20230322 Memo college motie eiwitgewassen 'we gaan voor goud'

Memo Onderwerp Datum Aan Van

: : : :

Motie CDA ‘We gaan voor goud’ d.d. 20-2-2023 17 maart 2023 Raad College

De fractie van het CDA heeft de volgende motie ingediend: Verzoekt het College: ● om teelten van “eiwitgewassen” zoals luzerne, erwten en veldbonen jdelijk toe te staan. Dit conform de omgevingsverordening van de provincie Utrecht. In afwachting van de besluitvorming en implementatie van het regionale Handelingsperspectief buitengebied. In deze memo wordt ingegaan op de mogelijkheden die het bestemmingsplan biedt. Bestemmingsplan Landelijk Gebied Nagenoeg de hele polder van Eemnes heeft de bestemming “agrarisch met waarden”. De voor deze bestemming aangewezen gronden zijn bestemd voor: a. de uitoefening van een grondgebonden agrarisch bedrijf. b. behoud, herstel en ontwikkeling van landschappelijke en natuurlijke waarden, waaronder in ieder geval begrepen het behoud en/of herstel van kavelbeplantingen, oever- en slootvegetaties, verkavelingspatronen en openheid; c. (…) In de toelichting van het bestemmingsplan wordt tevens ‘de openheid van de weidegebieden’ benoemd als belangrijke karakteristiek die moet worden behouden. Hiernaast is voor het scheuren van grasland en het diepploegen dieper dan 50 centimeter onder maaiveld een zogenaamde aanlegvergunning nodig. Scheuren van grasland is het omploegen van het gras.

Een aanlegvergunning mag alleen worden verleend indien door de uitvoering van het werk dan wel door de daarvan hetzij direct, hetzij indirect te verwachten gevolgen, geen blijvend onevenredige afbreuk wordt gedaan aan de waarden en/of functies die het plan beoogt te beschermen, tenzij hieraan door het stellen van voorwaarden voldoende tegemoet kan worden gekomen. Eiwitrijke gewassen In de motie wordt melding gemaakt van het vervangen van grasland voor de teelt van eiwitgewassen zoals Luzerne, erwten en veldbonen. Eiwithoudende gewassen worden geteeld voor menselijke consumptie, als diervoeder of als groenbemester. Gewassen als luzerne, sojabonen, lupinen, veldbonen en voedererwten maken ongeveer 0,5 procent uit van het totale landbouwareaal. Van de eiwitgewassen is luzerne veruit het belangrijkste.

1

Luzerne is een vaste plant. Afhankelijk van variëteit en klimaat kan de plant vijf tot twaalf jaar oud worden. Met een hoogte tot 1 m en trosjes kleine paarse bloemen lijkt de plant op klaver. De plant beschikt over een diep en krachtig ontwikkeld wortelsysteem dat zich tot 4,5 m kan uitstrekken. Hierdoor kan de plant tijdens tijdelijke droogten overleven. Luzerne kan echter slecht tegen wateroverlast, ondoorlatende lagen en zure grond. Veldbonen zijn 1 jarige planten die met een frequentie van 1 op 4 jaar tot 1 op 6 jaar worden geteeld. Subsidie Het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) van de EU ondersteunt landbouwers en zorgt voor voedselzekerheid in Europa. Het GLB is per 1 januari 2023 aangepast. Een deel van de inkomenssteun is afhankelijk van de inspanningen van boeren om te verduurzamen, de biodiversiteit te stimuleren en plattelandsgebieden en landschappen in stand te houden. Wanneer een agrariër voldoet aan de gestelde conditionaliteiten, komt deze in aanmerking voor een basispremie. Met de eco-regeling kan een agrariër extra vergoedingen ontvangen voor de eco-activiteiten die op het bedrijf worden uitgevoerd. Al de eco-activiteiten samen bepalen of een bedrijf in de categorie brons, zilver of goud valt. Een biologisch boer komt automatisch in aanmerking voor goud. In 2023 komen 22 eco-activiteiten in aanmerking voor de eco-regeling 2023.

Het telen van een eiwitgewas (voor een vruchtbare bodem, meer stikstofopname en een betere biodiversiteit) is één van de 22 activiteiten. Emissies door grondbewerking Het scheuren van grasland kan leiden tot uitstoot van broeikasgassen en N2O door oxidatie (door meer zuurstof) van koolstof in de bodem en afbraak van gewasresten. Het is ons op dit moment niet duidelijk in hoeverre (tijdelijke) teelt van eiwitrijke gewassen dit na verloop van tijd compenseert of netto vermindert. Weidevogelgebied Een groot deel van de Eempolder is door de provincie aangewezen als weidevogelgebied. Het omploegen van grasland ten behoeve van de teelt van diverse eiwitgewassen, heeft invloed op de habitat van de weidevogels en wij kunnen ons voorstellen, dat die invloed niet altijd positief is. Of er een zeker omslagpunt is - wel of niet negatieve invloed - is voor ons op dit moment nog niet te duiden. Provinciale regelgeving De provincie Utrecht legt via haar Interim Omgevingsverordening een aantal verplichtingen op aan de gemeente ten aanzien van de inhoud van een bestemmingsplan. In de onderstaande paragraaf gaan we hier op in. Provincie en Landschap Eemland De Interim Omgevingsverordening bepaalt dat voor de gehele polder in Eemnes de instructieregels voor landschap van toepassing zijn (art. 7.9).

Dit omvat niet alleen het door het rijk aangewezen Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland (het gebied ten oosten van Wakkerendijk/Meentweg en ook een aantal percelen ten noordwesten van de Meentweg), maar ook het overige deel van het buitengebied ten westen van de

2

Wakkerendijk/Meentweg. Dit laatste omdat de provincie dit gebied beschouwt als belangrijk te beschermen overgangsgebied van het Eemland. In art. 7.9 Instructieregel landschap is opgenomen dat een bestemmingsplan dat betrekking heeft op een gebied gelegen in Landschap: a) bestemmingen en regels bevat ter bescherming van de voorkomende kernkwaliteiten; en b) geen bestemmingen of regels bevat die nieuwe activiteiten toestaan die de kernkwaliteiten onevenredig aantasten. De provincie stelt daarbij dat de (te behouden) kernkwaliteiten van het Landschap Eemland onder andere bestaan uit: extreme openheid, slagenverkaveling, veenweidekarakter en overgangsgebieden (bij Eemnes, Soest en Amersfoort). Ze ambieert daarbij een weids en open weidegebied en het behoud van een doorlopend grastapijt (bron: https://www.provincie-utrecht.nl/sites/default/files/202003/koepelkatern_kwaliteitsgids.pdf).

Figuur 1: Gebied ‘Landschap Eemnes’ zoals aangegeven door de provincie Utrecht (zwarte stippellijn) en het door het Rijk aangewezen ‘Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland’ (rode stippellijn). Bron: https://www.provincie-utrecht.nl/sites/default/files/202003/ambitiekaart_arkemheen_eemland.pdf Provincie en Bodembewerking De provincie karakteriseert de polder als ‘Veenweide gebied”. Deze karakterisering wordt niet door alle gebruikers gedeeld en geven aan, dat een karakterisering ‘klei op veen’ beter tot zijn recht komt. Dit lijkt een semantisch vraagstuk, maar is het niet. Het omploegen van een veengebied en verlaging van de grondwaterstand leidt tot bodemdaling, hetgeen niet wenselijk is. Bij het omploegen een kleilaag waarbij het veen niet wordt geraakt, is bodemdaling veel minder aan de orde.

3

Een bestemmingsplan dat betrekking heeft op locaties binnen ‘Beperken bodembewerking’ mag op grond van artikel 8.6 van de provinciale Omgevingsverordening geen bestemmingen en regels bevatten die bodembewerking toestaan in gronden voor agrarisch gebruik die tot gevolg hebben dat veen aan de oppervlakte wordt gebracht, tenzij de bodembewerking plaatsvindt voor graslandvernieuwing of de aanleg van een andere blijvende teelt. Dit is van toepassing op een groot deel van de polder ten oosten van de Wakkerendijk/ Meentweg. De toelichting geeft aan: Het gaat hier om een regeling voor agrarische bodembewerkingen (onder meer scheuren en ploegen). Deze bodembewerkingen zijn onacceptabel doordat de bodemdaling hierdoor versnelt. Bodembewerkingen die worden uitgevoerd ten behoeve van graslandvernieuwing of aanleg van een andere blijvende teelt zijn wel toegestaan, vanwege het beperktere effect op de bodemdaling (in vergelijking met bijvoorbeeld maïsteelt), het minder frequent voorkomen en het grote belang dat dit kan hebben voor de bedrijfsvoering op een grondgebonden veehouderijbedrijf zoals veel voorkomt in de veengebieden. Cruciale vraag hierin is: Wanneer wordt voldaan aan het criterium ‘blijvende teelt’? Een verzoek tot tijdelijk toestaan, zoals in de motie wordt voorgesteld, of een 1-jarige gewassen voor max. 2 jaar suggereert een tijdelijke teelt?

Figuur 2: Gebied ‘Beperken bodembewerking’ (bruin-gestreepte arcering). Bron: ruimtelijkeplannen.nl; Kaart 17: Landbouw

4

Provincie en NNN-gebied Een klein deel van de polder betreft NNN-gebied (Natuurnetwerk Nederland). De verordening is er voor ons niet heel duidelijk in wat wel en niet mag. Maar eiwitgewassen lijken niet te passen binnen de wezenlijke kenmerken en waarden van NNN. Artikel 6.3 (Instructieregel geen aantasting natuurnetwerk Nederland) schrijft voor: ‘Een bestemmingsplan dat betrekking heeft op locaties binnen het natuurnetwerk Nederland bevat geen nieuwe bestemmingen en regels die ruimtelijke ontwikkelingen toestaan die nadelige gevolgen kunnen hebben voor de wezenlijke kenmerken en waarden van het natuurnetwerk Nederland’.

Figuur 3: NNN-gebied (groene arcering). Bron: ruimtelijkeplannen.nl; Kaart 12: Natuur kaart 1 Beoordeling Het kweken van eiwitgewassen valt onder een grondgebonden agrarisch bedrijf en in die zin is het bestemmingsplan geen beletsel. Het is echter de vraag hoe deze agrarische activiteit zich verhoudt met de gemeentelijke bestemming tot “behoud, herstel en ontwikkeling van landschappelijke en natuurlijke waarden, waaronder in ieder geval begrepen het behoud en/of herstel van kavelbeplantingen, oever- en slootvegetaties, verkavelingspatronen en openheid” en of er geen blijvend onevenredige afbreuk wordt gedaan aan de waarden en/of functies die het bestemmingsplan beoogt te beschermen. Luzerne bijvoorbeeld kan 1 meter hoog worden en is diep wortelend.

5

Provinciale regelgeving lijkt zich in tegenstelling tot hetgeen in de motie wordt aangegeven, te verzetten tegen het kweken van eiwitgewassen binnen een groot deel van de polder (NNN-gebied, bescherming bodembewerking en landschap Eemland). Slechts aan de zuidwestkant van de polder en net ten noorden van het dorp Eemnes lijken er vanuit de provincie wel mogelijkheden te zijn voor de gemeente om de teelt van eiwitgewassen toe te staan. Wachten op nieuw beleid Op dit moment kan geen definitief uitsluitsel worden gegeven over haalbaarheid en wenselijkheid van het kweken van eiwitgewassen in de polder en het effect ervan op het behoud en/of herstel van kavelbeplantingen, de verkavelingspatronen, de openheid en de waarden die het bestemmingsplan beoogt te beschermen. Daarnaast is de invloed op weidevogels en eventuele bodemdaling niet voldoende bekend. Er zijn dus vooralsnog de nodige onzekerheden die bezien moeten worden. Dat geldt vooral voor Luzerne dat 5 tot 12 jaar in de polder kan staan en ook diep wortelend is. Er dient eerst een breed maatschappelijk debat te worden gevoerd over de gewenste toekomst van het buitengebied. Vervolgens kan voor het poldergebied en voor inliggende percelen of deelgebieden worden besloten wat het gewenste handelingsperspectief is. Dit kan daarna worden verwerkt in regionale en lokale regelgeving.

Nieuw beleid duurt nog even Het beleid wordt opgesteld in samenwerking met regiogemeenten (handelingsperspectief). De vaststelling zal nog enige tijd op zich laten wachten, terwijl de behoefte van omschakeling bij enkele agrariërs groot is. Tijdelijk toestaan onder voorwaarden Ondanks dat er dus bij ons twijfel is over de gevolgen van het kweken van eiwitgewassen in de polder, vinden wij het verantwoord om gedurende 2 jaar de kweek toe te staan onder de volgende voorwaarden: - dat de eiwitrijke gewassen 1 jarig zijn - dat het omploegen van grasland alleen plaatsvindt binnen de kleilaag en dus niet het veen raakt. - dat de aanvrager onderbouwt dat er netto geen negatieve effecten zijn te verwachten op het vrijkomen van broeikasgassen en N2O. - en dat dit alleen wordt toegestaan buiten de contouren van het door het Rijk aangewezen ‘Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland’ (rode stippellijn in figuur 1) en buiten de door de provincie aangewezen beschermingsgebieden ‘Beperken bodembewerking’ (figuur 2) en ‘Natuurnetwerk Nederland’ (figuur 3). In de periode van 2 jaar verwachten wij dat slechts enkele agrariërs die een verzoek zullen indienen/aanleg vergunning zullen aanvragen voor het scheuren van grasland. Tijdens deze 2 jaar zal een beter onderbouwd standpunt door ons college en raad ingenomen kunnen worden over het kweken van eiwitgewassen.

Motie Met in achtneming van het voorgaande kunnen wij gedeeltelijk instemmen met de motie.

6