werkwijze voor de actualisatie van de kaarten worden toegelicht waarna wordt ingegaan op de waardering van de diverse objecten en elementen en de samenstelling van de kaarten. Eerst wordt echter kort ingegaan op de regionale bewoningsontwikkeling waarbij zo mogelijk wordt ingezoomd op vindplaatsen in de gemeente Eersel.
7
Het bodemarchief is het resultaat van opbouw en vooral ook heel veel afbraak. Van alles wat de bewoners van een gebied ooit hebben gebouwd, gegraven, verloren, weggegooid en begraven is maar een klein deel overgebleven in de grond. Het hangt erg van de aard van de resten en van de plaatselijke omstandigheden af, hoe goed resten zijn geconserveerd.
8
2
Beschrijving van de bewoningsgeschiedenis3
Hieronder volgt een beknopt overzicht van de bewoningsgeschiedenis van Eersel. Teneinde de archeologische resten uit dit gebied beter te kunnen begrijpen, zijn zij in een bovenregionaal perspectief geplaatst. Per periode4 worden bijzonderheden gegeven over bewoning, begraving en voedseleconomie. Op de kaart van het archeologisch landschap (kaartbijlage 4) zijn, onderscheiden naar thema, complextype en periode, de bekende archeologische vindplaatsen geplaatst. De nummers die op de kaart bij de vindplaatsen staan, corresponderen met de catalogusnummering die bij dit rapport is inbegrepen (zie bijlage 3 catalogus erfgoedkaart).
Schaaf van vuursteen uit het Midden-Paleolithicum (ca. 300.000-35.000 v.Chr.), gevonden in de buurt van Hooge Mierde.
2.1
Paleolithicum of Oude Steentijd (ca. 300.000 – 9.000 voor Chr.) en Mesolithicum of Midden-Steentijd (ca. 9.000 – 4.200 voor Chr.): de oudste bewoners
Erik Drenth De oudste menselijke sporen in de Kempen dateren uit het Midden-Paleolithicum (ca. 300.000-35.000 v.Chr.). Het gaat om stenen artefacten ofwel door mensenhanden bewerkte stenen, waarbij vooral vuursteen als grondstof diende. Voorbeelden zijn een vlakke vuistbijl (Faustkeilblatt) uit Eersel5, een schaaf bij Hooge Mierde (zie figuur), twee schaven uit Eersel en een schrabber gevonden te Bergeijk.6 De meest spectaculaire vindplaats is evenwel recent ontdekt te Esbeek-Diessen.7 Daar zijn op akkers over een oppervlak van 1600 x 400 m honderden vuurstenen en andersoortige stenen artefacten, waaronder vuistbijlen en Keilmesser, door de Eerselse amateurarcheoloog P. van Gisbergen opgeraapt. Op typologische gronden moeten deze vondsten dateren uit het
3 Zie ook catalogus erfgoedkaart, bijlage 1. Naar Berkvens, Leenders e.a., 2011: Toelichting op de Erfgoedkaart van de Kempen. 4 De periodisering die in dit overzicht wordt gebruikt, is gestoeld op de diverse overzichten van 14C-dateringen m.b.t. de Nederlandse prehistorie door Lanting & Van der Plicht (1995/1996; 1997/1998; 1999/2000; 2000/2001; 2005/2006). 5 Stapert 1976. 6 Dijkstra 1979. 7 Rensink en Van Gisbergen 2017; Rensink en De Kort 2020.
9
Midden-Pleniglaciaal (ca. 60.000-40.000 jaar geleden). Nader veldonderzoek door de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) spreekt die datering niet tegen. De vroegste archeologische vondsten uit de Kempen moeten in verband gebracht worden met de welbekende Neanderthalers en mogelijk andere hominiden ofwel mensachtigen ( Homo Heidelbergensis en/of Homo erectus).8 Vindplaatsen zijn onder meer te vinden in natuurgebied de Liereman bij Oud-Turnhout en bij Esbeek. De vondsten uit Esbeek-Diessen worden gezien als artefacten van late Neanderthalers. Lange tijd was de overheersende gedachte dat de midden-paleolithische hominiden aaseters waren. Maar recente vondsten geven aan dat jacht (op groot wild zoals bosolifanten en paarden) een belangrijke rol in de voedseleconomie speelde. Houten speren uit Duitsland en Engeland spreken voor deze theorie.9
Reconstructietekening van een kampement in de late fase van de ijstijd, het Weichselien (naar Van Ginkel en Theunissen 2009) De bewoning ten tijde van het Paleolithicum in Noordwest-Europa en daarmee van de Kempen is onlosmakelijk verbonden met het klimaat. Soms was het zo koud dat menselijke bewoning simpelweg geen optie was. Aan het einde van de laatste ijstijd tijdens het Pleistoceen, het Weichselien, heersten tussen ca. 23.000-14.000/13.000 v.Chr. slechte woonomstandigheden en sporen van menselijke aanwezigheid zijn dienovereenkomstig schaars.10 Daarna zette een klimaatsverbetering in en werd de Noordwest-Europese Laagvlakte opnieuw gekoloniseerd door
Homo sapiens sapiens ofwel de hedendaagse mens. Van de oudste fase van deze herbewoning kennen we geen overblijfselen in het onderzoeksgebied. Ze behoren tot het Magdalénien, een cultuur die primair leefde van rendieren. Vanwege het jaarlijkse trekgedrag van deze dieren langs de Maas verbleven de mensen in het Magdalénien voornamelijk in tenten in het Maasdal en de directe omgeving. Dit verklaart waarom resten van deze cultuur in de Kempen ontbreken. De dichtsbijzijnde Magdalénien-vindplaats zou gevonden zijn in Griendtsveen.11
8 Zie in dit verband Stringer en Andrews 2017. 9 Thieme 2007. 10 Deeben en Rensink 2005, 171-172. 11 Wouters 1983. Het probleem is evenwel dat terecht getwijfeld wordt aan de echtheid en juistheid van verscheidene archeologische ontdekkingen waarmee de heer A. Wouters op de een of andere wijze verbonden is (Niekus et al. 2018).
10
De oudste bekende laatpaleolithische sporen uit de Kempen zijn nederzettingsresten en losse vondsten van de
Federmesser-cultuur,12 zoals de bewoningssporen langs de Kapeldijk te Westelbeers.13 De Federmesser-cultuur lijkt in tijd vooral gebonden te zijn aan de chronozone die wordt aangeduid als het Allerød (ca. 11.900-10.900 v.Chr.), maar lijkt al aanwezig te zijn aan het einde van Dryas 2 (in zijn geheel ca. 12.200-11.900 v.Chr.) en door te lopen tot in het begin van Dryas 3 (ca. 10.900-9.500 v.Chr.).14 In deze relatief warme periode werd voornamelijk jacht gemaakt op standwild, zoals eland, wild zwijn en edelhert.
Federmesser vondsten (diverse vuurstenen werktuigen), links gevonden nabij de Sparrendijk in Oostelbeers (uit Brabants Heem 1978, 60-75) en rechts gevonden bij de Zandoerelseweg in Knegsel (foto Noordbrabants Museum). De Ahrensburg-cultuur is de jongste van de laatpaleolithische culturen in Zuid-Nederland, met Vessem-Rouwven en Geldrop-Aalst A2 als de meest bekende sites in de Kempen.15 Deze cultuur bestond tussen grofweg 11.0009.000 v.Chr. tijdens de laatste koude fase van de ijstijd, de zogenoemde Jongste Dryas (Dryas 3), en het begin van het Holoceen, toen met het begin van het Preboreaal (ca. 9700 v.Chr.) het klimaat warmer werd. Deze klimatologische veranderingen komen ook tot uitdrukking in wat vooral op grond van buitenlandse bronnen bekend is over de bestaanseconomie. Aanvankelijk lag bij het dierlijke voedsel de nadruk op koudeminnende, aan toendra-achtige omstandigheden gebonden soorten, zoals rendieren, sneeuwhaas en sneeuwhoen. De uit het
12 Deze cultuur wordt ook wel als Tjonger-cultuur aangeduid. De Creswell-cultuur die door sommigen wel als een aparte archeologische cultuur wordt gezien, wordt hier gemakshalve als een variant binnen de Federmesser-cultuur beschouwd (zie voor meer informatie Arts 1988; Deeben en Rensink 2005, 179-180). 13 Arts en Deeben 1976. 14 De Bie en Caspar 2000, 20; Deeben en Rensink 2005, 181-183; Lanting en Van der Plicht 1995/1996, speciaal 109-110. 15 Arts en Deeben 1981; Tump et al. 2014.
11
Preboreaal overgeleverde faunaresten laten een ander beeld zien. Onder de zoogdieren domineren ree, oerrund en edelhert. Zij wijzen op een warmer bebost milieu. Bij de jacht zal zeker gebruik gemaakt zijn van pijl en boog, zoals blijkt uit de ontdekking van houten pijlen te Stellmoor nabij Hamburg, maar ook bij Rouwven in Vessem.
Links een pijlspits en rechts een sllijpsteen opgegraven op de Ahrensburg-vindplaats Vessem – Rouwven. De slijpsteen is gebruikt voor het slijpen van dunne priemen en naalden (foto Rijksmuseun van Oudheden en Museon Den Haag).
Ook bij De Panberg in Eersel zijn vondsten aanwezig van de Ahrensburg-cultuur. Hier een reconstructie van vuurstenen werktuigen, getekend dooor P. Dijkstra. De Ahrensburg-cultuur getuigt van een nauw verband tussen bewoning en klimaat. Dit komt ook naar voren in het gegeven dat de oorsprong van deze cultuur gezocht moet worden in Scandinavië. Vanwege een drastische klimaatverslechtering tijdens Dryas 3 trok men naar zuidelijker streken en vestigde zich in onder meer ZuidNederland.16 De samenhang tussen bewoning en klimaat zal ongetwijfeld ook zijn weerslag gevonden hebben in het mobiliteitspatroon en het nederzettingssysteem van de Ahrensburg-cultuur. Aan het begin van de jaren 80 van de vorige eeuw is hier een model voor opgesteld.17 Een van de uitgangspunten is dat de Ahrensburg-cultuur 16 Lanting en Van der Plicht 1995/1996, special 117-118. 17 Arts en Deeben 1981.
12
voornamelijk afhankelijk was van rendieren, een diersoort die in het voor- en najaar migreert in kuddes van aanzienlijke omvang. Dienovereenkomstig zou deze cultuur tijdens de winter verbleven hebben in de Ardennen en in de zomer op Zuid-Nederlands gebied. Inmiddels is duidelijk dat dit beeld op verschillende punten, zoals met betrekking tot de voedseleconomie (zie boven), bijgesteld moet worden.18 Maar het lijdt weinig twijfel dat de Ahrensburg-cultuur hoogst mobiel was in de periode dat binnen de voedselvoorziening het accent op het rendier lag.
Landschapsmarker in de vorm van een jager-verzamelaar die op de rand van het Beleven zijn boog richt op aanvliegende ganzen. Tot op heden zijn eenduidige resten van laatpaleolithische behuizingen in de Kempen nog niet ontdekt. Wel is onlangs voor de site Geldrop/Mie Peels/1985 beweerd dat de okervlekken die hier zijn opgegraven de resten zijn van een windscherm gemaakt van huiden – bij de bewerking en preparatie ervan zou oker zijn gebruikt, vandaar de okervlekken.19 Dit scherm zou de nederzetting opgesplitst hebben in een slaapgedeelte en een (afval)dump aan de noordzijde. De Ahrensburg-cultuur staat aan de wieg van het Mesolithicum, de periode die in de Kempen tussen ca. 9.0004.200 v.Chr. geplaatst moet worden. Zoals ook voor het Paleolithicum geldt, werd het Mesolithische leven sterk bepaald door het natuurlijke landschap. De definitieve opwarming van het klimaat met het Preboreaal en daarmee het begin van het Holoceen betekende dat de schaars beboste toendra van het einde van de laatste ijstijd plaatsmaakte voor een steeds dichter begroeid boslandschap. In het beekdal werd de vegetatie gedomineerd door vochtige elzenbossen met hazelaars op de flanken en op de hogere delen een gemengd loofbos met, eiken en linden.
Door de vrij snelle overgang van naaldbos met een relatief hoge verdamping naar loofbos met een relatief lage verdamping, trad een sterke grondwaterspiegelstijging op. Het veenpakket in het beekdal nam hierdoor in omvang toe, waardoor het landschap weer verder vernatte. Door de meer gesloten vegetatie en de kleinere fauna ontwikkelde de mens geleidelijk aan andere voedselpatronen waarin vruchtenpluk, visvangst en jacht op klein wild (zoals gevogelte) centraal kwamen te staan. Onder invloed van de klimaatswijziging veranderde vanzelfsprekend ook de dierenwereld. De mens zag zich genoodzaakt deze nieuwe voedselbronnen aan te spreken, wilde hij overleven. Voortaan was hij aangewezen op dieren die verspreid of in groepjes het woudlandschap en de open plekken daarbinnen en daartussen bevolkten. Naast jacht en visvangst was het verzamelen van wilde planten (bijvoorbeeld wortels van lisdodde en mannetjesvaren), noten (vooral hazelnoot) en vruchten van allerlei bomen (o.a. appel en kers) belangrijk. Het laat 18 Deeben en Rensink 2005, 194. 19 Deeben en Schreurs 2012.
13
zich raden dat de voedseleconomie in vergaande mate de aard en duur van de bewoning bepaalde. Maar om verschillende redenen is het nederzettingssysteem binnen het Zuid-Nederlandse Mesolithicum nog niet ontrafeld.20 Zo zijn van de Kempense zandgronden nagenoeg uitsluitend anorganische vondsten bekend en blijkt frequent dat dezelfde locaties gedurende verschillende perioden bewoond zijn geweest. Kenmerkend voor het Mesolithicum zijn werktuigen die vanwege hun kleine afmetingen microlieten worden genoemd. Ze worden vaak als onderdelen van pijlbewapening gezien. Bovendien heten ze chronologische indicatoren te zijn.21 De samenstelling van microlietassemblages is reden om binnen het Mesolithicum drie fasen te onderscheiden. De vroege fase is tussen ca. 9.000-7.800 v.Chr. te dateren, de midden-fase tussen ca. 7.8006.400 v.Chr en de late fase van ca. 6400-4900/4200 v.Chr.22
Impressie van een mesolithische nederzetting in Nederland.
Tijdens vooral het Midden- en Laat-Mesolithicum werd behalve vuursteen voor het maken van werktuigen Wommersom-kwartsiet gebruikt. De laatstgenoemde grondstof komt van nature voor bij Tienen (België) en zal daarom in de Kempen geïmporteerd zijn. Mogelijk werd ook ftaniet ingevoerd, waaruit bijvoorbeeld artefacten gevonden te Netersel, zijn gemaakt.23In het Belgische Ottignies bevindt zich een kolenkalkontsluiting waar dit materiaal in primaire context voorkomt; hemelsbreed ligt deze locatie op ca. 32 km van Tienen. Ftaniet komt echter van nature in secundaire geologische positie voor in Maasafzettingen in Zuid-Nederland. Belangrijke Mesolithische vondsten zijn gedaan op de Oirschotse Heide (het huidige defensieterrein), juist ten oosten van het Philipscomplex. Hier zijn in 1957-58 en in 1983-84 delen van kampementen uit het Midden- en
20 Verhart en Arts 2005, 240-241; Verhart en Groenendijk 2005, 170-171. 21 Zie laatstelijk Drenth 2018, met een typologische en chronologische studie naar microlieten van ongeveer 30 vindplaatsen uit Zuid-Nederland, België en Duitsland. 22 Zie in dit verband Deeben en Niekus 2016; Drenth 2018; Woltinge et al. 2019; Verhart en Arts 2005. 23 Arts en Deeben 1977.
14
Laat-Mesolithicum opgegraven. De vindplaats is jarenlang in gebruik geweest als crossterrein, waardoor vuursteenconcentraties aan het oppervlak kwamen. Deze vindplaats, Oirschot V geheten, heeft een oppervlak van ca. 12.000 m2 en bevat tientallen vuursteenconcentraties en haardplaatsen die met jachtkampjes in verband worden gebracht. In de jaren ’80 van de vorige eeuw werd binnen deze bekende vindplaats bovendien een crematiegraf ontdekt. C14-dateringen maken duidelijk dat het graf ergens in het Boreaal (ca. 8.000-7.000 v.Chr.) moet zijn aangelegd.24 Crematiegraven zijn overigens in Europa niet de norm voor het Mesolithicum; meestal gaat het om lijkbegravingen.25 Een andere belangrijke Mesolithische vindplaats betreft de Panberg in Eersel. Van 1994 tot 1996 zijn hier opgravingen uitgevoerd door de Archeologische werkgroep van ’t Oude Slot in Veldhoven. Hierbij zijn duizenden vuurstenen artefacten aangetroffen, zoals spitsen, schrabbers, stekers (kleine beitels), klingen (mesjes), maar ook verkoolde hazelnootresten en houtskool. Het gaat om meerdere kampementen uit vooral het Vroeg-Mesolithicum (8800-7100 v.Chr.), die gelegen zijn op een hogere dekzandrug vlakbij meerder laagten en vennen. 26 In 2010 werd nog een nieuwe Mesolithische vindplaats vastgesteld in de gemeente Eersel bij Meerheide.
Waarderend booronderzoek heeft hier aangetoond dat er sprake is van een kampement van jagers- en verzamelaars uit het mesolithicum (ca. 8.800-3.000 v.Chr.), welke aanwezig is onder een leemlaag op ongeveer 45 cm onder maaiveld. De vindplaats (circa 790 m2) bevindt zich op een hoger gelegen zandkop die wordt omgeven door lager gelegen periodiek watervoerende laagten.27 Op verschillende plaatsen in Nederland, zo is de claim, zijn mesolithische huisplattegronden of, beter, hutresten aangetroffen, zoals te Baarn-De Drie Eiken, Kampen-Reevediep en Soest-Staringlaan.28 De vorm van het grondplan varieert van min of meer afgerond-rechthoekig tot min of meer rond en ovaal. Daarbij zijn de afmetingen bij benadering respectievelijk 4,8 x 3,25 m, 5 x 4 m en 5,5 m. In het geval van Baarn-De Drie Eiken en Soest-Staringlaan heet de woonvloer verdiept te zijn. Kortgeleden is een verslag verschenen van opgravingen te Westelbeers, waarin drie (vermeende) woonstructuren worden gepresenteerd.29 Een ervan, nr. I, is incompleet, maar het grondplan lijkt min of meer of bijna rond te zijn geweest, zoals in het geval van de woonstructuur II, dat ca. 5,6 x 4,8 m meet. De derde woonstructuur (nr. III) heeft een afgerond-rechthoekige vorm en meet ca. 8,9 x 5,4 m. De grootte van voornoemde structuren doet een beperkt aantal bewoners vermoeden, bijvoorbeeld een gezin.
24 Archis-waarnemingsnr. 37327: Aerts-Bijma et alii 1999; Arts en Hoogland 1987; Lanting en Van der Plicht 1997/1998, 148. 25 Grünberg 2000. 26 Deeben 1995. 27 Gemeente Eersel, plangebied Meerheide III te Duizel. Inventariserend booronderzoek (verkennende en waarderende fase), een intensieve oppervlaktekartering en proefsleuvenonderzoek (BAAC rapport V-10.0014), ’s-Hertogenbosch, 2010. 28 Geerts et al. 2018; Peeters en Niekus 2005; Woltinge et alii 2019. 29 Bijdrage van Dijkstra et alii, in: Snijders & Broertjes 2016.
15
Ven op de Landschotse Heide: 10.000 jaar geleden waren dit aantrekkelijke woongebieden voor jagers en verzamelaars. Hoe zien vindplaatsen uit het Paleolithicum en het Mesolithicum er uit? In de regel betreft het een strooiing van (vuur)stenen werktuigen en afval. De doorsnede van zulke vindplaatsen is meestal minder dan 20 m. Het merendeel van de vindplaatsen uit het Paleolithicum en Mesolithicum in het oosten van Noord-Brabant en Midden-Limburg is gelegen op ruggen en terrasranden met een goed drainerende ondergrond van dekzanden in de nabijheid van een waterbron (ven, meer, rivier of afgesneden meander). In deze zogenoemde gradiëntzones, de overgangen tussen de hogere en drogere delen en de lagere en nattere delen, had de mens de verschillende natuurlijke bestaansbronnen op een zo kort mogelijke afstand binnen bereik. De iets hogere delen rondom beken, vennen en plassen waren daarom waarschijnlijk de landschappelijk meest gunstige bewoningsplaatsen. Bij de locatiekeuze nabij open water lijkt er een voorkeur te zijn geweest voor de (zuid)oostelijke flank van dekzandruggen in verband met de overheersende (noord)westelijke winden. Waarschijnlijk waren er ook in en nabij rivier- en beekdalen nederzettingen die later zijn geërodeerd of afgedekt met sedimenten.30 Het betreft vermoedelijk steeds tijdelijke kampementen die enkele dagen tot enkele weken bewoond zullen zijn geweest.
De opgraving te Milheeze-Stippelberg laat zien dat de vondstniveaus uit het Laat-Paleolithicum en Mesolithicum kunnen verschillen.31 De materiële resten van de laatpaleolithische Federmesser-groep worden aangetroffen onder, in en juist boven de Usselo-bodem, een vuilgrijze laag met kleine stukjes houtskool, die door de inwerking van planten ontstond gedurende een relatief warme periode tijdens de laatste ijstijd. Zowel Ahrensburg- als de vroeg-mesolithische vondstniveaus bevinden zich in het dekzand (Jong Dekzand II) boven de Usselo-bodem. De afdekking van laatstgenoemde sites wijst er ook op dat nog gedurende het Preboreaal dekzand is afgezet. 32 In natuurgebied de Liereman bij oud Turnhout (o.a. vindplaats Bergstraat) werden vindplaatsen uit het LaatPaleolithicum aangetroffen in de Usselobodem, terwijl vindplaatsen uit het Mesolihicum werden aangetroffen in de podzol. Steentijdresten in het pleistocene gebied zijn het best bewaard gebleven onder deze lokaal voorkomende deklagen, zoals onder stuifzanden maar ook onder esdekken. Evenals de esdekken hebben de stuifzandgronden de oorspronkelijke pleistocene ondergrond afgedekt, waardoor eventuele, waardevolle steentijdsporen bewaard kunnen zijn gebleven.33
30 Deeben en Rensink 2005, 186-187. 31 Arts 2012. 32 Deeben en Arts 2005, 142 en fig. 7.3; Deeben et alii 2006, 12-13; Berkvens en Arts 2003, 14-17. 33 Vos en Kiden, 2005, 14-15.
16
2.2
Neolithicum of Nieuwe Steentijd (ca. 4.200 – 1.900 voor Chr.): de eerste boeren
Erik Drenth Een van de slechtst gekende perioden uit de Noord-Brabantse voorgeschiedenis is het Neolithicum. Dit betekent onder meer dat het begin ervan niet vaststaat. Hier wordt gemakshalve uitgegaan van 4.200 v.Chr., terwijl als einddatum 1.900 v.Chr. wordt aangehouden. Lang is verondersteld dat aan het begin van het Neolithicum de leefwijze van jagen, vissen en verzamelen (de Midden-Steentijd) plaats had gemaakt voor die van een op akkerbouw en veeteelt gebaseerd bestaan. Deze overgang zou snel zijn geweest en is daarom als de 'Neolithische revolutie' aangemerkt. Het is nog maar de vraag of op de Brabantse zandgronden zo’n abrupte transformatie heeft plaatsgevonden. Het is mogelijk dat in de loop van de tijd verschillende elementen die karakteristiek zijn voor Neolithische samenlevingen, zoals aardewerk, geslepen stenen werktuigen met een snede, akkerbouw en veeteelt, geleidelijk werden overgenomen. Hoe het ook zij, de neolithische bestaanswijze, zoals die aan het einde van het 6e millennium v.Chr. (5.200-5.000 v.Chr.) met de Lineair-bandkeramische cultuur bekend is van de Zuid-Limburgse lössgronden, verspreidde zich aansluitend opvallend genoeg niet over de rest van Nederland. In plaats daarvan (b)lijken in het 5e millennium v.Chr.
diverse neolithische elementen in Holoceen Nederland stapsgewijs en over een langere periode te zijn geïntroduceerd.34 De huidige data uit Nederland wijzen erop dat handgevormd aardewerk en vaatwerk daarbij de oudste noviteit was. Van ca. 5.000-4.700 v.Chr. lijkt er een keramisch Mesolithicum te zijn geweest, dat wil zeggen dat landbouw in deze periode nog niet werd beoefend, maar dat er al wel aardewerk werd geproduceerd. Rond 4.300 v.Chr. werd het neolithische ‘pakket’ gecompleteerd met de introductie van akkerbouw, hetgeen overigens niet wil zeggen dat mesolithische elementen, zoals jacht, in de voedseleconomie volledig verdwenen waren. Het is pas rond 3.500 v.Chr. dat in het westelijke kustgebied gesproken kan worden van een ‘echt’ Neolithicum of ‘Volneolithicum’, waarin akkerbouw en veeteelt de voedselvoorziening domineren. Min of meer in lijn met deze ontwikkeling is de rol die de Michelsberg-cultuur (ca. 4.200-3.800 v.Chr. in Nederland) wordt toegedicht in de neolithisatie van ZuidNederland. Deze cultuur, waarvan de wortels in Duitsland of, eerder, Frankrijk liggen, zou volgens sommige archeologen via acculturatie voor de definitieve overgang naar landbouw hebben gezorgd.
35 Het lijdt geen twijfel dat de Michelsberg-cultuur invloed heeft gehad op dit proces, maar zeer recente ontdekkingen te Well-Aijen in het Maasdal van Noord-Limburg doen toch twijfel opkomen of die rol inderdaad zo cruciaal was.36 Daar is een ‘volneolithische’ site van rond 4.300 v.Chr. met sporen van onder meer graanverbouw opgegraven. De keramische vondsten getuigen van invloeden van de late Rössen-cultuur of de Bischheim-groep. Beide culturele complexen zijn goed bekend uit het Rijnland, waar ze aan de Michelsberg-cultuur voorafgingen. Chemische analyse van een selectie uit het handgevormde aardewerk uit Well-Aijen sluit niet uit dat een deel van de potten uit dit Duitse gebied afkomstig is. Het vaatwerk zou in onze streken via ruil of handel beland kunnen zijn, maar een andere mogelijkheid is dat de potten met immigranten meekwamen. Hoe het ook zij, de opgravingen te WellAijen leren dat de Rössen-cultuur en de Bischheim-groep welllicht belangrijker waren voor de neolithisatie van Zuid-Nederland dan tot dusver gedacht. Verder is bij Breda een site palynologisch onderzocht en de resultaten corresponderen slecht met bovenstaande hypotheses.37 Daarbij is stuifmeel van gerst en/of tarwe gevonden, dat dankzij C14-onderzoek toewijsbaar is aan het tweede kwart van het 5e millennium v.Chr.
Deze twee voorbeelden Illustreren dat de overgang naar landbouw in Zuid-Nederland nog met vele vraagtekens omgeven is. Overeenkomstig het zojuist geschetste beeld zijn in de Kempen tot dusver nauwelijks neolithische vondsten gedaan die uit het 5e millennium v.Chr. dateren. Hetzelfde geldt overigens voor het Mesolithicum. Tot de uitzonderingen behoren in elk geval de ‘neolithische’ Rössener Keile – simpel gesteld, een doorboorde bijl die vermoedelijk als wig diende bij houtbewerking ̶ , waarvan onder meer in de gemeente Eersel een exemplaar
34 Deze schets van de ontwikkeling is ontleend aan Raemaekers 2019 (met verdere verwijzingen). 35 Bijv. Verhart 2000; vgl. Berkvens en Arts 2003, 19. 36 Müller et alii 2018, in het bijzonder het hoofdstuk door Drenth et alii over het Neolithicum. 37 Kooistra et alii 2008.
17
tevoorschijn is gekomen.38 Daarbij rijst de vraag of deze vondst en vergelijkbare ontdekkingen in Zuid-Nederland getuigen van contacten tussen landbouwers en jager-visser-verzamelaars, zoals dikwijls wordt verondersteld, of van de komst van landbouwers. Of moeten de Rössener Keile nog anders worden gezien, bijvoorbeeld als objecten die door jagers-visser-verzamelaars van landbouwers zijn gestolen?
De bij De Hees in Eersel gevonden Neolithische Rössener doorboorde bijl (uit Dams, Huijbregts & Spoorenberg 1989). De algemene idee is dat met de komst van landbouw het leven meer sedentair werd, hetgeen zijn weerslag had in de bouw van duurzamere en steviger houten huizen. Deze gedachte vindt tot dusver nauwelijks bevestiging in het aantal neolithische huisplattegronden die in het zuidoosten van Noord-Brabant zijn ontdekt. Tot op heden is slechts één site met duidelijke woonstructuren bekend: Veldhoven-Habraken.39 Daar zijn de resten van vijf huizen ontdekt met een lay-out die goed bekend is voor grote delen van continentaal Europa tussen ca. 4.000-2.000 v.Chr.: een min of meer rechthoekig grondplan en een rij palen op de centrale lengteas van het gebouw, die waarschijnlijk goeddeels de daklast droeg.40 Veldhoven-Habraken is een nederzetting die tot de SteinVlaardingen-groep behoort, die blijkens uitvoerig 14C-onderzoek tussen ca. 2800-2600 v.Chr. is bewoond. Daarmee sluit deze site naadloos aan op het algemene beeld. Weliswaar moet de Stein-Vlaardingen-groep als geheel tussen ca. 3400-2650/2550 v.Chr. worden geplaatst, maar van de 14C-gedateerde sites van dit culturele complex valt een onevenredig groot deel in de eerste helft van het derde millennium v.Chr.
Daaruit is voorzichtig bevolkingsgroei geconcludeerd, ook omdat er aanwijzingen zijn voor intensievere contacten met de noordelijke buurcultuur, de Westgroep van de Trechterbekercultuur vanaf 3100/3000 v.Chr.41 Wat de reden was van deze bevolkingsaanwas, is vooralsnog onduidelijk. Het zou bijvoorbeeld een ontwikkeling binnen de inheems populatie kunnen zijn, maar een andere mogelijkheid is de instroom van een uitheemse bevolking.
38 Van der Waals 1972, 176. Zie over dit soort artefacten Raemaekers et alii 2010. 39 Van Kampen & Van den Brink 2013; zie ook Arts 2010, 193 en afb. 8. 40 Zie voor een recent overzicht van de midden- en laat-neolithische huisplattegrond in Nederland Drenth et alii 2014; vgl. Peeters et alii 2017, paragraaf 4.3.3 . 41 Drenth 2019.
18
Reconstructietekening van de neolithische boerderij die ontdekt werd bij Veldhoven-Habraken (bron: M. Kriek). Dat er al eerder boeren in Zuidoost-Brabant moeten zijn geweest, wordt duidelijk uit pollenkorrels van graan die afkomstig zijn uit de venige opvulling van het Dommeldal aan de Boutenslaan in Eindhoven. 42 De waarnemingen zijn gedaan op niveaus kort na 5009 ± 29 BP. Calibratie van deze datering levert een kalenderouderdom op van 4106-3942 v.Chr., ver voor de tot nu toe oudste boerderij in Veldhoven.
Pijlspits gevonden bij de opgraving Kerkebogten in Eersel. Deze dateert uit de tweede helft van het Neolithicum (3500-2000 v.Chr.) en is gevonden in een kuil met kwartsgemagerd bronstijdaardewerk. Hoewel directe aanwijzingen ontbreken, mag op basis van ontdekkingen elders worden aangenomen dat vanaf ca. 3400 v.Chr. het wiel en daarmee wagens en karren reeds bekend waren en dat akkerbouw met behulp van een eergetouw geschiedde. 43 Deze primitieve ploeg keerde de zode niet, maar scheurde slechts de bodem. Voorheen zal de bodem met een stenen of geweien hak bewerkt zijn, zoals aangegeven door het tussen 4300-
42 Van Haaster 2018, 110. 43 Drenth en Lanting 1997.
19
4000 v.Chr. bewerkte akkerland dat onlangs bij Swifterbant in de provincie Flevoland is opgegraven. 44 Tot de belangrijkste cultuurgewassen in het Neolithicum op de Noord-Brabantse zandgronden behoorden, zo is de veronderstelling, tarwesoorten (emmer en eenkoorn) en gerst.45 Omdat bot in de zure zandgronden snel vergaat, is onze kennis over de Neolithische veestapel en het aandeel van wild in de voedselvoorziening verwaarloosbaar. Te oordelen naar vondsten uit gebieden met betere conserveringsomstandigheden speelden rund, varken, schaap/geit een belangrijke rol onder de gedomesticeerde dieren, terwijl, algemeen gesteld, wild in de loop van de tijd geleidelijk aan belang inboette.46 De neolithische bestaanswijze bracht veranderingen met zich mee in de keuze van nederzettingslocaties. Bij voorkeur werden hogere gronden met vanwege de akkerbouw meer vruchtbare bodems opgezocht, in de nabijheid van water, vooral beken en rivieren.
Links een Grand-Pressigny-dolk of -mes uit een laatneolithische grafheuvel die samen met een All-OverOrnamented-beker (rechts) te Witrijt is gevonden (Collectie Noord-Brabants Museum, foto’s: thuisinbrabant.nl). Over de grafgebruiken in het Kempense Neolithicum, tussen ca. 4.200/4000-2.650/2.550 v.Chr., zijn wij bijzonder slecht geïnformeerd, simpelweg omdat bijzettingen uit die periode in de Kempen ontbreken. Er is slechts één mogelijke uitzondering bekend. In Meerhoven werd een pot van de Stein-groep opgegraven, die vanwege de min of meer complete toestand gezien wordt als wellicht een grafgift uit een grafkuil, die door bodemvorming voor het archeologische oog onzichtbaar is geworden.47 Met de kennis over het grafritueel in de tweede helft van Neolithicum is het iets beter gesteld. Vanaf ca. 2.650/2.550 v.Chr. werden door de Enkelgrafcultuur grafheuvels aangelegd, dat wil zeggen dat over het graf een min of meer ronde heuvel werd geworpen. Daarbij werden soms dolken van Frans vuursteen, dat onder meer gewonnen dan wel verzameld werd in de Midden-Franse regio Le Grand-Pressigny, aan de dode meegegeven, zoals in het geval van twee grafheuvels te Luyksgestel en Witrijt. Beide grafheuvels maken deel uit van een concentratie relicten van de Enkelgrafcultuur in de Kempen.
48 Naar analogie van ontdekkingen elders in Nederland zijn in het zuidoosten van Noord-Brabant ook vlakgraven, dat wil zeggen grafkuilen waarover geen heuvel is opgeworpen, te verwachten, hoewel tot op heden geen duidelijke voorbeelden aangetroffen zijn. Voor de daaropvolgende Klokbekercultuur (ca. 2.400-1.900 v.Chr.), een verdere ontwikkeling van de Enkelgrafcultuur, ontbreekt tot op heden nagenoeg elk spoor van een begraving (grafheuvels en vlakgraven). 49 Waarom tot dusver zo weinig sporen van begraving zijn ontdekt, is de vraag. Dit kan het gevolg zijn van zogenoemde postdepositionele processen, zoals recente ontginningen die geleid hebben tot de vernieling van graven. Een andere mogelijkheid is dat het vondstarme beeld een geringe bevolkingsdichtheid ten tijde van 44 Huisman en Raemaekers 2014. 45 Zie in dit verband Kooistra et alii 2008 en de bijdrage van Kubiak-Martens et alii, in: Van Kampen en Van den Brink 2013. 46 Zie in dit verband Brinkkemper et alii 2010; Drenth et alii 2008; Lauwerier et alii 2005. 47 Arts 2010, 191; Arts en Bosman 2017, 29-30. 48 Drenth et alii 2008, 154. 49 Zie in dit verband Drenth 2014.
20
de Klokbekercultuur weerspiegelt. Te meer daar nederzettingen van de Klokbekercultuur nauwelijks bekend zijn50, iets dat eveneens opgaat voor de Enkelgrafcultuur.51 Vuursteen werd tijdens het Neolithicum vaak aangevoerd in de Kempen vanuit de Zuid-Limburgse en aangrenzende kalksteengebieden zoals te Aken, waar veel kwalitatief goed vuursteen voorkomt.52 Daarnaast vond, zoals eerder gezegd, aanvoer vanuit Frankrijk plaats. Behalve Grand-Pressigny-vuursteen werd Frans tertiair vuursteen – ook wel Romigny-Lhéry-vuursteen ̶ geïmporteerd. Bij het geïmporteerde vuursteen gaat het (waarschijnlijk) zowel om de ruwe grondstof, onvoltooide als kant-en-klare artefacten. Een belangrijke component daarbij waren geslepen bijlen en (geretoucheerde) klingen, waarvan sommige als dolk worden aangeduid (zie de hierboven afgebeelde dolk van Grand-Pressigny-vuursteen uit Witrijt). Frequent zijn deze bijlen en klingen ware kunstwerkjes en vermoed wordt dat sommige ervan niet eens zijn gebruikt, maar geofferd werden aan de (natuur)goden. Er worden in de regio Zuidoost-Brabant nogal eens prachtige, waarschijnlijk ongebruikte bijlen ontdekt in moerasgebieden.
Een aantal neolithische bijlen van opvallende plaatsen in de overstromingsvlakte van Het Broek kunnen we mogelijk zien als dergelijke rituele deposities.53 Deze traditie van depositie werd voortgezet tijdens de Bronstijd en de IJzertijd, zoals een vondst van een bronzen speerpunt in het Duizelse Broek aangeeft.54 Metaal, in het bijzonder koper en goud, deed in Nederland waarschijnlijk vanaf ca. 3.400 v.Chr. zijn intrede. Het gaat om bijlen, dolken en diverse sieraden.55 De vroegste aanwijzingen voor metaalbewerking in de vorm van stenen werktuigen (hamers en aambeelden) uit onze streken (b)lijken gerelateerd te zijn aan de Klokbekercultuur.56 Tot dusver zijn dergelijke stenen werktuigen in de Kempen niet tevoorschijn gekomen.
2.3
Bronstijd en IJzertijd (ca. 1.900 - 12 voor Chr.): een periode van grafheuvels, urnenvelden en metaalbewerking
Erik Drenth De menselijke ingrepen in het landschap namen in de loop van de tijd dusdanige vormen aan dat de vegetatie begon te veranderen. Soms ging de antropogene impact zo ver dat in Nederland zandverstuivingen ontstonden. 57 Deze ontwikkelingen in de Brons- en IJzertijd (achtereenvolgens ca. 1900-800 en 800-12 v.Chr.) moeten gezien worden in het licht van de voortzetting en intensivering van een agrarische levenswijze; jacht en visvangst speelden waarschijnlijk vanaf de Midden Bronstijd (ca. 1575-1200 v.Chr.) een duidelijk ondergeschikte rol.58 Kenmerkend was een voedseleconomie gebaseerd op veeteelt en akkerbouw die gekoppeld was aan sedentaire bewoning, een levenswijze die ongetwijfeld een Neolithische traditie voortzette. Zoals gememoreerd, werden tijdens de Klokbekercultuur door middel van een stenen hamer en aambeeld al gouden en koperen objecten vervaardigd in Nederland, vooral op de Veluwe. Deze fabricage was de opmaat voor een meer omvangrijke metaalbewerking tijdens de Brons- en IJzertijd. Tijdens de laatste periode werd als grondstof voor ijzer in Zuid-Nederland lokaal voorhanden zijnde ijzeroer en moerasijzererts gewonnen, hetgeen wordt aangegeven door vondsten te Sint-Michielsgestel, Keldonk en Nijnsel.59 Daar staat tegenover dat de grondstoffen in de Bronstijd geïmporteerd moesten worden bij gebrek aan natuurlijke voorkomens van koper- en
50 Arts en Bosman 2017; Fokkens et alii 2016. 51 Drenth et alii 2008. 52 De Grooth 2011. 53 Huijbers 1998. 54 Van den Broeke 2005; Drenth 1994; Fontijn 2002. 55 Zie Butler 1995/1996; Fontijn 2002. 56 Drenth et alii 2013. 57 Van Gijn en Waterbolk 1984; Van Mourik 1988. 58 Zie in dit verband Gehasse 1995; Out 2009; Zeiler 1997. 59 Zie Arnoldussen 2017 en Arnoldussen en Brusgaard 2015 over de aanwijzingen van ijzerextractie en -verwerking in de (Vroege en Midden-)IJzertijd in Nederland.
21
tinertsen. Dit neemt niet weg dat er verscheidene aanwijzingen zijn dat in Noord-Brabant destijds bronzen artefacten werden gefabriceerd, gelet op de vondsten van smeltkroezen te Tilburg en een gietmal te OssHorzak.60 Daarnaast werden metalen voorwerpen, zoals bijlen, lans-of speerpunten en zwaarden, ingevoerd uit allerlei Europese gebieden, met name Midden-Europa, Frankrijk en Engeland.61 Niet zelden worden deze metalen objecten op een selectieve plek in het landschap gedeponeerd. Het gaat om zogenaamde rituele deposities, waarbij bijzondere voorwerpen, voornamelijk wapens, in natte gebieden zoals moerassen, beekbeddingen en rivieren, werden gedeponeerd. Hoewel zeker ook profane redenen voor enkele gevonden deposities bestaan, wordt ervan uitgegaan dat de meeste deposities een spirituele achtergrond kennen. Daarbij zijn er aanwijzingen dat bepaalde bijlen in Centraal-Europa al vanaf hun productie bestemd waren om te deponeren. Ze zijn gemaakt van een bijzondere compositie en volgens een recept dat afwijkt van normale bijlen.62
In 2008 zijn in het beekdal van de Kleine Beerze, ter hoogte van Hoogeloon, een tiental bijlen uit de MiddenBronstijd opgegraven. Een heel bijzonder depositie zijn de bronzen bijlen die in 2008 bij de herinrichting van de Kleine Beerze tussen Hoogeloon en Vessem werden aangetroffen, vlakbij de plek van de latere Romeinse dam. Op grond van het bijltype (hielbijlen) lijken de bijlen een homogenen vondstgroep te vormen die gedeponeerd is in de Midden Bronstijd. Het pollenspectrum van de plaats waar de rituele depositie is aangetroffen, duidt dat de bijlen zijn gedeponeerd in water. Gezien het feit dat tijdens de archeologische begeleiding geen beekbeddingen zijn aangetroffen, moet het open water wellicht in verband gebracht worden met een kwelbron. Hoewel de archeologische aanwijzingen voor een doorgang uit de Bronstijd ontbreken, is het zeer verleidelijk de rituele depositie in verband te brengen met een doorsteekplaats door een met veen opgevuld beekdal waarlangs een natuurlijke drenkplaats lag.63
2.3.1
Bronstijd
Bewoningssporen uit de Bronstijd zijn betrekkelijk zeldzaam in onze streken.64 In 2006-2008 werd nabij Knooppunt Ekkersrijt echter een Bronstijdnederzetting opgegraven, die inzicht in het toenmalige leven biedt. 65 Qua grootte is deze nederzetting in Zuid-Nederland ongeëvenaard. In totaal werden meer dan twintig plattegronden van huizen opgetekend uit de Midden- en Late Bronstijd (ca. 1575-800 v.Chr.), waarvan waarschijnlijk slechts twee à drie exemplaren gelijktijdig bewoond werden. In zo’n huis leefden mens en vee onder één dak; men spreekt daarom van woonstalhuizen.66 Vooral runderen waren waarschijnlijk van belang.
60 Fokkens et alii 2002. 61 Arnoldussen en Steegstra 2015/2016; 2017/2018; Butler 1987; 1995/1996; Butler et alii 2011/2012; Butler en Steegstra 1997/1998; 1999/2000; 2001/2002; 2003/2004; 2005/2006; 2007/2008; Fontijn 2001/2002. 62 Kuijpers 2018. 63 Roymans & Sprengers 2012. 64 Fokkens et alii 2016. 65 De Jong 2008; De Jong en Beumer 2011; 2013. 66 Fokkens 2005.
22
Noemenswaardig is dat te Son-Ekkersrijt het restant van een grafheuvel te voorschijn is gekomen. Het is, gezien andere vondsten uit Nederland, goed mogelijk dat dit grafmonument ouder was dan de bewoning en de aanleiding was ter plekke een nederzetting te stichten.67 De materiële cultuur die te Son-Ekkersrijt werd opgegraven, is goed vergelijkbaar met wat elders uit Bronstijdnederzettingen in de Lage Landen bekend is: hoofdzakelijk aardewerken vaatwerk en in mindere mate natuurstenen en vuurstenen werktuigen en afval. 68
Sporenoverzicht van de Bronstijdnederzetting bij Ekkersrijt in Son (bron: De Jong & Beumer 2011, bijlage 1) en een reconstructie hiervan door Paul Becx hieronder.
Letterlijk de meest in het oog springende relicten uit de Vroege en Midden-Bronstijd (achtereenvolgens ca. 1.9001.575 v.Chr. en ca. 1.575-1.200 v.Chr.) in de Kempen zijn grafheuvels ofwel tumuli van de Hilversum-cultuur. Reeds in de eerste helft van de 19e eeuw heeft men naar urnen gezocht in de ronde heuvels, die op de heide duidelijk herkenbaar waren. Vooral de onderwijzer P.N. Panken heeft heel wat "opdelvingen" verricht door in het centrum van die heuvels een kuil te graven' in de hoop daar een pot te vinden. Verscheidene grafheuvels zijn onderzocht, zoals door P.J.R. Modderman bij Alphen en Bergeijk.69 Het meest bekend zijn echter de opgravingen 67 Bourgeois en Fontijn 2008. 68 Deze categorieën blijven het best bewaard, maar waarschijnlijk waren er ook veel houten voorwerpen. 69 Modderman 1955.