BDO-Benchmark-Nederlandse-Gemeenten-2025
Tekst van het document
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
Sterk versnipperd landschap, gedeelde onzekerheid Balanceren tussen overschotten en tekorten
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
INHOUD 3 Voorwoord 4 Feiten & cijfers 8 Conclusies & aanbevelingen
14
Interview Hubert Bruls burgemeester Nijmegen
28 Rondetafeldiscussie 42 Aanleiding, aanpak en verantwoording van het onderzoek 47 Branchegroep Overheid van BDO 41 Bekijk en vergelijk de scores van gemeenten met de Analysetool
Financiële performance 16 Gemeenten met > 100.000 inwoners 22 Gemeenten met 50.000-100.000 inwoners 29 Gemeenten met 25.000-50.000 inwoners 35 Gemeenten met < 25.000 inwoners Deze publicatie is zorgvuldig voorbereid en tot stand gekomen, maar is in algemene bewoordingen gesteld en bevat alleen informatie van algemene aard. De in deze publicatie opgenomen informatie kan komen uit algemeen verkrijgbare bronnen, zodat wij niet kunnen instaan of verantwoordelijk gehouden kunnen worden voor de juistheid, volledigheid en actualiteit van de gebruikte informatie en de wijze waarop deze informatie in de publicatie is verwerkt. Daarbij bevat deze publicatie geen advies voor concrete situaties, zodat uitdrukkelijk wordt afgeraden om zonder advies van een deskundige op basis van de informatie in deze
© BDO Januari 2025
publicatie te handelen, na te laten of besluiten te nemen. Voor het verkrijgen van een advies dat is toegesneden op uw concrete situatie, kunt u zich wenden tot BDO Accountants & Adviseurs of een van haar adviseurs. BDO Accountants & Adviseurs, de met haar gelieerde partijen en haar adviseurs aanvaarden geen aansprakelijkheid voor schade die het gevolg is van handelen, nalaten of het nemen van besluiten op basis van de informatie in deze publicatie. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of op enige andere wijze, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.
3
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
Overschotten én tekorten Het financiële landschap van gemeentelijk Nederland is meer dan ooit versnipperd, zo concluderen we op basis van deze Benchmark Nederlandse gemeenten 2025, waarin de resultaten van 2023 en de meerjarenbegrotingen 2024-2028 centraal staan. De 342 gemeenten hebben allemaal zo hun eigen manier om te anticiperen op het ravijn, lijkt het. Waar sommige gemeenten nog geen ombuigingen hebben verwerkt, hebben andere gemeenten wél al maatregelen getroffen. Ook zien wij dat gemeenten, al dan niet beperkt door financiële mogelijkheden, wisselend omgaan met het begroten van toekomstige (vervangings)investeringen. De verschillen tussen gemeenten zijn dan ook groot: een sterk versnipperd financieel landschap dus. Bij de duiding van de rapportcijfers van individuele gemeenten moeten de onderlinge verschillen dit jaar extra in ogenschouw worden genomen. Voor de sector als geheel is een duidelijke trend waarneembaar: de impact van het ravijn vertaalt zich door naar de rapportcijfers; deze dalen gemiddeld flink ten opzichte van vorig jaar. Wat we ook zien, is dat de cijfers per ultimo 2023 er over de gehele linie nog goed uitzien. Al met al hebben gemeenten in 2023 een positief resultaat gerealiseerd van € 1,7 miljard, en steeg het totale eigen vermogen naar € 41 miljard. Als we dieper inzoomen op de cijfers, zien we ook hier grote verschillen.
Ongeveer een kwart van de gemeenten laat wel degelijk tekorten zien over 2023. Desalniettemin is het voor veel gemeenten nog balanceren tussen overschotten en tekorten. Waarom zou een gemeente bezuinigen als er jaarlijks geld overblijft? En waarom nu al bezuinigen terwijl er misschien nog een oplossing voor het ravijn komt? Begrijpelijke dilemma’s. Tegelijkertijd moeten gemeenten anticiperen op een financieel minder gunstige toekomst. Wij denken dat gemeenten het nodige kunnen leren door hun begroting kritisch onder de loep te nemen. Kortom, genoeg redenen om een blik te werpen op de cijfers en de wereld daarachter. Hiertoe organiseerden we ook dit jaar weer een rondetafeldiscussie met vertegenwoordigers van gemeenten, het Rijk, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Bank Nederlandse Gemeenten (BNG), en legden hen de eerste uitkomsten van de benchmark voor. Hun inzichten en ervaringen geven kleur en duiding aan de statistieken en laten zien dat achter de cijfers eigen verhalen schuilgaan. Cijfers die overigens niet altijd duidelijk te lezen en interpreteren zijn. De kwaliteit van de begrotingen laat op dit punt regelmatig te wensen over, zo luidt een van onze conclusies dit jaar. Willen gemeenten echt grip krijgen op hun financiën, dan begint dat bij de basis: waar liggen onze prioriteiten, en een helder en eenduidig format voor de cijfers en begrotingen.
Marc Steehouwer partner BDO Audit & Assurance voorzitter branchegroep Overheid
VOORWOORD
4
Overschot (in miljoenen)
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
Tekort FEITEN & CIJFERS (in miljoenen)
<5 5 - 10
Som begroting, voor mutaties 10 - 25 reserves (2024-2028)
Sterk versnipperd landschap Een sterk versnipperd landschap: dat is wat we zien wanneer we de gemeentelijke begrotingen voor 2024 tot en met 2028 in kaart brengen. Ondanks de verbeterde financiële ratio’s over 2023 zijn de rapportcijfers gedaald, van gemiddeld een 7,4 in 2022 naar een 6,8 in 2023. Dit is het gevolg van de negatieve begrotingen voor de jaren 2024 tot en met 2028. Voor 2025 verwachten gemeenten in totaal een tekort van € 667 miljoen, voor 2026 loopt dit op tot ruim € 1,4 miljard. In 2027 is het verwachte tekort nog € 638 miljoen en in 2028 bedraagt het tekort naar verwachting € 575 miljoen. Verder zien we dat 76 gemeenten over deze vijf jaar per saldo een overschot verwachten van in totaal € 1,3 miljard. De overige 266 gemeenten voorzien daarentegen een tekort van circa € 5,2 miljard.
25 - 50 50 - 75 75 - 100 > 100
Klik hier voor tabel Som begrotingen naar groottecategorie
Ratio’s begroting begrotingssaldo/eigen 2025 naar groottecategorie vermogen naar groottecategorie (2024-2028) Som begrotingen naar groottecategorie (2024-2028)
Groottecategorie Groottecategorie Groottecategorie Groot Groot Groot >100.000 >100.000 >100.000 Middelgroot Middelgroot Middelgroot 50.000 - 100.000 50.000 -- 100.000 100.000 50.000 Middelklein Middelklein Middelklein 25.000 - 50.000 25.000 -- 50.000 50.000 25.000 Klein Klein <Klein 25.000 < 25.000 25.000 < Totaal Totaal per jaar Totaal
Solvabiliteits- Nettoschuldquote GrondStructurele exBelasting Som begrotingssaldi Eigen vermogen Begrotingssaldi/ Begroting Begroting Begroting Begroting Begroting Totaal ratio (%) gecorrigeerd (%) exploitatie (%) ploitatieruimte (%) capaciteit (%) Eigen vermogen (%) 2025 2026 2027 2028 2024 categorie 31,33% 62,72% 6,91% 1,37% 101,28% -1.246.195.283 21.792.752.243 -6% -474.738.369 -458.846.570 -525.334.973 93.118.959 119.605.670 -1.246.195.283 31,78% 64,04% -1.240.833.020 -71.708.020 -128.392.100
5,32% 0,99% 7.712.569.055 -424.667.100 -312.365.200
97,87% -16% -303.700.600 -1.240.833.020
36,29% 50,62% 14.192.677-853.289.672 -18.707.404
4,23% 1,38% 8.214.616.807 -323.250.227 -264.408.898
100,87% -10% -261.115.820 -853.289.672
35,65% 55,51% -16.310.776-534.134.013 -61.005.219
6,45% 1,08% 3.695.121.551 -172.488.936 -154.042.298
103,87% -14% -130.286.784 -534.134.013
34,78% 55,84% -3.874.451.988 -548.564.488 -666.951.293
5,42% 1,21% 41.415.059.656 -1.445.741.236 -637.697.437
101,35% -9% -575.497.534 3.874.451.988
Uitschieter € 3,9 miljard 2026 Het totale Voor 2025 verwachte worden vrijwel tekortalle voor ratio’s de jaren slechter 2024-2028 ingeschat bedraagt in vergelijking € 3,9 miljard. met deDit gerealiseerde komt neer op De tekorten zijn het in (€1,4 miljard). Opvallend dat dete grootste ongeveer resultaten 9% van van 2023. hetgrootst Vooral totale eigen de2026 nettoschuldquote vermogen. Het isspringt daarbijhierbij vanisbelang in het oog: benadrukken dezegemeenten ligt indat alleeen (>100.000) vanaf geen tekorten meer laten zien. groot deel van categorieën aanzienlijk het2027 eigenhoger vermogen dan de uitgemiddelde bestemmingsreserves schuldquotebestaat. van 32% Gemiddeld die in 2023 vormt werdde algemene reserve 25% van het eigen vermogen. gerealiseerd. Overschot Tekort (in € miljoenen) <5 5 - 10 10 - 25 25 - 50 50 - 75 75 - 100 > 100
Klik hier voor tabel Ratio’s begrotingssaldo/ eigen vermogen naar grootte categorie
Klik hier voor tabel Ratio’s begrotingen naar groottecategorie
5
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
FEITEN & CIJFERS
Financieel gezond Overschot (in miljoenen)
Top 3 Financieel meest gezonde gemeenten
Tekort (in miljoenen)
Top 3< 5Financieel minst 5 - 10 gezonde gemeenten 10 - 25 25 - 50
Financieel zwak
Groot >100.000
- 75 Groot50>100.000 75 - 100
1
Rotterdam
670.610
1
> Alkmaar 100
2
Zwolle
133.141
2
Almere
3
's-Hertogenbosch
160.757
3
Den Haag
112.304 226.500 566.221
Middelgroot 50.000-100.000
Middelgroot 50.000-100.000 1
Oss
94.634
1
Midden-Groningen
61.433
2
Noordoostpolder
50.035
2
Velsen
69.241
3
Amstelveen
95.014
3
Vijfheerenlanden
61.669
Financieel gezond
Middelklein 25.000-50.000 1
Best
31.223
2
Huizen
41.193
3
Zaltbommel
30.385
Financieel zwak
Overschot Tekort (in € miljoenen) <5 5 - 10 10 - 25 25 - 50 50 - 75 75 - 100 > 100
Middelklein 25.000-50.000 1
Castricum
36.366
2
Zwijndrecht
44.874
3
Achtkarspelen
28.226
Klein < 25.000
Klein < 25.000
1
Valkenburg aan de Geul
16.431
2
Putten
24.978
3
Noord-Beveland
7.943
Ranking 2025 De financiële gezondheid van de Nederlandse gemeenten over 2023 in één oogopslag. De kleuren op de kaart laten zien hoe elke gemeente scoort. Deze ranking is een optelsom van de resultaten 2023 en de begrotingen 2024-2028.
Resultaten 2023 Wanneer we de begrotingen buiten beschouwing laten en uitsluitend kijken naar de resultaten van de Nederlandse gemeenten over 2023, zien we een overwegend groen gekleurd landschap. Het totale resultaat over 2023 bedraagt € 1,7 miljard.
1
Hattem
12.624
2
Westervoort
15.151
3
Landsmeer
11.661
6
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
FEITEN & CIJFERS
Hoe scoren de Nederlandse gemeenten op de vijf financiële kengetallen? Wij onderzochten de jaarrekeningen 2023.
Kengetallen toegelicht
Toelichting kengetallen
Hetgemeenten, kengetal structurele exploitatieruimte helpt meevs.om te Solvabiliteit Nederlandse gemeenten, Solvabiliteit is een belangrijke graadmeter Nettoschuldquote voor de financiële Nederlandse Solvabiliteit Nettoschuldquote Nederlandse gemeenten, Grafiekom B deen Grafiek B op en Grafiek A beoordelen welke ruimte een gemeente heeft eigen gemiddeld en naar groottecategorie gezondheid (2010–2023) van gemeenten en wordt berekend gemiddeld basis naar vangroottecategorie het (2010–2023) gemiddeld naarlasten groottecategorie (2010–2023)
Solvabiliteit 50%
eigen vermogen ten opzichte van de Netto totale bezittingen van de Schuldquote gemeente. Hoe hoger de solvabiliteit, des te groter de buffer die 100% gemeenten hebben om tegenvallers op te vangen. Een solvabiliteit lager dan 20% wordt beschouwd als meest risicovol. 80%
te dragen. Het woord ‘structureel’ moeten weSchuldquote echter nuanceren, Netto vs Solvabilitiet omdat incidentele overschotten positieve invloed kunnen hebben 100% op de structurele exploitatieruimte. De grondexploitatieratio geeft aan hoe groot de boekwaarde 80% van de grondexploitaties is ten opzichte van de baten. Hoe minder grond een gemeente verkoopt, hoe hoger de grondpositie en hoe hoger de boekwaarde. Een grondexploitatie van 10% of 60% hoger wordt beschouwd als kwetsbaar.
De nettoschuldquote geeft inzicht in het niveau van de gemeentelijke schuldenlast ten opzichte van de totale baten. Het geeft een indicatie van de mate waarin de rentelasten en de af60% lossingen op de exploitatie drukken. Een laag percentage is veelal gunstig. Omdat bij leningen onzekerheid kan bestaan of ze alle30% De belastingcapaciteit geeft aan hoe de mogelijkheid van maal worden terugbetaald, wordt dit kengetal zowel berekend in40% 40% een gemeente om belastingen te heffen zich verhoudt tot clusief (gecorrigeerd) als exclusief de doorgeleende gelden. Een het landelijk gemiddelde. De belangrijkste belastingen die hogere schuldquote hoeft overigens niet per definitie een slecht gemeenten heffen zijn de onroerendezaakbelasting op teken te zijn. Een gemeente is immers een ‘bestedingshuishou20% 20% 20% en bedrijfspanden, en de ding’. niet ’23 om zo veel mogelijk vermogen ’10 ’11 eigen ’12 ’13 ’14 ’15 ’16 huizen ’17 ’18 ’19 ’20 ’21 ’22 ’23 riool- en afvalstoffenheffing.
’10 ’11 ’12 ’13 ’14 ’15 ’16 ’17 ’18 ’19 ’20 ’10 ’11 ’12 ’13 ’14 ’15 ’16 ’17 ’18Het’19hoofddoel ’20 ’21 is ’22 Gemiddeld het dat een gemeente 25.000 25.000 -uit 50.000 50.000 - 100.000 Solvabiliteit Nettoschuldquote 100.000 aan Gemiddeld 25.000 25.000 - 50.000 50.000 - dan 100.000wel middelen Als dit kengetal100.000 laag is, betekent te houden en daar rendementen te meer inkomsten uit belastingen zou kunnen verwerven. halen, maar veel meer om de inkomsten optimaal in te zetten ten behoeve van betere voorzieningen voor de burgers en andere maatschappelijke baten. Solvabiliteit Nettoschuldquote Solvabiliteit vs. Nettoschuldquote De gemiddelde solvabiliteit van alle gemeenten in Nederland De nettoschuldquote van gemeenten bleef nagenoeg hetzelfde. De gemiddelde solvabiliteit van gemeenten stijgt steeg ruim een half procent ten opzichte van het jaar daarvoor: Was deze in 2022 32,8%, in 2023 is deze 32,3%. Overigens al enkele jaren op rij. De nettoschuldquote is van 38,9% in 2022 naar 39,5% in 2023. De toename van de zien we grote verschillen tussen gemeenten, variërend van 28% nagenoeg gelijk gebleven. De verhouding tussolvabiliteit is met name het gevolg van het overschot van schuldquote (25.000 tot 50.000 inwoners) tot 45% (de grootsen schulden en eigen vermogen is daarmee € 1,7 miljard in de jaarrekeningen 2023. ste gemeenten). de afgelopen jaren gunstiger geworden. 40%
’21
’22
’23
7
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
FEITEN & CIJFERS
Grondexploitatie (Grex) Nederlandse gemeenten, Grafiek C gemiddeld en naar groottecategorie (2010–2023)
Grondexploitatie (GREX)
S tructurele exploitatieruimte Nederlandse gemeenten, Grafiek D gemiddeld en naar groottecategorie (2014-2023) Structurele Exploitatieruimte
elastingcapaciteit Nederlandse gemeenten, B Grafiek E gemiddeld en naar groottecategorie (2014-2023)
Belastingcapaciteit
40%
6% 6
120 110%
5%5
30%
105%
4% 4 3% 3
100 100%
20% 2%2 1%1
10%
95%
0% 0
0%
’10
’11
25.000
’12
’13
’14
25.000 - 50.000
’15
’16
’17
’18
50.000 - 100.000
’19
’20 100.000
’21
’22
’23
Gemiddeld
Grex (grondexploitatie) Ondanks de bouwopgave van ons land, is de gemiddelde Grex-score ook in 2023 weer gedaald: van 6% in 2022 naar 5,7% in 2023. Deze daling vindt al plaats sinds 2013 en wordt mede veroorzaakt door de toename van de omvang van de begroting, waardoor het aandeel van de grex op het totaal kleiner is geworden.
-1% -1
’14 25.000
’15
’16 25.000 - 50.000
’17
’18
’19
50.000 - 100.000
’20
’21 100.000
’22
’23 Gemiddeld
Structurele exploitatieruimte De structurele exploitatieruimte bedraagt in 2023 gemiddeld 3,4%. Ook dit jaar nog ruim boven de 0%, hetgeen volgens het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader (GTK) het minst risicovol is. Deze relatief comfortabele structurele exploitatieruimte is het vooral het gevolg van de overschotten in 2023.
90% 80
’14 25.000
’15
’16 25.000 - 50.000
’17
’18
’19
50.000 - 100.000
’20
’21 100.000
Belastingcapaciteit De gemiddelde belastingcapaciteit van gemeenten bedroeg in 2023 99,3%. Een jaar eerder was dat hoger: 102,2%.
’22
’23 Gemiddeld
CONCLUSIES & AANBEVELINGEN
9
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
CONCLUSIES
Conclusies BDO legde wederom alle gemeenten langs de meetlat. Gemeenten hebben aanhoudend zorgen over het financiële perspectief. Over 2023 zijn de cijfers nog steeds positief. Toch daalt het rapportcijfer over de periode 2023-2028 per saldo verder: van een 7,4 naar een 6,8. Dat komt doordat de meerjarenbegrotingen van gemeenten een tekort laten zien. Het verhaal dat die begrotingen vertellen verschilt van gemeente tot gemeente. Het financiële landschap van gemeenten is daardoor meer versnipperd dan ooit. R apportcijfer daalt Het gemiddelde rapportcijfer van Nederlandse gemeenten is voor de periode 2023-2028 een 6,8. Over de periode 20222027 was dit nog een 7,4. Dit jaar ligt het aantal gemeenten dat een onvoldoende scoort bijna 10% hoger dan voorgaand jaar. Ondanks de gestegen solvabiliteit is het rapportcijfer gedaald. Dit heeft alles te maken met de effecten van de tekorten die gemeenten begroten over de periode 2024-2028. In totaal verwachten 76 gemeenten over deze vijf jaar per saldo een overschot van in totaal € 1,3 miljard. De overige 266 gemeenten voorzien daarentegen een tekort van circa € 5,2 miljard. Kortom, ook de financiële uitdagingen laten een versnipperd beeld zien. U itblijven van oplossing leidt tot versnippering De tekorten in de meerjarenbegroting hangen sterk samen met ‘het ravijn’. Vanaf het moment dat in 2022 het ravijn in beeld
kwam, zijn de verhoudingen tussen Rijk en gemeenten verscherpt. De discussie spitst zich toe op de balans tussen taken en middelen, en de kwaliteit van de interbestuurlijke verhoudingen. Ondertussen worstelen gemeenten met onzekerheid over het financiële toekomstperspectief door het uitblijven van een structurele en betere balans tussen taken en middelen. Vorig jaar zagen we dat de meeste gemeenten de oproep van de VNG hadden gevolgd en de tekorten zichtbaar maakten in hun begroting. Omdat een oplossing voor het ravijn tot nu toe
en verwerkt in de begroting. Dan zijn er nog gemeenten die nog geen maatregelen hebben voorbereid of deze alleen hebben genoemd. Ten slotte zijn er gemeenten die al eerder ombuigingen hebben verwerkt en gemeenten waar het ravijn niet direct leidt tot ombuigingen. De grondslag van de cijfers in de begrotingen 2025-2028 laat dan ook grote verschillen zien. Dat leidt tot een sterk versnipperd financieel beeld.
‘Het gemiddelde rapportcijfer daalde van een 7,4 naar een 6,8’
E nige financiële verlichting voor gemeenten, perspectief blijft onzeker Het financiële perspectief van gemeenten wordt door de VNG voortdurend onder de aandacht gebracht bij het Rijk, zowel ambtelijk als bij de minister en de Tweede Kamer. De boodschap van de VNG vindt een luisterend oor bij het Rijk, maar het ravijnjaar is er niet mee verdwenen. Wel is door onder andere de afschaffing van de opschalingskorting en het terugdraaien van een deel van de bezuiniging op jeugdzorg enige financiële verlichting voor gemeenten ontstaan.
uitblijft, bereiden gemeenten zich voor op ombuigingen. Daarbij kiezen ze hun eigen route. Een deel volgt nog steeds het VNG-advies, dat dit jaar ook aangeeft om voorbereidingen op ombuigingen te treffen. Andere gemeenten boeken nog te concretiseren taakstellingen in of hebben al oplossingen bepaald
Gemeenten kijken ondertussen uit naar de resultaten van het onderzoek dat de deskundigencommissie heeft uitgevoerd naar de jeugdzorg en de haalbaarheid van de Hervormingsagenda Jeugd. De onderzoekresultaten gaan onder andere over de financiële houdbaarheid van het huidige stelsel. De steeds maar oplopende kosten vormen een belangrijk deel van de financiële zorgen van gemeenten.
10
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
CONCLUSIES
Kabinetsplannen: veel nieuwe taken, compensatie blijft uit ‘Compensatie voor de uitvoering van de nieuwe kabinetsplannen blijft vooralsnog uit’
Naar Het aanleiding regeerakkoord van de uitkomsten van het nieuwe gaankabinet het Rijkbevat en deveel VNG plannen SPUKs (2009-2023) met elkaar die impliciet in gesprek. rekenen Mogelijk op een leidt actieve dit tot rolaanpassingen van gemeenten. in de VoorSpecifieke uitkeringen (SPUKS), aantal en financiële omvang (2009-2022) financieringswijze of worden er extra middelen doorechter het Rijk alsnog blijft structurele compensatie hiervoor uit. vrijgemaakt. Dat zal mogelijk in de Voorjaarsnota tot uitdruk200% €20,Aantal specifieke uitkeringen king komen. Ons beeld isen dat het Rijk bereid lijkt maatregelen Bestaanszekerheid koopkracht 180% €18,Financiële omvang (x € mld.) te nemen. Gegeven de bezuinigingsopgave waarmee ook het Het nieuwe kabinet zet de verbetering van de (gemeentelijke) 160% €16,Rijk te maken heeft, zal het nietmet eenvoudig bereid- van schuldhulpverlening voort, een focuszijn op deze het aanpakken 140% €14,heid om te zetten bij naar middelen. Het perspectief problematiek destructurele bron. Ook de stelselherziening van de kin€12,120% voor gemeenten daarmee deropvang –blijft waarbij opvangonzeker. voor werkende ouders vrijwel gratis Reservepositie is niet de reddende engel 100% wordt en de financiële verantwoordelijkheid bij de instellingen Het totale eigen vermogen van gemeenten is ultimo 2023 €10,€8,komttaken te liggen – wordt doorgezet.
Stapsgewijs werkt het kabinet ruim € 80% 41 miljard. Dit kan gemeenten enige verlichting bieden, B alans en middelen op de agenda nieuwe plannen aan verbeteringen in de sociale fiscale regelingen en toe- maar het Het kabinet presenteerde een reekszekerheid, 60%beeld dat gemeenten hiermee flink wat vet op de €6,hebben, verdient nuancering. In de eerste plaats heeft€4,n waarmee slagen,gemeenten zodat werken aan meer de slag loont. moeten Daarnaast en waarvoor komt er nieuwe wet- botten 40% deel van het eigen vermogen een bestemming: zij verantwoordelijkheden krijgen Denk geving voor een hervorming vantoebedeeld. het toeslagenenaan belastingstelsel. een aanzienlijk €2,20% uitgestelde uitgaven, uitvoering van projecten en opgaven, €0,verbetering van de schuldhulpverlening, stelselherziening van 0% ’11 ’12 ’13 ’14 ’15 ’16 ’17 ’18 ’19 ’20 ’21 ’22 ’23 en dekking’09 van’10kapitaallasten van investeringen. Het eigen de kinderopvang, en herziening van het toeslagenWoningbouwhervorming moet structureel omhoog en belastingstelsel en het aardgasvrij makenmaatregelen van de woningen Het nieuwe regeerakkoord bevat diverse die gemeen- vermogen staat daarnaast niet op een spaarrekening, voor de inzet van reserves moeten gemeenten vaak lenen. En lenen vóór ten 2050. Daarnaastraken, wil het kabinet meer grond vrijmaken rechtstreeks bijvoorbeeld op het gebied van woningkost geld.
en Ultimo voor woningbouw, vergunningprocedures en dewaarbij bouw. Zo is er recentelijk een Woontopversnellen georganiseerd, SPUKs SiSa 2023 bestaat het eigen vermogen voor ruim € 10 miljard (25%) uit de algemene ofwel het vrij mogelijkheden verruimen voor herbestemming van bestaande de rijksoverheid, pensioenfondsen, woningcorporaties, sociale Gemeenten en provincies kunnenreserve, extra geld krijgen om specifiek van het eigenuitvermogen. dat de uitgebouwen. Compensatie de uitvoering van deze om plannen partners, gemeenten voor en provincies samenkwamen bindende af- besteedbare beleid vandeel de rijksoverheid te voeren.Evident Dit zijnisspecifieke algemene ook dient om risico’s op besteding te vangen,van dit blijft spraken vooralsnog uit, envoor wordt ook nietverhoging expliciet van genoemd in keringenreservepositie (SPUKs). De verantwoording over de te maken structurele de woningbouw. maar ook (deels)via kandedienen voor een tijdelijke de kabinetsplannen. staatmeer het onderwerp balans, taken en geld verloopt SiSa-systematiek (Singleoverbrugging information, Single Daarnaast wil hetWel kabinet grond vrijmaken voor woningbouw, tekorten. methode ook onder voorwaarden middelen op de agenda. Tussen Rijk en de gemeenten is hierover Het Een goede nieuwsdie voor veel gemeenten is dat wordt SPUKs vergunningprocedures versnellen mogelijkheden verruimen vanaudit).
geaccepteerd door de toezichthouders. afgesproken dat er een gezamenlijke agenda komt met vier voortaan vooral zijnprovinciale ondergebracht bij de algemene uitkering. voor herbestemming van bestaande gebouwen. thema’s: ruimtelijke keuzes & wonen, zorg, bestaanszekerheid In het hoofdlijnenakkoord stond nog dat alle SPUKs zouden en landelijk gebied. Wijen zien dit als een belangrijke stap, maar dat werd in geen de miljoenennota afgezwakt. Meer grip op asiel migratie Gverdwijnen, emeentebegrotingen laten eenduidig beeld zien Niet hoewel deze gezamenlijke agenda eigenlijk meer alle, maar een deel vangaan de SPUKs te vervallen.die Voor iedere Hetwij volledige asiel- en migratiestelsel wordt niet grondig hervormd, Voor onze rapportcijfers wij uit komt van begrotingen door dan randvoorwaardelijk voor een slagkrachtige overheid SPUK afzonderlijk nu bekekenenofvastgesteld. deze wel of Wie niet de kan vermet als doel de instroom van vreemdelingen zoveel mogelijk te gemeenten zorgvuldigwordt zijn voorbereid vinden. Het belangrijkste is dat deze agenda dan niet alleen dwijnen. Daardoor hoeven gemeenten minder SPUK-uitgaven te beperken. Via een uitgebreid pakket aan maatregelen, waar ook rapportcijfers van gemeenten onderling vergelijkt, moet het gaat over geld, maar ook de over inhoud, demoet interbestuurlijke verantwoorden er minder controle nodig.
Dat scheelt gemeenten mee aan slag moeten, dit plan worden gereali- versnipperde beelden in isogenschouw nemen. Er zijn immers ge- inzet samenwerking en de prioriteiten die gesteld worden binnen de meenten die ombuigingen in de begroting hebben verwerkt seerd. grenzen van schaarse middelen: geld en capaciteit. en gemeenten die dat (nog) niet hebben gedaan. Ook is het goed te bedenken dat het cijfermatige beeld 153
137
131
109
99
88
75
55
45
41
34
22
24
21
16
per gemeente beïnvloed door de mate de effecten van en kosten, zo is luidt de gedachte. Geld datwaarin overblijft, hoeft bovende Hervormings genda Jeugd zijndat meegenomen. Gemeenten dien niet terug. aKeerzijde is wel het Rijk van plan is om de gaan hier wis selend mee om. Ten slotte onderbouwing lezen wij in meerdere SPUKs met 10% te korten. Een heldere hiervoor begrotingen de zorgen over de langetermijninvesteringsagenda ontbreekt vooralsnog, waardoor het voor gemeenten onduidelijk voor openbare en infrastructuur. is of onderwijshuisvesting, het terugdringen van het aantal ruimte SPUKs hen daadwerkelijk De hiervan zijn bij veel gemeenten nog niet in de cijfers ietslasten gaat opleveren. verwerkt. Met andere woorden, niet alle verhalen worden volledig en eenduidig in de begrotingen verteld. Energietransitie Ook op het gebied van klimaat en energietransitie hebben gemeenten dekosten nodige jeugdzorg, taken op hun bord liggen. Gemeenten staan S tijgende lastenverhogingen onder meer voor de opgave om in 2050 de volledige gebouwde en verschraling omgeving aardgasvrij te de maken. Dat moet gebeuren Een aanzienlijk deel van begrotingen betreft Wmoonder en de nieuwe Energiewet, die posten de huidige en Gaswet Jeugdzorg. Zolang deze niet Elektriciteitswet onder controle zijn, vervangt.
Vanuit hun regierol binnen de energietransitie krijgen blijven de gemeentelijke financiën onder druk staan. gemeenten onherroepelijk te maken met de implementatie van In veel begrotingen is te lezen dat door onder andere onderdelen van deze wet. loonen prijsstijgingen de budgetten zijn verhoogd. Gemeenten zetten daar vaak maatregelen tegenover de stijgende te remmen: Disbalans om tussen opgaven kosten en middelen preventie en een betere indiceringeen en reeks nieuwe plannen Kortom, het kabinet presenteert doorverwijzing van jeugdigen. waarmee gemeenten aan de slag moeten en waarvoor zij verDe gemeenten die ombuigingen antwoordelijkheden krijgen toebedeeld. Maar compensatie voor indehun begrotingen hebben uitvoering van deze plannen blijft vooralsnog uit, en wordt verwerkt, doen datgenoemd in de kabinetsplannen. Daarmee is ook niet expliciet inengrote blijftlijnen er eenop disbalans tussen de (extra) opgaven en middelen drie voormanieren. gemeenten. Een disbalans die eerder toeneemt dan kleiner lijkt te worden.
11
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
In de eerste plaats de stijging van baten in de vorm van de ozb, leges, parkeertarieven, enzovoorts. Daarnaast grijpen gemeenten in met financieel-technische maatregelen als het verlengen van afschrijvingstermijnen en ‘realistisch ramen’. Ten slotte zien we dat gemeenten snijden in de kosten van dienstverlening en voorzieningen, en taakstellingen opleggen aan gemeenschappelijke regelingen en de eigen organisatie. Het algehele beeld is dat de verschraling is ingezet, terwijl tegelijkertijd inwoners, bedrijven en bezoekers geconfronteerd worden met hogere lasten.
CONCLUSIES
Positief neveneffect ravijn: meer inzicht Gemeenten die zich voorbereiden op ombuigingen investeren veelal in het verkrijgen van meer inzicht in hun taken, opgaven, ambities, inkomsten en uitgaven. Of dat nu is door benchmarking, historische analyses, realistisch begroten of zero based begroten, het resultaat is dat meer inzicht ontstaat voor medewerkers, college en raad. Als gemeenten er in slagen deze inzichten te borgen is dat een positief neveneffect van de het ravijn. Begrotingen slecht leesbaar
‘Opvallend is dat veel gemeenten geen toelichting geven op hoogte en haalbaarheid van de taakstellingen in de begroting’ Taakstellingen niet altijd onderbouwd
Gemeenten nemen taakstellingen op in de begroting als duidelijk is waar besparingen gerealiseerd moeten worden. Vaak blijft echter onduidelijk hoe deze uitgevoerd zullen worden. Opvallend is dat veel gemeenten in hun begroting geen toelichting geven op de hoogte en haalbaarheid van de taakstellingen. Hierdoor ontstaat onzekerheid in het gepresenteerde begrotingssaldo.
Het lezen van gemeentebegrotingen leert dat begrotingen in de opzet en informatiewaarde flink van elkaar verschillen. Bij een deel van de begrotingen vragen wij ons af of de essentie van de cijfers en de toelichtingen voor raadsleden voldoende duidelijk zijn. Vooral nu voorzieningen onder druk staan en lasten worden verhoogd, zouden wij juist verwachten dat dit verhaal voor de gemeenteraad in heldere bewoordingen in de begroting staat. Realistisch begroten blijft een uitdaging
Ook over 2023 blijkt weer dat gemeenten meer overhouden dan aanvankelijk was geraamd. Pas laat in het jaar kregen gemeenten van het gemeentefonds alsnog meer geld. Daarnaast is sprake van planningsoptimisme, het lukt gemeenten niet om alle plannen te realiseren. Planningsoptimisme hangt samen met het ambitieniveau en het vermogen om ambities te kunnen realiseren. Ook vertragingen bij vergunningverlening of afhankelijkheid van derden zijn factoren die leiden tot achterblijvende uitgaven. Dit kan ook externe oorzaken hebben, zoals vergunningverlening of afhankelijkheid van derden. Kortom, niet alle inkomsten en uitgaven zijn even goed voorspelbaar. Dat maakt het voor gemeenten een uitdaging om hun begroting binnen de eigen invloedssfeer realistisch op te stellen.
G emeenteraadsverkiezingen De gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026 beloven spannend te worden. We verwachten dat de lokale financiële positie en ombuigingen een belangrijke rol zullen spelen in de aanloop naar de verkiezingen. Na de verkiezingen zullen nieuwgekozen raden en colleges voor keuzes staan: ze moeten nog besluiten nemen, de plannen van hun voorgangers uitvoeren, of juist herzien. Dit maakt de periode na 2026 direct uitdagend.
12
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
AANBEVELINGEN
Aanbevelingen Welke lessen kunnen gemeenten trekken uit de huidige situatie? Deze vraag staat centraal bij onze aanbevelingen. F ocus minder op geld en meer op inhoud Begroten is het verdelen van schaarste en dus moeten gemeenten per definitie prioriteiten stellen. Daarom is het zinvol om eerst naar de inhoud te kijken en dan pas naar de financiën. Met name als het gaat om ambities en opgaven speelt het beschikbare geld vaak een doorslaggevende rol. Idealiter zouden de doelen die een gemeente wil bereiken leidend moeten zijn. Dit vraagt om een andere aanpak bij het opstellen van de begroting. Neem niet langer klakkeloos de optelsom van doorgeschoven ambities, lopende projecten, nieuwe plannen en nieuwe wetgeving over. Laat de begroting aansluiten bij een duidelijke prioritering van ambities en opgaven. Kortom: bepaal eerst de agenda en kijk ook meteen of deze past bij de grenzen van de uitvoeringskracht van de gemeente. I nvesteer in sturingskracht om tot meer uitvoeringskracht te komen Gemeenten hebben niet alleen een financiële uitdaging, maar ook een uitdaging als het gaat om capaciteit. Meer geld is op zichzelf geen oplossing. Gemeenten moeten beter leren prioriteren, maar dat is uitdagend in een omgeving waarin gemeentebesturen zelf ambitieus zijn en tegelijkertijd steeds meer taken vanuit het Rijk krijgen toebedeeld. Dus is leiderschap
gevraagd, van bestuurders en ambtelijke top. Leiderschap om tot prioriteiten te komen en leiderschap om de organisatie aan te sturen langs deze prioriteiten. En leiderschap om te sturen dat bepaalde zaken even geen prioriteit hebben. Het vermogen om te prioriteren en de organisatie en het geld te richten naar deze prioriteiten noemen we sturingskracht. Hieruit volgt meer uitvoeringskracht, omdat duidelijk is wat wel en geen prioriteit heeft en de schaarse capaciteit gericht wordt ingezet.
‘Begroten betekent prioriteiten stellen door eerst inhoudelijk keuzes te maken en daarna financieel bij te sturen’ Dit vergroot de kans dat de prioriteiten daadwerkelijk worden gerealiseerd, dat geeft ook meer duidelijkheid geeft voor de inwoners. Financieel is de bijvangst dat door minder overprogrammering de begroting kan worden ontlast.
B enut reserves om het ravijn te overbruggen ‘De gesprekken tussen de VNG en het demissionair kabinet en het Rijk zijn nog gaande. Mogelijk komt er een oplossing, daarom vindt de VNG het niet opportuun om nu al bezuinigingen in gang te zetten’, zo luidde het advies van de VNG. Wij onderkennen het dilemma van bezuinigen in een context van onzekerheid, zoals de VNG aangeeft. Daarnaast hebben gemeenten de afgelopen jaren vaak aanzienlijke overschotten laten zien in hun jaarrekeningen. Desondanks vinden wij dat gemeenten actie moeten ondernemen, maar daarbij wél genoeg tijd moeten nemen om de juiste maatregelen uit te werken en te implementeren.
13
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
Veel gemeenten hebben deze tijd ook, omdat ze vrije reserves hebben waarmee ze het ravijn deels kunnen overbruggen totdat deze maatregelen geëffectueerd zijn, en er meer duidelijkheid is rondom financiering vanuit het Rijk. Ga hierover het gesprek aan met de toezichthouder in de vorm van de provincie, zij heeft aangegeven dat inzet van reserves onder voorwaarden mogelijk is. H ou bij ombuigingen de korte en de lange termijn in het oog Gemeenten passen bij de ombuigingen die ze in de begroting presenteren veelvuldig de kaasschaafmethode toe, in combinatie met lastenverhogingen, financieel-technische maatregelen en taakstellingen. Dat zijn maatregelen met een kortetermijnfocus, ze leiden snel tot een financieel resultaat, wat in zekere zin gunstig is. Wat we nog weinig zien is een koppeling van keuzes aan een langere termijnvisie, bijvoorbeeld transfomatie van dienstverlening of de wijze waarop deze is georganiseerd. De langere termijn is sowieso belangrijk om in het oog te houden, omdat bepaalde ombuigingen, zoals het verlengen van afschrijvingstermijnen, het versoberen van onderhoud of sociale en welzijnsvoorzieningen, nadelige (financiële) effecten kunnen hebben op termijn. I nvesteer in batenmanagement Het besluiten over het inboeken van taakstellingen en om buigingen in de begroting is complex proces.
Het daadwerkelijk realiseren van deze resultaten is vaak nog lastiger. Effectief batenmanagement is daarbij essentieel: gericht sturen op het gewenste resultaat, inclusief het beoogde effect, de financiële omvang, en de tijdsplanning. Gemeenten moeten streven naar een gebalanceerde mix van makkelijk realiseerbare ombuigingen en maatregelen die meer tijd en middelen vergen. Hierbij is het belangrijk onderscheid te maken tussen tussen ombuigingen die binnen de directe invloed van de gemeente vallen en maatregelen waarbij de medewerking van externe partijen noodzakelijk is.
AANBEVELINGEN
‘Bij ombuigingen ontbreekt vaak de koppeling aan een langere termijnvisie’ Kwaliteit van begrotingen moet omhoog
De informatiewaarde van gemeentebegrotingen varieert behoorlijk. Ons advies is om hierover het gesprek met de gemeenteraad aan te gaan en de essentie van de begroting in toegankelijke bewoording en heldere tabellen samenvattend uiteen te zetten. Vermijd onnodige constructies, zoals een beleidsarme primaire begroting en een aparte beleidsbegroting die tegelijk als eerste begrotingswijziging naar de gemeenteraad wordt gestuurd voor behandeling en vaststelling. Provincies: blijf kritisch op begrotingen
Omdat de gemeentelijke begrotingen op verschillende manieren worden ingericht en opgebouwd, zegt het bedrag onderaan de streep niet altijd alles. Voor de lezer en ook voor het provinciaal toezicht is het daarom belangrijk om te weten welke uitgangspunten een gemeente hanteert. In hoeverre zijn ombuigingen ingerekend? Hoe wordt de verwachte kostenstijging in het sociaal domein meegenomen? En hoe groot zijn de verwachte toekomstige (vervangings)investeringen? Het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader 2020 (GTK 2020) zou dan ook kunnen worden aangevuld met een aantal specifieke ‘checkpunten’.
14
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
INTERVIEW HUBERT BRULS
HUBERT BRULS, BURGEMEESTER NIJMEGEN
‘Banden met het Rijk doorsnijden’ De Nijmeegse burgemeester Hubert Bruls vindt dat gemeenten zelf hun inkomsten moeten kunnen organiseren. ‘We zijn te afhankelijk van het Rijk. Daardoor gaan debatten vaak over geld en niet over de inhoud.’ ‘Het gaat bij gemeenten voornamelijk over geld en te weinig over de inhoud’, zo liet u in 2022 tijdens uw afscheidsinterview bij de VNG weten. Vindt u dat nog steeds? ‘Absoluut. De financiële druk op gemeenten is groot, maar ook al was dit niet zo, dan zou het nog vooral over geld gaan. Dat komt omdat gemeenten financieel afhankelijk zijn van het Rijk. Debatten gaan dan vooral daar over.’ Wat moet er volgens u veranderen? ‘Gemeenten moeten vooral kijken naar wat ze willen. Ze mogen wat autonomer optreden en staan voor hun politieke prioriteiten. Verder is de oplossing heel simpel: de banden met het Rijk moeten worden doorgesneden. Als we zelfstandige gemeenten willen hebben, dan moeten deze ook een eigen belastinggebied toegekend krijgen, zodat ze eigen inkomsten kunnen genereren. “No representation without taxation”, zeiden de Britse kolo-
LEGENDA NIJMEGEN
Gemeente 18/32 187.049* Inwoners (1-1-2024/CBS)
17%
Positie
41% Solvabiliteit Netto-/gecorrigeerde 0,2% schuldquote
7,1% Grondexploitatie (Grex) Structurele 114,0% exploitatieruimte
8,2% Belastingcapaciteit Begrotingssaldi/ Klik voor Legenda eigen vermogen
15
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
nisten al tijdens de Amerikaanse revolutie. Dat houdt wat mij betreft nog steeds stand.’ Hoe gaat Nijmegen om met het naderende ravijn? ‘We kiezen voor bezuinigingen. Dat is beter dan kunstgrepen uithalen door bijvoorbeeld – zoals de VNG voorstelt – niet alvast aan de slag te gaan met bezuinigen. Dan kunnen gemeenten straks aan het Rijk laten zien dat de inkomsten niet dekkend zijn. Maar daarmee stel je je als gemeente enorm afhankelijk op.’ Hoe diep gaan die bezuinigingen in uw gemeente? ‘Nou, dat is toch vrij beperkt. Dat gaat om een paar miljoen euro op een begroting van 1 miljard. Dat gaat nergens over. Die 1 miljard is nu eenmaal voor het grootste deel gebonden aan de Rijksregels. En dus hebben we maar beperkte regelruimte. Ook als het om bezuinigingen of belastingverhogingen gaat.’ Op welk onderdeel bezuinigt uw gemeente het meest? ‘Dat is toch wel het sociaal domein, en dan met name jeugdzorg en de Wmo. We werken nu met een andere systematiek. Dat is spannend, maar het werkt wel. Sinds we hiermee startten in 2013 hebben we al een paar miljoen bezuinigd. Het ravijn pakt bij ons dan ook minder heftig uit. Temeer omdat we een hoge uitkering krijgen uit het gemeentefonds.’ Wat is daar de reden van? ‘Omdat we een groeigemeente zijn. We groeien elk jaar met een paar duizend inwoners. Dat doen we overigens op eigen kracht.
Dat betekent dat we moeten investeren in paspoortverstrekking, riooluitbreiding, enzovoorts. ”It’s happening here.”’ Bent u voor of tegen het tijdelijk inzetten van het eigen vermogen van uw gemeente om tekorten te dichten? ‘Dat zou wat mij betreft zeker kunnen. Wij hebben tenslotte
INTERVIEW HUBERT BRULS
‘We hebben maar beperkte regelruimte als het om bezuinigingen of belasting verhogingen gaat’ veel eigen vermogen. Maar het moet een bescheiden deel zijn. We hebben namelijk voor enkele honderden miljoenen belegd in grondexploitaties en hebben dus een stevige reserve nodig. Zo moesten we twee jaar geleden tientallen miljoenen verlies nemen op onze grond. Het jaar daarna plusten we trouwens weer flink, het is behoorlijk volatiel.’ Welke uitdagingen ziet u de komende jaren voor uw gemeente? ‘Er zitten om te beginnen grenzen aan onze economische groei. Over een paar jaar hebben we bijvoorbeeld geen vierkante meter bedrijfsgrond meer. Verder zien we dat het ontwikkelen van grond steeds duurder wordt en langer duurt. Er is vooral een tekort aan personeel. Dat merken we overigens op alle domeinen. We hebben jaarlijks geld over dat we niet hebben kunnen uitgeven. Dat gaan we dus meenemen in de begroting door simpelweg een realistische investeringsagenda te maken. Dat levert bezuinigingen op die we dus eigenlijk niet echt voelen. Daar tegenover staat natuurlijk wel dat het voorzieningenniveau afneemt.’ Tot slot. Wat zou u andere gemeenten willen adviseren? ‘”Keep your eye on the ball” en opereer vanuit eigen kracht. En als het Rijk rond sinterklaastijd weer met strooigoed komt, kun je ook “nee” zeggen als je dat geld eigenlijk niet nodig hebt.’
FINANCIËLE PERFORMANCE
Gemeenten met > 100.000 inwoners KENGETALLEN Solvabiliteit Nettoschuldquote Grondexploitatie Structurele exploitatieruimte Belastingcapaciteit (BEGROTE) RESULTATEN RANKING
> 100.000 INWONERS Resultaten 2023 Het totale resultaat 2023 in deze categorie is € 306 miljoen. 24 van de 32 gemeenten in deze categorie rapporteren een overschot van in totaal € 595 miljoen, vorig jaar waren dat nog 27 gemeenten met € 1,6 miljard.
De laagst scorende gemeente is Alkmaar met een 3,3
Begroting 2024-2028 De gemeenten in deze categorie begroten per saldo voor 2025 en 2026 tekorten, maar laten in de twee jaren daarna overschotten zien.
Overschot (in miljoenen) <5 5 - 10 10 - 25 25 - 50
De hoogst scorende gemeente in deze categorie is Rotterdam met een 9,1
Ranking 2023 Deze categorie telt 32 gemeenten met in totaal 6.837.066 inwoners (39% van de totale Nederlandse bevolking). Gemiddeld scoren gemeenten in deze ranking een 6,7 (2022: 7,4). Dat ligt iets onder het landelijke gemiddelde van 6,8.
50 - 75 75 - 100 > 100
Financieel gezond
Financieel zwak
Overschot Tekort (in € miljoenen) <5 5 - 10 10 - 25 25 - 50 50 - 75 75 - 100 > 100
Tekort (in miljoenen)
18
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN > 100.000 INWONERS
Toelichting kengetallen Solvabiliteit is een belangrijke graadmeter voor de financiële gezondheid van gemeenten en wordt berekend op basis van het vermogen tenwe opzichte vanvijf de kengetallen totale bezittingen In diteigen hoofdstuk gaan in op de en devan de gemeente. Hoe hoger die de solvabiliteit, te groter de buffer begrotingen 2024-2028 gezamenlijkdes leiden tot de die gemeenten hebben omDaarnaast tegenvallersanalyseren op te vangen. BDO-ranking per gemeente. we Een solvabiliteit lager 20% beschouwd alsdat meest de resultaten over dan 2023. Inwordt dit geval doen we voorrisicovol. de categorie met meer dan 100.000 inwoners. De nettoschuldquote geeft inzicht in het niveau van de geResultaten 2023schuldenlast en begrote ten resultaten meentelijke opzichte van de totale baten. Hetdat geeft een indicatie van de mate de 32 rentelasten We zien er binnen deze categorie vanwaarin in totaal gemeen- en de gemeenten aflossingen een op de exploitatie drukken. Een percentage ten, 24 overschot rapporteren vanlaag in totaal veelal gunstig. Omdat onzekerheid kan in bestaan € 595ismiljoen. Vorig jaar was bij datleningen nog € 1,6 miljard. Maar of was ze allemaal worden wordt dit 2022 de uitkering vanterugbetaald, het gemeentefonds inkengetal totaal zowel inclusief exclusief de doorgeleende €berekend 2,6 miljard hoger (gecorrigeerd) dan verwacht. als Acht gemeenten in deze gelden.
Eenlaten hogere hoeft nietmilper deficategorie eenschuldquote tekort zien van inoverigens totaal € 289 nitie eenVerder slecht teken te zijn. is immers joen. signaleren weEen datgemeente 23 gemeenten er ineen ‘bestedingshuishouding’. Het in hoofddoel is niet om zo veel mogede komende vijf jaar vermogen op achteruitgaan lijk eigen vermogen dan wel middelen aanjaren, te houden en daar vanwege tekorten in de komende zo blijkt rendementen te halen, maar meer om dehebben inkomsten uit deuitbegrotingen. Hunveel rapportcijfers optimaal inwe te dan zetten behoeve vanVoor betere voorzieningen ookten gecorrigeerd. negen gemeenvoor de burgers andere maatschappelijke baten. tenen was dat niet nodig. Gemiddeld genomen teren alle gemeenten in deze categorie de komende vijf jaar 12% in op hun eigen vermogen. Opvallend is dat de algemene reserve, ofwel het vrij besteedbare deel van het eigen vermogen waarbij de bestemmingsreserve Kengetallen buiten beschouwing blijft, toegelicht per groottecategorie flink
Het kengetal structurele exploitatieruimte helpt mee om te beoordelen welke ruimte een gemeente heeft om de eigen varieert. alle gemeenten deze gemiddeld genolasten te Bij dragen. Het woord bedraagt ‘structureel’ moeten we echter men 25%, maar bijincidentele de gemeenten met meerpositieve dan 100.000 nuanceren, omdat overschotten invloed inwoners is dezeop ‘slechts’ 12%. Waarschijnlijk staan de kunnen hebben de structurele exploitatieruimte. grootste gemeenten voor de grootste opgaven en hebben zij een ruimer percentage aangeeft bestemmingsreserves De grondexploitatieratio aan hoe groot de weggezet boekwaarde voor grote projecten, waardoor de algemene reserve van de grondexploitaties is ten opzichte van de baten.relatief Hoe minder is. Daarnaast zien weverkoopt, dat deze hoe categorie grond een gemeente hoger gemeenten de grondpovoor 2025 2026detekorten begroten, maar in de twee van jaren sitie en hoeen hoger boekwaarde. Een grondexploitatie daarna laten zien: als € 459 miljoen tekort in 2025, 10% of overschotten hoger wordt beschouwd kwetsbaar. € 525 miljoen tekort in 2026, € 93 miljoen overschot in 2027 en 120 miljoen overschot in aan 2028. erop dat van grotere De €belastingcapaciteit geeft hoeHet de lijkt mogelijkheid gemeenten al meer ombuigingen hebbenzich begroot die ervoor een gemeente om belastingen te heffen verhoudt tot zorgen dat zijgemiddelde.
geen tekorten hebben in deze jaren.die het landelijk Demeer belangrijkste belastingen gemeenten heffen zijn de onroerendezaakbelasting op huizen en bedrijfspanden, en de rioolen afvalstoffenheffing. De solvabiliteit van gemeenten met meer dan 100.000 inAls dit kengetal laag is,met betekent het dat een gemeente woners is, vergeleken gemeenten met minder inwoners, meerdeinkomsten belastingen zou kleine kunnen4% verwerven. aan lage kant:uit 35,9%. Dat is een lager dan bij de kleinste gemeenten. Toch vormt ook dit percentage een ‘gezonde’ solvabiliteit, mede door overschotten van de afgelopen jaren die deels worden verklaard door het niet kunnen uitvoeren van eerder begrote plannen. Flinke prijsstijgingen en een tekort aan personeel en materialen zijn daar debet aan. Hierdoor zien we weliswaar een positief financieel resultaat, maar tegelijkertijd hebben gemeenten hun burgers niet dat kunnen bieden wat ze voor ogen hadden. Deze gemeenten begroten voor 2025 overigens een lagere solvabiliteit van 31,3%.
Klik op de grafiek voor meer categorieën
Solvabiliteit Nederlandse gemeenten, Grafiek A gemiddeld en naar groottecategorie (2010–2023)
Solvabiliteit 100.000 inwoners
Overige categorieën
50%
40%
30%
20%
’10
’11
25.000
’12
’13
’14
25.000 - 50.000
’15
’16
’17
’18
50.000 - 100.000
’19
’20 100.000
’21
’22
’23
Gemiddeld
19
BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN > 100.000 INWONERS
‘De structurele exploitatieruimte van gemeenten in deze categorie daalde fors, van 5,1% in 2022 naar 3% in 2023’ Nettoschuldquote De nettoschuldquote voor deze categorie is met 45,9% vergelijkbaar met vorig jaar. Opvallend is dat op basis van de begrotingen in 2025 een schuldquote van 63% wordt verwacht. Deze ligt dus veel hoger dan wat deze categorie gemeenten over 2023 hebben gerealiseerd. Deze lagere gerealiseerde schuldquote hangt samen met de bredere constatering dat gemeenten niet in staat zijn alle plannen uit te voeren zoals begroot of gepland. Dit planningsoptimisme leidt in de praktijk vaak tot een minder oplopende schuldquote dan begroot. Grondexploitatie (Grex) Opvallend is dat de Grex-ratio ook voor deze categorie gemeenten verder afneemt: van 7,25% in 2022 naar 6,8% in 2023. Grote gemeenten beschikken dus ook in 2023 over minder grondposities, terwijl Nederland voor een enorme bouwopgave staat en de woningmarkt hooggespannen is. Langdurige vergunningtrajecten, de stikstofproblematiek en een tekort aan personeel en materialen leiden ertoe dat bouwprojecten moeizaam van de grond komen. Grote gemeenten hebben bovendien relatief weinig ‘armslag’ als het gaat om het vinden van extra bouwgronden binnen hun grenzen. Veel is al bestemd en bebouwd. Dit alles maakt duidelijk dat het realiseren van de woningbouwopgave allesbehalve eenvoudig is.
Overigens verwachten deze gemeenten in 2025 een vergelijkbare Grex-ratio van 6,9%.
ettoschuldquote Nederlandse gemeenten, N Grafiek B gemiddeld en naar groottecategorie (2010–2023)
Grondexploitatie (Grex) Nederlandse gemeenten, Grafiek C gemiddeld en naar groottecategorie (2010–2023)
Grondexploitatie (GREX)
Netto Schuldquote 100.000 inwoners
Overige categorieën
100.000 inwoners
100%
40%
80%
30%
60%
20%
40%
10%
20%
’10
’11
25.000
’12
’13
’14
25.000 - 50.000
’15
’16
’17
’18
50.000 - 100.000
’19
’20 100.000
’21
’22
’23
Gemiddeld
Structurele exploitatieruimte De structurele exploitatieruimte van gemeenten in deze categorie daalde van 5,1% in 2022 naar 3% in 2023. Ook hier een forse daling. De verwachte exploitatieruimte op basis van de begroting 2025 ligt rond de 1%.
0%
’10
’11
25.000
’12
Overige categorieën
’13
’14
25.000 - 50.000
’15
’16
’17
’18
50.000 - 100.000
’19
’20 100.000
’21
’22
’23
Gemiddeld
Dit is een meer ‘gebruikelijke’ exploitatieruimte. ‘Minst risicovol’ is als deze boven de 0 ligt, omdat de structurele lasten van gemeenten dan gedekt worden door de structurele baten. Voor 2025 verwachten deze gemeenten een lagere structu-
20 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN > 100.000 INWONERS
‘De belastingcapaciteit voor gemeenten in deze categorie daalde van 100% in 2022 naar 96% in 2023’ rele exploitatieruimte van 1,37%. Het woord ‘structureel’ moeten we overigens nuanceren. De taken die gemeenten toebedeeld krijgen zijn vaak structureel en beslaan vele jaren. De algemene uitkering die hier grotendeels tegenover staat, is structureel, maar de hoogte ervan is echter niet altijd goed voorspelbaar. Een (incidentele) meevaller aan het einde van het jaar vormt een structurele bate en vergroot daarmee de structurele exploitatieruimte. Belastingcapaciteit In 2023 is de belastingcapaciteit voor gemeenten in deze categorie lager dan in 2022, met een daling van 100% naar 96%, waarmee de grootste gemeenten nipt onder de 100% uitkomen. Het lijkt erop dat naarmate een gemeente meer inwoners heeft, de belastingdruk lager wordt. Net als in voorgaande jaren hebben grotere gemeenten gemiddeld genomen een lagere belastingdruk dan kleinere gemeenten. Hierdoor kunnen zij in tijden van nood meer inkomsten genereren dan kleinere gemeenten. Tegelijkertijd zijn gemeenten terughoudend met het verhogen van de onroerendezaakbelastingen (ozb), omdat deze in voorgaande jaren al vaak zijn verhoogd. Deze gemeenten begroten voor 2025 een belastingcapaciteit van 101%.
tructurele exploitatieruimte Nederlandse gemeenten, S Grafiek D gemiddeld en naar groottecategorie (2014-2023)
Belastingcapaciteit Nederlandse gemeenten, Grafiek E gemiddeld en naar groottecategorie (2014-2023)
Structurele Exploitatieruimte
Belastingcapaciteit
100.000 inwoners
Overige categorieën
100.000 inwoners
Overige categorieën
110%
6% 5%
105%
4% 3%
100% 2% 1%
95%
0% -1%
’14 25.000
’15
’16 25.000 - 50.000
’17
’18
’19
50.000 - 100.000
’20
’21 100.000
’22
’23 Gemiddeld
90%
’14 25.000
’15
’16 25.000 - 50.000
’17
’18
’19
50.000 - 100.000
’20
’21 100.000
’22
’23 Gemiddeld
FINANCIËLE BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN VAN BDO
MET > 100.000 INWONERS (26-32) (1-25) Ranking 1 - 25
Ranking 26 - 32
Grondexploitatie
Structurele exploitatieruimte
Belastingcapaciteit
Som van begrotingssaldi 2024 t/m 2028
Begrotingssaldi/ eigen vermogen
Rapportcijfer 2023
Solvabiliteitsratio
Nettoschuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen
Grondexploitatie
Structurele exploitatieruimte
Belastingcapaciteit
Begrotingssaldi/ eigen vermogen
Apeldoorn Rotterdam
168.211 670.610
Gelderland Zuid-Holland
33,4% 57,8%
44,2% 20,1%
0,2% -3,0%
2,0% -0,4%
90,4% 101,0%
-82.948.000 360.308.000
257.630.000 2.652.115.000
-32,2% 13,6%
59
27 40
30
15
10 3
53
-32 -
27 2
Groningen Zwolle
243.768 133.141
Groningen Overijssel
10,3% 47,0%
95,3% 21,0%
29,3% 6,0%
2,7% 2,0%
118,4% 91,0%
45.523.000 52.014.272
307.290.000 341.132.243
14,8% 15,2%
59
13 27
20 30
10 15
10
15
-
28 3
Zoetermeer 's-Hertogenbosch
128.434 160.757
Zuid-Holland Noord-Brabant
58,3% 59,0%
-4,3% 13,0%
0,6% 5,0%
0,3% 0,0%
111,8% 82,0%
-175.536.761 -85.008.000
374.726.000 766.200.000
-46,8% -11,1%
58
40
30
15
10 6
15
-47 -11
29 4
Amersfoort Alphen aan den Rijn
161.852 114.966
Utrecht Zuid-Holland
29,0% 50,3%
26,1% 29,1%
5,8% 8,6%
3,8% 0,1%
96,7% 99,9%
-87.502.000 -36.847.000
208.951.000 269.189.000
-41,9% -13,7%
4 8
27 40
30
15
10
3
-42 -14
30 5
‘s-Gravenhage Haarlem
566.221 167.636
Zuid-Holland Noord-Holland
34,3% 34,0%
24,9% 54,0%
0,0%
1,9% 3,0%
94,1% 111,0%
-549.479.000 650.206
1.246.399.000 293.166.000
-44,1% 0,2%
4 8
27
30
15
10
51
-44 -
31 6
Almere Maastricht
226.500 125.285
Flevoland Limburg
40,0% 31,0%
43,0% 34,0%
18,0% 2,0%
-1,5% 5,0%
105,0% 111,0%
-162.850.000 11.992.000
458.638.000 250.910.000
-35,5% 4,8%
4 8
27
30
15
3 10
1
-36 -
32 7
Alkmaar Tilburg
112.304 229.836
Noord-Holland Noord-Brabant
26,4% 62,0%
67,9% 26,0%
4,8% 2,9%
1,0% 2,3%
79,3% 72,0%
-87.487.000 -162.981.000
161.587.000 880.800.000
-54,1% -18,5%
38
27 40
30
15
10
5
-54 -19
8
Deventer
103.405
Overijssel
40,0%
29,0%
9,0%
10,0%
97,0%
-8.845.000
199.308.000
-4,4%
8
27
30
15
10
3
-4
9
Dordrecht
122.070
Zuid-Holland
64,0%
7,0%
9,0%
-0,3%
89,0%
-92.435.000
675.466.000
-13,7%
8
40
30
15
3
5
-14
10
Haarlemmermeer
163.128
Noord-Holland
37,3%
63,0%
9,4%
8,2%
92,0%
-30.133.000
350.444.000
-8,6%
8
27
30
15
10
5
-9
Limburg
35,0%
19,0%
4,0%
9,0%
96,9%
-20.127.000
223.022.000
-9,0%
8
27
30
15
10
3
-9
931.298 6.837.066 167.632 4.080.786 188.078 4.787.820 109.346 1.979.049 109.577 17.684.721 246.417
Noord-Holland n.v.t. Gelderland n.v.t. Noord-Brabant n.v.t. Drenthe n.v.t. Zuid-Holland n.v.t. Noord-Brabant
49,0% 36,6% 28,0% 36,4% 19,6% 40,9% 19,5% 40,3% 41,2% 39,5% 43,0%
95,0% 44,9% 55,0% 42,4% 38,0% 28,3% 79,7% 27,7% 26,9% 32,3% 35,3%
-4,3% 6,8% 2,0% 7,3% 1,7% 4,8% 5,4% 5,6% -0,9% 5,7% 3,6%
3,6% 3,0% 4,0% 3,0% 0,9% 3,3% 5,6% 3,7% 1,5% 3,4% 8,6%
98,0% 96,3% 103,0% 95,5% 81,8% 99,5% 84,7% 101,8% 114,6% 99,2% 94,7%
248.200.000 -38.943.603 -31.093.000 -19.695.762 18.478.000 -6.367.833 16.254.000 -4.726.850 -30.048.000 -10.827.262 -86.483.000
8.107.100.000 681.023.508 293.457.000 122.421.731 159.881.000 61.303.110 137.789.000 32.700.190 286.358.000 121.096.666 501.375.000
3,1% -5,7% -10,6% -16,1% 11,6% -10,4% 11,8% -14,5% -10,5% -14,8% -17,2%
6,78 7 6,5 7 7,1 7 6,6 7 6,8 7
27 27 27 29 13 30 13 29 27 29 27
20 29 30 30 30 30 30 29 30 29 30
15 14 15 14 15 15 15 14 15 14 15
10 9 10 9 10 9 10 9 10 9 10
3 3 3 4 5 3 5 3 1 3 5
-15 -11 -20 -15 -20 -10 -18 -17
Gemeente
Totalen 11 Venlo groottecategorie 103.789 per 12 Amsterdam > 100.000 13 Arnhem 50.000-100.000 = 14 Breda 25.000-50.000 15 Emmen < 25.000 16 Delft Totaal 17 Eindhoven
Eigen vermogen 2023
Nettoschuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen
=
Provincie
26 1
Klik op tab om verder te gaan
Inwonersaantallen
Solvabiliteitsratio
Opbouw cijfer 2023
Gestegen/gedaald/ gelijk gebleven
Begrotingssaldi
Ranking 2023
Ratioanalyse (2023)
18
Nijmegen
187.049
Gelderland
17,0%
41,0%
0,2%
7,1%
114,0%
18.300.000
222.073.000
8,2%
7
13
30
15
10
1
-
19
Utrecht
374.238
Utrecht
32,4%
67,8%
6,3%
-1,2%
112,4%
-70.034.000
759.373.000
-9,2%
7
27
30
15
3
1
-9
20
Leiden
130.108
Zuid-Holland
29,5%
94,7%
1,8%
1,7%
135,6%
-21.631.000
343.066.000
-6,3%
7
27
20
15
10
1
-6
21
Leeuwarden
128.810
Friesland
16,9%
58,3%
24,1%
2,0%
79,4%
-9.638.000
134.676.000
-7,2%
6
13
30
10
10
5
-7
22
Enschede
161.738
Overijssel
33,0%
17,0%
0,0%
3,3%
108,0%
-56.732.000
242.970.000
-23,3%
6
27
30
15
10
1
-23
23
Zaanstad
161.389
Noord-Holland
23,4%
85,1%
2,7%
3,7%
103,5%
-60.895.000
238.277.000
-25,6%
6
27
30
15
10
3
-26
24
Ede
123.532
Gelderland
34,0%
39,0%
22,0%
4,0%
84,0%
-47.348.000
178.690.000
-26,5%
6
27
30
10
10
5
-26
25
Westland
115.941
Zuid-Holland
35,8%
91,8%
41,4%
2,5%
112,8%
-21.834.000
270.694.000
-8,1%
5
27
20
5
10
1
-8
FINANCIËLE PERFORMANCE
Gemeenten met 50.000-100.000 inwoners KENGETALLEN Solvabiliteit Nettoschuldquote Grondexploitatie Structurele exploitatieruimte Belastingcapaciteit (BEGROTE) RESULTATEN RANKING
50.000-100.000 INWONERS Resultaten 2023 Het totale resultaat 2023 in deze categorie bedraagt € 473 miljoen. 50 van de 63 gemeenten in deze categorie lieten een overschot zien van in totaal € 524 miljoen, in 2022 waren dat nog 59 gemeenten met een totaal overschot van € 909 miljoen.
Begroting 2024-2028 De gemeenten in deze categorie verwachten gemiddeld genomen vanaf 2025 tot 2028 tekorten: € 128 miljoen in 2025, € 425 miljoen in 2026, € 312 miljoen in 2027 en € 304 miljoen in 2028. Overschot (in miljoenen)
De laagst scorende gemeente is MiddenGroningen met een 1,0
Tekort (in miljoenen)
<5 5 - 10 10 - 25 25 - 50 50 - 75 75 - 100 > 100
De hoogst scorende gemeente in deze categorie is Oss met een 10,0
Overschot Tekort (in € miljoenen) <5 5 - 10 10 - 25 25 - 50 50 - 75 75 - 100 > 100
Ranking 2023 De categorie gemeenten met 50.000-100.000 inwoners telt 63 gemeenten met in totaal 4.339.007 inwoners (23% van de totale Nederlandse bevolking). Gemiddeld scoren ze in deze ranking een 6,5 (2022: 6,9). Dat is iets lager dan het landelijke gemiddelde van 6,8.
Financieel gezond
Financieel zwak
24 BDO-BENCHMARK NEDERLANDSE GEMEENTEN 2025
FINANCIËLE PERFORMANCE GEMEENTEN MET 50.000-100.000 INWONERS
Toelichting kengetallen Solvabiliteit is een belangrijke graadmeter voor de financiële gezondheid van gemeenten en wordt berekend op basis van het vermogen totale bezittingen In diteigen hoofdstuk gaanten weopzichte in op devan vijfde kengetallen en de van de gemeente. Hoe hogerdie degezamenlijk solvabiliteit,leiden des te tot groter begrotingen 2024-2028 de de buffer die gemeenten hebben om tegenvallers op te vangen. BDO-ranking per gemeente. Daarnaast analyseren we deEen solresultaten over 2023. dit geval we datals voor de risicovol. vabiliteit lager danIn20% wordtdoen beschouwd meest categorie met 50.000 tot 100.000 inwoners. De nettoschuldquote geeft inzicht in het niveau van de gemeentelijke ten opzichte van de totale baten. Resultaten 2023 schuldenlast en begrote resultaten Hetcategorie geeft een indicatie van50devan mate waarin In deze lieten in 2023 de in totaalde63rentelasten gemeentenen de aflossingen opindetotaal exploitatie drukken.Ter Eenvergelijking: laag percentage een overschot zien van € 524 miljoen. in veelaldat gunstig. bij leningen kan bestaan 2022iswaren nog 59Omdat gemeenten met eenonzekerheid totaal overschot van ze allemaal terugbetaald, wordt dit kengetal zowel € 909ofmiljoen. In datworden jaar werd circa € 819 miljoen van het resulberekenddoor inclusief (gecorrigeerd) alsuitkering exclusiefdan debegroot.
doorgeleende taat verklaard een hogere algemene gelden. hogere schuldquote hoeft en overigens niet per defiIn 2023 was Een het verschil tussen de begrote gerealiseerde algenitieuitkering een slecht tekenOok te zijn. gemeente immers mene kleiner. voorEen deze categorieisdaalt dus een het ‘bestedingshuishouding’. Hetdat hoofddoel is niet er ominzo mogeoverschot. Verder zien we 50 gemeenten deveel komenlijkdeeigen vermogen dan wel middelen aan vanwege te houden en daar vijf jaar in vermogen op achteruitgaan begrote rendementen halen, maar meer de inkomsten tekorten inuit detekomende jaren.veel Voor dezeom gemeenten optimaal in tewe zetten ten behoevedan vanook betere voorzieningen hebben de rapportcijfers gecorrigeerd. Dat voor de was burgers andere maatschappelijke voorennegen gemeenten niet nodig.baten. Opvallend is dat de algemene reserve, ofwel het vrij besteedbare deel van het eigen vermogen waarbij de bestemmingsreserve buiten beschouwing blijft, per groottecategorie flink varieert. Bij alle gemeenten bedraagt deze gemiddeld genomen 25%, maar bij gemeenten Kengetallen met 50.000 tot 100.000 inwoners toegelicht is deze 39%. Gemiddeld genomen