[21z.000054] - Definitieve redengevende omschrijving brug over t Heike in Vessem

Brugstraat 1 1C 08-0

Redengevende omschrijving met waardestelling Brug aan Heike over de Kleine Beerze in Vessem Gemeente Eersel

Objectgegevens Adres Postcode Plaats Kadastraal Oorspronkelijke functie Huidige functie Bouwjaar

: Heike, voorbij Heike 20 : nvt : Vessem : gemeente Vessem, sectie K, nr 107 : brug : brug : vermoedelijk eind 19 e eeuw, 1881

Algemeen Bezoekdatum Auteur Redactie Rapportagedatum

: 22 september 2020 : Monique van de Looi : Martijn de Jong MA : oktober 2020

Monumentenhuis Brabant B.V. Markt 9 4931 BR Geertruidenberg www.monumentenhuisbrabant.nl T. 0162-511833 E. info@monumentenhuisbrabant.nl Monumentenhuis Brabant B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Inleiding De Klein Beerze is een beek die ten westen van Duizel begint en noordwaarts bij Landgoed Baest uitmondt in Grote Beerze. De Kleine Beerze loopt ook door de gemeente Eersel . Ter plaatse van de straat Heike in Vessem is een gemetselde boogbrug, ook wel welfbrug genoemd, over de beek Kleine Beerze aangebracht. Deze beschrijving dient om de cultuurhistorische waarden van de gemetselde boogbrug aan Heike over de beek Kleine Beerze vast te stellen. In de beschrijving worden de twee zijden (bruggevel of frontmuur) van de boogbrug aan de hand van de windrichtingen besproken, de noordzijde en de zuidzijde. De twee afzonderlijke zijden, bruggevels, worden van links naar rechts beschreven. Aangezien de beek droog stond ten tijde van de opname wordt ook de onderzijde van de boogbrug

Luchtfoto met ten zuidoosten Vessem. De rode pijl markeert de locatie van de brug over Kleine Beerze. Bron: Google Maps

beschreven. Als een onderdeel later is gewijzigd dan wordt dit expliciet in de omschrijving vermeld. De beschrijving wordt besloten met een cultuurhistorische waardestelling.

Situering, geschiedenis en hoofdvorm In het buitengebied aan de westzijde van de gemeente Eersel loopt de beek Kleine Beerze. De beek is in noord-zuidelijke richting gelegen en gaat aan de noordzijde, bij Landgoed Baest, over in rivier de Beerze. De Kleine Beerze vertakt, iets noordelijker gelegen dan de boogbrug over Heike, aan de rechterzijde in de beek Hazenloop. In de rode cirkel de brug. Bron: Google Maps

Redengevende brug aan het Heike (ong.) te Vessem

3

De beek Kleine Beerze is reeds ingetekend op een

ook plaatselijk de verkaveling is gewijzigd. De

topografische kaart gemaakt door landmeter Verhees uit

perceelsgrenzen worden op enkele plaatsen nog gemarkeerd

1794. Op deze kaart is een meanderende Kleine Beerze, toen genaamd De Stroom, zichtbaar. Op die kaart staat een weg

door greppels en resten van houtwallen. De weg Heike over de beek is aan weerszijden beplant met

ingetekend over De Stroom. Of dit de locatie van de huidige

linden.

brug is, is moeilijk te zeggen aangezien de beek op het Kadastrale Minuutplan 1811-1832 al grotendeels gekanaliseerd is ingetekend. De gronden grenzend aan de beek bij Vessem waren grotendeels in gebruik als beemden (hooi- en weiland) en spekdonken (smalle lange percelen haaks op de beek). De oorsprong hiervan is deels te dateren in de Late Middeleeuwen toen grote delen van de beekdalen werden ontgonnen. In 1878 geven Provinciale Staten van Noord-Brabant toestemming om een klinkerweg aan te leggen van Eindhoven naar Middelbeers via Zeelst, Oerle, Wintelre en Vessem, en deze aan te sluiten op de reeds aanwezige provinciale weg van Oirschot naar Tilburg 1. Uit archiefstukken blijkt dat de voorganger van de klinkerweg een zandweg was. Waarschijnlijk was de brug die toen over Kleine Beerze lag een houten brug en is deze tijdens de aanleg van de verharde provinciale weg versteend. Het vermoeden is dan ook dat de oorsprong van de huidige boogbrug te dateren aan het einde

Kaart uit 1794 gemaakt door landmeter Verhees. Hierop is rivier Kleine Beerze (rood omlijnd) al ingetekend. Bron: gemeente Eersel

van de negentiende eeuw, rond 1881. Tijdens de ruilverkaveling in de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw is de beek wederom gekanaliseerd waarbij 1

Archief Regionaal Historisch Centrum Eindhoven (RHCE): ‘15277 Gemeentebestuur Gestel en Blaarthem, 1811-1917’, ‘1633, Legger van

Redengevende brug aan het Heike (ong.) te Vessem

openbare weten en voetpaden, 1881’ en ‘15308, Gemeentebestuur Vessem, 1811-1932’

4

Brug over De Stroom, nu Kleine Beerze Kadastrale Minuutplan 1811-1832, gemeente Vessem, Wintelre en Knegsel, sectie A, blad 02. Bron: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed

Kadastrale Minuutplan 1811-1832, gemeente Vessem, Wintelre en Knegsel, sectie B, blad 02. Bron: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed

Redengevende brug aan het Heike (ong.) te Vessem

5

Afbeelding welfbrug met aanduiding brugonderdelen. Bron: ‘Bruggen in Nederland, 1800-1940’ van J. Oosterhoff, pag 215 Kadastrale Minuutplan 1811-1832. De locatie van de beschreven brug is gelegen op de grens van 2 kaarten. De rode pijl wijst de rivier Kleine Beerze aan, toen genaamd De Stroom. Bron: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed

Benaming brugonderdelen. Bron: ‘Bruggen in Nederland, 1800-1940’ van J. Oosterhoff, pag 215

Redengevende brug aan het Heike (ong.) te Vessem

6

De boogbrug is uitgevoerd met een gemetseld tongewelf met

cementhoudende voeg. De gemetselde balustrade is aan de

metselwerk in staand verband. De boogbrug heeft in de loop

bovenzijde afgewerkt met een rollaag. Uit de breedte van de

der tijd de nodige wijzigingen ondergaan. Zo is in de jaren ’70 van de twintigste eeuw waarschijnlijk een betonplaat als

rollaag, anderhalfsteens, valt af te l eiden dat de gemetselde balustrade anderhalfsteens dik is. Bij de aansluiting van de

brugdek aangebracht met stalen balustrades. In 2015 zijn de

rollaag met het aansluitende maaiveld is zichtbaar dat de

stalen leuningen verwijderd en zijn gemetselde balustrades

aangebrachte betonplaat uit de jaren ’70 van de twintigste

aangebracht, afgewerkt met een rollaag. Tijdens deze wijziging is er een hardstenen gedenksteen in de bruggevel

eeuw nog (deels) aanwezig is. De stenen die zich normaliter onder het waterniveau

aangebracht met de tekst “Kleine Beerze”.

bevinden hebben een donkere aanslag. Het waterniveau is dan ook duidelijk afleesbaar op het metselwerk van de boogbrug.

Bruggevel noordzijde In het aanzicht aan de noordzijde is duidelijk zichtbaar dat de boogbrug later deels opnieuw is opgemetseld en wellicht ook verhoogd is (balustrade). Vermoedelijk is de boogbrug tijdens de bouw uitgevoerd met ijzeren balustrades. Onderaan de bruggevel, waar deze aansluit op het maaiveld, is het oorspronkelijke metselwerk zichtbaar. Dit oorspronkelijke deel is opgebouwd in handvormsteen en met kalk platvol gevoegd. In dit oorspronkelijke deel van de bruggevel is de aansluiting van het gemetselde tongewelf zichtbaar. Het tongewelf is in de bruggevel afgewerkt met een anderhalfsteens rollaag. Links in de bruggevel, links van de onderdoorgang, zijn recent in het oorspronkelijke metselwerk twee boorgaten gemaakt. De boorgaten zijn aangeheeld met cementhoudende specie en opgevuld met een kop in het midden.

Bruggevel noordzijde

Het later, vermoedelijk in 2015, opnieuw opgemetselde en verhoogde deel van de bruggevel is eveneens opgemetseld in staand verband, maar uitgevoerd met een machinale steen en Redengevende brug aan het Heike (ong.) te Vessem

7

Linkerdeel noordzijde

Rechterdeel noordzijde

Verschil in metselwerk en boorgaten

Verschil in metselwerk

Redengevende brug aan het Heike (ong.) te Vessem

8

Rollaag als afdekking op balustrade en aansluitende betonplaat (cirkel)

Straatzijde bruggevel noordzijde In het aanzicht aan de straatzijde is zichtbaar dat dit gedeelte volledig in machinale steen is opgetrokken en dus vermoedelijk te dateren is in 2015.

Straatzijde bruggevel noordzijde

Bruggevel zuidzijde In het aanzicht aan de zuidzijde is net als aan de noordzijde duidelijk zichtbaar dat de boogbrug later deels opnieuw is opgemetseld en wellicht ook verhoogd (balustrade). In het zuidelijke bruggevelaanzicht lijken drie periodes zichtbaar. Onderaan de bruggevel, waar deze aansluit op het maaiveld, bevindt zich het oorspronkelijke metselwerk dat is opgebouwd in handvormsteen en met kalk platvol is gevoegd. In dit oorspronkelijke deel van de bruggevel is de aansluiting van het gemetselde tongewelf zichtbaar, afgewerkt met een anderhalfsteens rollaag. Boven de rollaag zijn drie lagen metselwerk in roodoranje machinale steen in staand verband zichtbaar. Wellicht dat deze lagen nog restanten zijn van de wijzigingen die in de jaren ’70 van de

Redengevende brug aan het Heike (ong.) te Vessem

9

twintigste eeuw zijn uitgevoerd. Boven en naast deze drie lagen bevindt zich het metselwerk uit vermoedelijk 2015. Het opnieuw opgemetselde en vermoedelijk verhoogde deel van de bruggevel uit 2015 is eveneens opgemetseld in staand verband en net als aan de noordzijde uitgevoerd met een machinale steen en cementhoudende voeg. De gemetselde balustrade is hier aan de bovenzijde eveneens afgewerkt met een rollaag. Ook hier is de balustrade vermoedelijk anderhalve steen dik. Uiterst rechts, ter plaatse van de rollaag en een deel van de aansluitende balustrade, is aanheling van het metselwerk zichtbaar. Het metselwerk dat zich normaliter onder het waterniveau bevindt heeft ook hier een donkere aanslag. Het waterniveau is duidelijk afleesbaar op het metselwerk van de boogbrug. Linkerdeel zuidzijde

Burggevel zuidzijde Verschil in metselwerk

Redengevende brug aan het Heike (ong.) te Vessem

10

Middendeel zuidzijde

Metselwerk vermoedelijk uit de jaren ’70 (rechthoek)

Rechterdeel zuidzijde

Inboetwerk (cirkel)

Redengevende brug aan het Heike (ong.) te Vessem

11

Straatzijde bruggevel zuidzijde In het aanzicht aan de straatzijde is zichtbaar dat dit gedeelte volledig in machinale steen is opgetrokken en dus vermoedelijk te dateren is in 2015. Uiterst rechts is, net als aan de andere zijde van de bruggevel, aanheling van het metselwerk zichtbaar.

Straatzijde bruggevel zuidzijde

metselwerk de waterstand duidelijk afleesbaar en zijn de stenen die zich normaliter in het water bevinden aangetast. Het maaiveld, de bodem van de beek, onder de brug is afgedekt met grond. In het verlengde van de bruggevels zijn onder deze grondlaag stenen zichtbaar. Wellicht dat de volledige bodem onder de brug bestaat uit stenen. Dit was tijdens de opname niet te achterhalen.

Onderzijde van de boogbrug

Onderzijde boogbrug Aan de onderzijde van de brug is het gemetselde tongewelf zichtbaar, opgebouwd in bruine handvormsteen. Het voegwerk ontbreekt op veel plaatsen. De onderzijde is niet in een specifiek verband gemetseld, maar is grotendeels opgebouwd in afwisselend strekken- en koppenlagen. Op enkele plaatsen zijn de stenen aangetast. Ook hier is aan het

Redengevende brug aan het Heike (ong.) te Vessem

12

Linkerzijde vanuit zuidzijde

Rechterzijde vanuit zuidzijde

Metselwerk onderzijde vanuit zuidzijde

Metselwerk in afwisselende koppen- en strekkenlagen

Redengevende brug aan het Heike (ong.) te Vessem

13

Stenen in het verlengde van de gevelbrug op de bodem van de beek

Redengevende brug aan het Heike (ong.) te Vessem

14

Waardering Deze waardering is opgesteld aan de hand van de waarderingscriteria voor de bouwkunst van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. De waardering heeft betrekking op de gemetselde boogbrug over Kleine Beerze, onderdeel van de weg van Vessem naar Middelbeers. Cultuurhistorische waarden De boogbrug bezit cultuurhistorische waarde als onderdeel van de civieltechnische ontwikkelingen, aanleg van een provinciale klinkerweg van Eindhoven naar Middelbeers, in de gemeente en is van cultuurhistorisch belang als redelijk goed bewaarde gebleven brug uit het einde van de negentiende eeuw die onderdeel was van de provinciale verbindingsweg tussen Middelbeers en Eindhoven, via Vessem.

Gaafheid en herkenbaarheid Het object is van belang vanwege de herkenbaarheid van de hoofdvorm. De later gedane wijzigingen waarbij een deel van de bruggevels opnieuw zijn opgemetseld doen afbreuk aan de gaafheid van de boogbrug. Ook de in 2015 aangebrachte gemetselde balustrades doen afbreuk aan de gaafheid. Het gemetselde tongewelf, de aansluitende rollaag in de bruggevels en het aansluitende lagergelegen metselwerk in de bruggevels zijn nog intact en dateren uit de bouwperiode van de boogbrug. Zeldzaamheid De brug is gebouwd in een voor de negentiende eeuw veel voorkomende typologie. Echter is de boogbrug over de Kleine Beerze in de gemeente de enige gemetselde boogbrug. Hierdoor is er, ondanks de gedane wijzigingen, op lokaal niveau sprake van zeldzaamheid.

Architectuur- en kunsthistorische waarden De gemetselde boogbrug is van architectuurhistorische waarde vanwege de voor boogbruggen karakteristieke vormgeving, constructie en materiaal gebruik. Situationele en ensemblewaarden De boogbrug bezit stedenbouwkundige waarde als onderdeel van de belangrijke en oude provinciale verbindingsweg tussen Middelbeers en Eindhoven, via Vessem. Samen met de linden aan weerszijde van Heike vormt de brug een ensemble.

Redengevende brug aan het Heike (ong.) te Vessem

15