Bijlage 5 - Aanvullende memo Toekomst Buitengebied Eemnes nav HPB

Memo Onderwerp Datum Van Aan

: : : :

Aanvullende memo Toekomst Buitengebied Eemnes 12 maart 2024 College Gemeenteraad

Leeswijzer: in de voetnoten vindt u aanklikbare links naar meer informatie of de bron van het genoemde punt in de tekst. In aanvulling op het raadsvoorstel ter vaststelling van het Handelingsperspectief buitengebied regio Amersfoort (verder: ‘HPB’), sturen wij u deze memo om concreter te kunnen ingaan op het Eemnesser buitengebied. 1. Aanleiding Het HPB schetst de uitgangspunten van het te volgen beleid en de te maken keuzes voor het buitengebied van de regio. Het is een stuk dat gebruikt wordt als inbreng van de regio richting de provincie, maar ook als basis voor de te maken keuzes voor ons buitengebied. Hiertoe stelt de gemeenteraad, net als de raden van de 6 andere regiogemeenten, het HPB vast. Maar wat betekent dit nu voor ons eigen gebied in Eemnes? Welke processen lopen er, waar moeten we rekening mee houden en wat zijn de knoppen waar we aan kunnen draaien? Aanleiding om deze memo te schrijven zijn de vragen die het HPB oproept. Na de eerdere memo’s ‘Eemnes gaat voor goud’1 en ‘Ruimte voor de boeren’2 zet het college met deze memo in op nadere stappen om tot meer keuzes en duidelijkheid voor onder andere de agrariërs in ons Eemnesser buitengebied te komen.

Er is grote behoefte aan het concreter maken van de overwegingen en het beleid in het HPB, maar ook van het Utrechts Programma Landelijk Gebied (verder: ‘UPLG’), en alle ruimtelijke puzzels die te maken hebben met het buitengebied. Het is een complexe puzzel van veranderopgaven die gestapeld moeten worden op de beperkte ruimte die we hebben. Geen wonder dat we allemaal liefst vandaag duidelijkheid hebben over wat we waar en wanneer kunnen doen. Het HPB zet hier weliswaar een grote stap in, maar concreet is het nog niet. Helaas zijn ook de financiële arrangementen nog niet helder; de financiële vertaalslag is dus nog niet concreet. Als gemeente kunnen we vooral faciliteren, sleuren, trekken en agenderen, de financiering is vaak afhankelijk van Provinciale- en Rijksgelden. De provincie maakt momenteel een start met de Gebiedsgerichte Aanpak als uitvoering van het UPLG en heeft een gedeelte van de aangevraagde gelden van het Rijk toegekend gekregen met de vaststelling van het Transitiefonds in de Tweede Kamer in februari 2024. 1 Document eemnes - 20230322 Memo college motie eiwitgewassen 'we gaan voor goud'.pdf - iBabs Publieksportaal

(bestuurlijkeinformatie.nl) 2 Document eemnes - 230630 memo nav motie Ruimte voor de boeren Eemnes - iBabs Publieksportaal (bestuurlijkeinformatie.nl)

1

Op welke manier en waarvoor die gelden precies beschikbaar zijn, wordt in de loop van dit jaar duidelijker. 2. Inbreng van Eemnes in het HPB Veel belanghebbenden zijn betrokken geweest bij de totstandkoming van het HPB, in ons gebied bijvoorbeeld AKOE, Collectief Eemland, Eemland 300, Vereniging Vrij Polderland, K&G Advies, Natuurmonumenten en de Utrechtse natuurorganisaties. Maar ook het waterschap Vallei en Veluwe, Stedin en Vitens dachten mee. Ook tijdens de gebiedsateliers van begin 2023 hebben veel mensen, ook op persoonlijke titel, input geleverd aan het proces. Ook u als gemeenteraad heeft op verschillende momenten uw opmerkingen en ideeën mee gegeven. Het consultatieproces kunt u nalezen in het Consultatierapport, behorend bij het HPB. De insteek van gemeente Eemnes in het proces van het HPB is steeds gericht geweest op de volgende punten: • Rechtdoen aan de eigenheid van het gebied, zoals de openheid van het landschap, agrarisch natuurbeheer en ruimte voor de weidevogels. • Inzet op fatsoenlijke en reële vergoedingen voor natuurmaatregelen en -beheer voor agrariërs en andere landeigenaren. Een gezonde bedrijfsvoering met langjarige verdienmodellen moet mogelijk zijn. • Flexibel waterpeil en maatwerk in waterbeheer. • Samenhang met de woonopgave en energietransitie. • De inbreng van de regio moet leidend zijn voor provinciale plannen.

Genoemde punten zijn door de inzet van alle betrokken gebiedspartijen in de loop van het proces stevig in de HPB-stukken verankerd. 3. Maatwerk in Eemnes Een belangrijk en veel gehoord aandachtspunt rondom de ruimtelijke puzzel in het algemeen en het HPB in het bijzonder is dat maatwerk van groot belang is. Het college onderschrijft dit en daarom wordt ook gezocht naar maatwerk voor ons buitengebied. 3.1 Moties en memo’s Het afgelopen jaar heeft het college van Eemnes mede op basis van twee moties verschillende extra mogelijkheden geboden voor agrariërs. Uit de memo nav de motie ‘Ruimte voor de boeren’ d.d. 30 juni 2023: Wij achten het verantwoord om meerjarige teelt van stikstofbindende gewassen toe te staan onder de voorwaarden zoals eerder vermeld in deze memo, alsmede: • dat de gewassen stikstofbindend zijn en er sprake is van tenminste 50% stikstofbindende gewassen in het veld. • dat het omploegen van grasland alleen plaatsvindt binnen de kleilaag en dus het veen onaangeroerd blijft. • dat gebruik gemaakt wordt van een zogenaamde Eco-ploeg: met deze ploeg kan vrij ondiep (10 a 15 cm) geploegd worden. 2

•

dat de aanvrager er voor zorgdraagt dat er netto geen negatieve effecten zijn te verwachten op het vrijkomen van broeikasgassen en N2O.

Veel agrarisch ondernemers hebben behoefte aan de mogelijkheid leeggekomen agrarische gebouwen, zoals bijvoorbeeld stallen, een andere bestemming te geven. Dat kan onder voorwaarden, zoals beschreven in het bestemmingsplan Landelijk gebied 2011 van Eemnes. Vooral de maximumeis van 300 m² blijkt een knelpunt bij herbestemming van leeggekomen gebouwen. (…) In het kader van de motie kan ook in het landelijk gebied van Eemnes van de maximumeis van 300 m² worden afgeweken indien daar behoefte aan is en aan alle voorwaarden zoals hierboven genoemd, wordt voldaan. Conclusie: onder bepaalde voorwaarden, zoals beschreven in dit memo, kunnen wij akkoord gaan met • eenmalige grondbewerking met als doel eco-activiteiten op die grond mogelijk te maken, met een maximum grondbewerkingsdiepte van 15 cm • herbestemming van leeggekomen agrarische gebouwen, groter dan 300 m2 Uit de memo nav de motie ‘We gaan voor goud’ d.d. 17 maart 2023: Ondanks dat er dus bij ons twijfel is over de gevolgen van het kweken van eiwitgewassen in de polder, vinden wij het verantwoord om gedurende 2 jaar de kweek toe te staan onder de volgende voorwaarden: • dat de eiwitrijke gewassen 1 jarig zijn • dat het omploegen van grasland alleen plaatsvindt binnen de kleilaag en dus niet het veen raakt.

• dat de aanvrager onderbouwt dat er netto geen negatieve effecten zijn te verwachten op het vrijkomen van broeikasgassen en N2O. • en dat dit alleen wordt toegestaan buiten de contouren van het door het Rijk aangewezen ‘Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland’ (rode stippellijn in figuur 1) en • buiten de door de provincie aangewezen beschermingsgebieden ‘Beperken bodembewerking’ (figuur 2) en ‘Natuurnetwerk Nederland’ (figuur 3). 3.2 Buffet van mogelijkheden Het HPB is een paraplu voor de uitwerking van concrete maatregelen die we kunnen nemen als overheden, gebiedspartijen en eigenaren/gebruikers van het gebied. Het inzichtelijk maken van de grote lijnen, zoals beschreven in het HPB, is nodig voor het kunnen samenstellen van een ‘buffet’ aan mogelijke maatregelen waar we naar behoefte uit kunnen kiezen. Het HPB maakt hiermee een begin voor de gehele regio in hoofdstuk 5, ‘Het handelen’. Net als bij een buffet is het nooit compleet en hoeft niet alles gekozen te worden. Dit buffet kunnen we als gemeente en gebiedspartijen in Eemnes uitbreiden met specifiek voor ons gebied mogelijke maatregelen, zoals bijvoorbeeld en niet limitatief: • Een uitgebreide inventarisatie van de agrarische bedrijven in ons buitengebied en hun behoeftes en kansen is, wat het college betreft, een voorwaarde om verder te kunnen met het bieden van maatwerk.

Collectief Eemland heeft hiertoe reeds initiatief genomen 3

• • • • • • • •

ism de provincie Utrecht. Ook nauwe samenwerking met de Plattelandscoaches3 en de nieuwe provinciale Vraagbaak Landbouw4 helpt bij het kunnen bieden van maatwerk. Ruimte bieden voor nevenactiviteiten (binnen kaders) van agrarische bedrijven in het buitengebied, zoals ook in eerder genoemde memo’s is gedaan. Recreatiemogelijkheden verbeteren langs de Eem en in het weidevogelgebied, met oog voor natuur, agrarisch natuurbeheer en eventueel natuureducatie. Bij het bouwen van woningen, zoals in Zuidpolder Zuid, voldoende groen aanleggen en verbeteren (via oa Groen Groeit Mee), zodat ook nieuwe bewoners kunnen recreëren zonder teveel extra druk op reeds bestaande recreatiemogelijkheden en natuur. Combineren van opwek van duurzame energie met verbetering van natuur en biodiversiteit, dus bijvoorbeeld een zonneveld combineren met een landschappelijke en ecologische inpassing. Ecosysteemdiensten voor agrarische bedrijven, zoals Eco-regelingen van het GLB5, makkelijker mogelijk maken en beter belonen. Benutten van de bemestingsvrije slootkanten door het (stimuleren van) inzaaien van bufferstroken met kruiden en klaver. Dit levert zowel gevarieerder voer voor het vee, als een betere biodiversiteit. Mogelijkheden onderzoeken voor agroforestry en voedselbossen, het verbouwen van biobased bouwmaterialen en eiwitrijke gewassen, en het verbinden van initiatiefnemers en grondeigenaren.

Nauwere samenwerking met buurgemeenten voor wat betreft het buitengebied, met als doel kennisdeling en een gezamenlijke aanpak aan weerszijden van de Eem.

4. Lopende processen Het HPB heeft een duidelijke koppeling met andere lopende processen in Eemnes. De uitgangspunten van het HPB zijn een belangrijk onderdeel van deze lopende processen, en worden daar dus ook al in meegenomen. 4.1 Omgevingsvisie Eemnes Voor de gemeente Eemnes (en de andere BEL-gemeenten) wordt een omgevingsvisie opgesteld voor het behoud en de ontwikkeling van het gehele grondgebied van de gemeente. De omgevingsvisie richt zich ook op het buitengebied van Eemnes. Het HPB vormt een belangrijk vertrekpunt voor de op te stellen omgevingsvisie en wordt vertaald naar de gewenste strategische doelen in de omgevingsvisie. Hiermee stelt u als gemeenteraad de concrete kaders vast voor de gewenste ontwikkelingen in en het behoud van ons waardevolle buitengebied. De doelen in de omgevingsvisie kunnen eventueel worden uitgewerkt naar een (uitvoerings-)programma wanneer er voldoende duidelijkheid en zekerheid is over de inhoud van het UPLG, de daarin opgenomen maatregelen, mogelijkheden en financieringsbronnen en de mogelijkheden vanuit het Rijk. In 2023 is gestart met het opstellen van de omgevingsvisie Eemnes. Na eerste ambtelijke interviews en verkennende sessies met colleges en raden heeft er participatie met de bevolking plaats gevonden.

Uit de opbrengst van alle bijeenkomsten en gesprekken zijn de 3 Al 300 Utrechtse boeren maakten gebruik van Plattelandscoach | provincie Utrecht (provincie-utrecht.nl) 4 Utrechtse agrariërs kunnen met vragen terecht bij Vraagbaak Landbouw | provincie Utrecht (provincie-utrecht.nl) 5

Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) 2024 (rvo.nl)

4

belangrijkste hoofdpunten gedestilleerd en vertaald tot eerste hoofdlijnen voor de visies. Deze hoofdlijnen zijn met de raad besproken op de raadsinformatieavond op donderdag 15 februari 2024. Uit de memo Stand van Zaken Omgevingsvisies BEL-gemeenten d.d. 7 februari 2024: Om de hoofdambitie te realiseren zien we de volgende hoofdthema’s die van belang zijn in het strategische beleid voor de leefomgeving: 1. Generatiebestendig wonen 2. Vitaal = ontmoeten en bewegen 3. Veilige mobiliteit voor iedereen (verkeersvisie) 4. Ruimte voor werken en ondernemen 5. Duurzaam voor volgende generaties 6. Landschap als drager Met name de hoofdthema’s vier, vijf en zes hebben ook betrekking op ons buitengebied. In de komende maanden worden deze thema’s concreet uitgewerkt tot concept teksten en beelden. De inhoud van het HPB wordt hier nadrukkelijk in verwerkt. De verwachting is dat we aan het einde van Q2 van 2024 een concept omgevingsvisie voor kunnen leggen aan de samenleving via gebiedsconferenties. Hierin kan iedereen die dat wil meedenken en aangeven wat er vanuit zijn of haar perspectief anders of beter kan worden verwoord en daar zijn of haar argumenten bij geven. Deze input wordt meegenomen om te komen tot een concept ontwerp omgevingsvisie. Deze wordt naar verwachting dit najaar aan de raad ter besluitvorming voorgelegd, waarna de formele inspraakprocedure start.

4.2 Peilbesluit Eemland Ook in het proces rondom het peilbesluit Eemland wordt door het waterschap Vallei en Veluwe het HPB meegenomen. Het waterschap is ook intensief betrokken bij de totstandkoming van het HPB. Het proces bestaat uit een gebiedsinventarisatie, een belangenafweging en het vaststellen van het peilbesluit. Er is in het kader van de gebiedsinventarisatie inmiddels een aantal bijeenkomsten geweest van een brede klankbordgroep, waaraan verschillende belanghebbenden deelnemen, zoals gemeenten, maar ook AKOE, Collectief Eemland, Vitens, Natuurmonumenten en de Vogelbescherming. Aandachtspunten die wij zien zijn bijvoorbeeld de omvang van peilvakken, snelheid van bodemdaling, waterkwaliteit, hoeveelheid en kwaliteit van kwelwater, bemalingscapaciteit en monitoring van het (huidige) peilbesluit met peilschalen. Onderwerpen in de brede gebiedsinventarisatie zijn: ontstaansgeschiedenis, agrarisch gebruik, huidig peilbeheer, cultuurhistorie, bodemopbouw, grondwaterstanden, recreatie, maaivelddaling, wateroverlast, lopende projecten, natuurwaarden, droogte, en waterkwaliteit. Gebiedsbijeenkomsten zijn gepland rond mei, waarna rond september een ontwerp peilbesluit zou moeten komen. De verwachting is dat in januari 2025 een 5

gebiedsbijeenkomst wordt georganiseerd om het door het waterschap vastgestelde ontwerpbesluit te bespreken, waarna ook zienswijzen kunnen worden ingediend. Het definitieve peilbesluit kan naar verwachting worden vastgesteld in mei 2025. 4.3 UPLG/ Gebiedsgerichte Aanpak (GGA) In juli 2023 heeft de provincie Utrecht een eerste plan voor de toekomst van het landelijk gebied bij de Rijksoverheid ingediend: het concept Utrechts Programma Landelijk gebied (UPLG)6. Hierin staat wat de provincie in 2030 bereikt wil hebben in het landelijk gebied. Aan de landelijke doelen (van het NPLG) heeft de provincie Utrecht een belangrijk extra doel toegevoegd: landbouw en een goede toekomst voor onze boeren. De provincie Utrecht geeft de uitwerking van het UPLG vorm via een gebiedsgerichte aanpak (GGA)7. Dit betekent in de praktijk dat de provincie is opgedeeld in negen werkgebieden, elk met een eigen gebiedsagenda, coördinator en aanpak die past bij het gebied. De indeling in gebieden is gebaseerd op de kenmerken van het landschap, de locatie van stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden en natuurlijke grenzen zoals rivieren. Binnen elk gebiedsprogramma werkt men samen met lokale partners. Een van de gebieden is de Eemvallei, waarvan de begrenzing overeenkomt met de regio Amersfoort, en dus het HPB.

In het UPLG, en dus ook in de gebiedsgerichte aanpak van de Eemvallei, is het HPB leidraad voor de uitwerking. Onderdeel van de GGA is een aantal maatregelpakketten met financiering die de provincie heeft geformuleerd, te weten: 1. Groenblauwe linten en scheggen en Boerensloten 2. Reductie broeikasgassen Veenweiden 3. Landbouw 4. Natura 2000 gebieden 5. Utrechtse Heuvelrug en Flanken 6. Beekdalen Wat hierin de kansen zijn voor Eemnes moet de komende maanden duidelijk worden. Bijeenkomsten met verschillende gebiedspartijen worden momenteel georganiseerd door de provincie. Onze inzet richting het UPLG, de gebiedsgerichte aanpak en in verschillende regionale overleggen is dezelfde als bij het HPB, zoals ook genoemd onder punt 2 van deze memo. 4.4 Groen Groeit Mee (GGM) Begin 2022 besloten de provincie Utrecht, de Utrechtse gemeentes en waterschappen om aan de woningopgave ook een groenopgave te koppelen. Hier kwam het Groen Groeit Mee Pact8 uit voort, dat ook door de gemeente Eemnes werd ondertekend. De provincie Utrecht vindt het belangrijk om groen zo mee te laten groeien met de verstedelijkingsopgave. Dit staat in verbinding met andere ruimtelijke ontwikkelingen: woningbouw, energietransitie, UPLG etcetera. 6 Utrechts Programma Landelijk Gebied (UPLG) | provincie Utrecht (provincie-utrecht.nl) 7 Gebiedsgerichte Aanpak | provincie Utrecht (provincie-utrecht.nl) 8

Groen Groeit Mee Pact

6

GGM is een ‘aanjaagprogramma’. Dat houdt in dat het zelf niet initieert en financiert, maar dat het verbinding zoekt met andere programma’s en opgaves, en de bijbehorende financiering. Het voordeel hiervan is dat het kan fungeren als spin in het web van de complexe ruimtelijke puzzel. Het nadeel is dat het vaak onduidelijk blijft wat het programma precies inhoudt. De ambitie om “groen mee te laten groeien met de verstedelijkingsopgave” betekent voor Eemnes dat bij de planning van nieuwe woningbouw, zoals Zuidpolder Zuid, gekeken moet worden naar het toevoegen en verbeteren van de groene ruimte. Dit wordt meegenomen bij de planning en het ontwerp van de wijk en ook bij de omgeving van de wijk. Zo heeft het effect op, en biedt het kansen voor, het toekomstperspectief van ons buitengebied. 4.5 Opwek duurzame energie Het is van groot belang de inpassing van duurzame opwek van energie landschappelijk goed, ecologisch en verantwoord in te passen. De discussie hieromtrent is volop gaande, mede door de uitkomsten van de planMER van de provincie. Om dit proces niet te verstoren zullen we hierop in deze memo niet verder ingaan. 4.6 Omgevingsvisie provincie Utrecht Met ingang van 1 januari 2024 is de Omgevingswet van kracht, sinds april 2021 de bijbehorende omgevingsvisie van de provincie Utrecht9.

Ter info vindt u hieronder een aantal van toepassing zijnde passages uit die omgevingsvisie. Dit is een belangrijke basis voor provinciaal, en dus ook gemeentelijk, beleid. Op 7 februari 2024 is de nieuwe provinciale omgevingsverordening10 door Provinciale Staten vastgesteld. Deze wordt betrokken bij de definitieve omgevingsvisie van Eemnes. In de Omgevingsvisie van de provincie valt over Eemland te lezen: Eemland is een waardevol veenweidegebied, met zowel hoge recreatieve als ecologische waarden. (…) Bij ontwikkeling van functies in het landschap willen wij aansluiting zoeken bij en voortbouwen op de aanwezige kernkwaliteiten en cultuurhistorische waarden. Op die manier houden wij dit landschap beleefbaar en benutten we de aanwezige waarden als dragers en aanjagers van omgevingskwaliteit. De verschillende typen landschap en groen (recreatie en natuur) worden gewaardeerd en kunnen nog verder benadrukt worden. Dit kan bijvoorbeeld door de verschillende opgaven zoals bijvoorbeeld natuur, recreatie, water en energie niet versnipperd maar integraal op te pakken. In het open landschap Eemland is het inpassen van (grootschalige) ontwikkelingen een aandachtspunt. Het is bovendien een aandachtsgebied voor tegengaan bodemdaling. We zetten in op versterking van de recreatieve netwerken, vooral langs de Eem en richting de voormalige Zuiderzeekust.

In de Eemvallei kan een groen/blauwe ontwikkeling worden gecombineerd met circulaire landbouw. In dit gebied onderzoeken we tevens de mogelijkheden voor een nieuwe drinkwaterwinning. Dit doen we in overleg en afstemming met de provincies Gelderland en Flevoland.

9 Omgevingswet en Omgevingsvisie | provincie Utrecht (provincie-utrecht.nl) 10

Omgevingsverordening | provincie Utrecht (provincie-utrecht.nl)

7

Over landbouw zegt de provincie het volgende: Wij gaan in alle landbouwgebieden aan de slag om samen met de landbouwsector en andere partners de omslag te maken naar een circulaire, natuurinclusieve, klimaatneutrale en diervriendelijke landbouw. De economische rendabiliteit van agrarische bedrijven is daarbij een belangrijk uitgangspunt, evenals de verbinding tussen stad en land. We kiezen zoveel mogelijk voor een stimulerende en participerende rol om gewenste ontwikkelingen op gang te krijgen en te houden. Duurzame energie als ruimtevrager: Wij geven aan waar duurzame energieprojecten vanuit ruimtelijk perspectief mogelijk zijn in de provincie Utrecht. Algemene uitgangspunten en kaders voor initiatieven zijn opgenomen in de Omgevingsverordening. Een meer gedetailleerde ruimtelijke uitwerking van de opgave voor energietransitie vindt plaats in het kader van de Regionale Energiestrategieën (RES), waarin wij partner zijn. Wij spreken onze voorkeur uit om duurzame energiebronnen met andere opgaven te combineren, bijvoorbeeld zonnevelden combineren met tegengaan van bodemdaling of het realiseren van duurzame energiebronnen combineren met bosuitbreiding. Ook zijn er gebieden waar duurzame energieprojecten kunnen worden benut als verdienmodel om andere doelen te behalen. 5.

Conclusie Het HPB is een belangrijke leidraad voor het UPLG en andere processen in de ruimtelijke puzzel van ons gebied. De zeven regiogemeenten hebben gezamenlijk en in participatie met belanghebbenden deze uitgangspunten geformuleerd. Door vaststelling in de gemeenteraden kan het HPB stevig worden verankerd in onder andere het UPLG. Het is het ‘begin’ van een proces, een eerste product. In de komende periode en jaren zal nadere uitwerking plaatsvinden en zullen verschillende voorstellen ter besluitvorming aan uw raad worden voorgelegd. Als het gaat om beleid en gelden voor het buitengebied zijn Provincie en Rijk leidend. Als gemeenten kunnen we vooral onze aandachtspunten bovenaan de agenda blijven zetten, meebewegen en zo nodig tegengas bieden. Met de omgevingsvisie in de maak, het proces rondom het nieuwe peilbesluit in volle gang, het bieden van maatwerk en de nieuwe wijk Zuidpolder Zuid in de planning, probeert de gemeente perspectief te bieden en zal daar zoveel als mogelijk het ‘buffet’ aan mogelijkheden bij betrekken. De behoefte aan concrete maatregelen en mogelijkheden voor het buitengebied is groot. Vooral agrariërs en natuurbeheerders hebben behoefte aan toekomstperspectief en ondersteuning. En ook onze nieuwe bewoners straks in bijvoorbeeld Zuidpolder Zuid willen graag prettig wonen en recreëren in een gezonde en groene omgeving.

En we willen allemaal blijven genieten van ons unieke weidevogelgebied.

8