Transitievisie Warmte

Concept 1.0

TRANSITIEVISIE WARMTE GEMEENTE ECHT-SUSTEREN 2022-2030 Concept 1.0

6 oktober 2021

Concept 1.0

Concept 1.0

Concept 1.0

Samenvatting Transitievisie Warmte Echt-Susteren

bijlage I bijlage II • •

•

•

•

bijlage III

bijlage IV

V

bijlage VI

bijlage VII

3

Concept 1.0

bijlage VIII

tabel 1.1

bijlage X

Tabel 1.1:

4

Concept 1.0

Concept 1.0

Concept 1.0

Bijlagen

6

Concept 1.0

De opgave

Figuur I.1:

Aantal woningen [#]

1

14.556 11.645

Tabel II.1:

5.822

Jaartal Figuur II.2 2

7

Concept 1.0

Uitgangspunten Vrijheid

Betaalbaarheid

Laaghangend fruit

Communicatie

20%

8

Concept 1.0

Communicatie- en participatiewerkzaamheden

Webinars en informatiebijeenkomsten

Communicatie

Buurtavond

9

Concept 1.0 Enquête

Conclusie o

o

o o

o

10

Concept 1.0 Tabel III.2a:

Wijk

N

Verhouding enquête

11

Verhouding echt

Wegingsfactor

Concept 1.0 Tabel III.2b:

N enquête

12

Correctie na weging

Concept 1.0 Tabel III.2c:

N enquête

13

Correctie na weging

Concept 1.0 Tabel III.2d:

N enquête

14

Correctie na weging

Concept 1.0 Tabel III.2e:

N enquête

15

Correctie na weging

Concept 1.0 Tabel III.2f:

N enquête

16

Correctie na weging

Concept 1.0 Tabel III.2f:

N enquête

17

Correctie na weging

Concept 1.0 Tabel III.2g:

N enquête

18

Correctie na weging

Concept 1.0 Tabel III.2h:

N enquête

19

Correctie na weging

Concept 1.0

Overzicht ECW-strategieën

o

o Tabel IV.1: Strategie 1

Strategie 2

Strategie 3

Strategie 4/5

LT

HT

LT

HT

B

D

B

D

elektriciteitsnet

warmtenet

warmte(+ e-)net

gas(+ e-)net

20

Concept 1.0 Tabel iv.2

11

S1 – Individuele elektrische warmtepomp

S2 – Warmtenet met HT-/MT-bron

S3 – Warmtenet met LT-bron

S4 – Groengas

S5 – Waterstof

21

Concept 1.0 Strategie 1: individuele elektrische warmtepomp Wat is het?

Voor welke panden is het geschikt?

Wat betekent dit voor de gemeente?

22

Concept 1.0 Strategie 2/3: warmtenet met HT-, MT- of LT-bron Wat is het?

Voor welke panden is het geschikt?

Wat betekent dit voor de gemeente?

23

Concept 1.0 Strategie 4/5: hernieuwbare gassen Wat is het?

Voor welke panden is het geschikt?

Wat is hernieuwbaar gas? (biogas, groengas en waterstof) °

24

Concept 1.0 Hybride strategieën Wat is het?

Voor welke panden is het geschikt?

Wat betekent dit voor de gemeente?

25

Concept 1.0 Isoleren

De isolatiestandaard

26

Concept 1.0

Analyseresultaten

Tabel v.1:

Warmtestrategie

Interpretatie van de analyseresultaten

27

Aantal geschikte panden

Concept 1.0

Figuur v.1

Figuur v.2

28

Concept 1.0 Tabel v.2:

29

Concept 1.0

Warmtebronnen Tabel VI.1

Bron

Warmte-inhoud (TJ per jaar)

30

Aanvullende informatie

Concept 1.0 Bron

Warmte-inhoud (TJ per jaar)

31

Aanvullende informatie

Concept 1.0

Koudevraag

Figuur VII.1: 8

32

Concept 1.0

Drie scenario’s naar aanleiding van het ambitieniveau Reactief

Proactief

Zeer ambitieus

Kosten voor de gemeente

33

Concept 1.0

Bijlage IX: Bronnen

34

Ballenbak Mogelijke (deel-)projecten en voor gemeentes om de warmtetransitie vorm te geven

DRIVEN BY VALUES

2

Bewust worden en inspireren Het aanzetten van mensen tot (duurzame) veranderingen doorloopt vier fasen: bewustzijn, motivatie, intentie en gedrag. Deze projecten dragen bij aan de eerste en tweede fase. Daarna zullen inwoners misschien niet altijd de volgende dag concreet aan de slag gaan, maar wel is een zaadje geplant voor een volgende fase, om uiteindelijk in actie te komen.

ENERGIEMONITORING

Inzicht in het eigen gebruik creëert bewustwording. Voor woningen bestaan er app’s, slimme thermostaten en losse energiemonitors. Rol gemeente: monitors verspreiden, bijvoorbeeld als prijs of aan specifieke doelgroep Voorbeeldproject Amsterdam – gratis monitor

INFRAROODBEELDEN

Een plaatje zegt meer dan 1000 woorden. Door in de winter met een infraroodcamera beelden te maken in de wijk, wordt inzichtelijk waar de warmte vooral verloren gaat. Voorbeeldprojecten Venray, Nijmegen en Amsterdam

DUURZAAMHEIDSKRANT

Een krant (of bijlage bij het lokale huis-aanhuis blad) met informatie over initiatieven in de gemeente, waar heen te gaan voor advies, voordelen van verduurzamen etc. DRIVEN BY VALUES

ONLINE-, TV-, RADIORECLAME, FOLDERS, POSTERS

Meestal als onderdeel van een breder pakket aan maatregelen. Ook energiezuinig gedrag kan een doel zijn van een reclame actie. Met tv en radio worden uiteraard lokale zenders bedoeld. Recent onderzoek naar aanleiding van een landelijke campagne leidt tot de aanbeveling om extra nadruk te leggen op de campagneboodschap dat er landelijk subsidies beschikbaar zijn en daarbij te linken naar de websitepagina’s die deze onderwerpen belichten.

AMBASSADEURS

Lokale voorbeelden helpen om mensen vertrouwen te geven en te inspireren dat verduurzamen ook voor hun haalbaar is. Ambassadeurs kunnen worden ingezet bij diverse soorten evenementen, campagnes en kunnen hun eigen netwerk benaderen. Vaak zetten ambassadeurs zich breder in voor verduurzaming dan alleen isoleren. Deze aanpak leent zich dan ook vooral voor gemeentes die verduurzaming integraal willen benaderen. Voorbeeldproject Katwijk 3

Bewust worden en inspireren

VOORBEELDWONING

Vaak in samenwerking met woningcorporaties, vaak gecombineerd met wijkaanpak. De woning heeft dan dubbelfunctie en is ook tijdelijk kantoor voor het projectteam. Een reeds gerenoveerde woning toont inwoners hoe isolatiemaatregelen en installaties er in de praktijk uitzien. Helpt om de verduurzaming minder ver-van-mijn-bed-show te maken Voorbeeld Limbrichterveld Noord Sittard

GASTLESSEN

Door gastlessen over duurzaamheid helpen om het bewustzijn te vergroten. Dit kan een olievlekwerking hebben: kinderen inspireren hun (groot-)ouders en anderen weer. Gastlessen voor iets oudere kinderen en jongvolwassenen kunnen daarnaast worden ingezet om mensen te inspireren een studie of baan in de richting van duurzaamheid te kiezen.

DRIVEN BY VALUES

4

Bewust worden en inspireren Een specifieke categorie binnen ‘bewust worden en inspireren’ is het evenement. Hieronder staan enkele voorbeelden

LEZINGEN, WEBINARS

DUURZAME HUIZENROUTE

Informatiebijeenkosmten om inwoners bij te praten kunnen heel specifiek gaan over bijvoorbeeld het voornemen in hun wijk een warmtenet aan te leggen. Maar ook in een eerder stadium kan dit evenement al ingezet worden. Dan worden inwoners in het algemeen bijgepraat en gewezen op de mogelijkheden hun eigen huis te verduurzamen. Ook thema-bijeenkomsten over bijvoorbeeld isolatie, zonnepanelen, waterstof en aardgasvrij worden veel ingezet, bijvoorbeeld als serie

Tijdens de Duurzame Huizen Route krijgen mensen de mogelijkheid om huiseigenaren persoonlijk te ontmoeten. In heel Nederland stellen huiseigenaren hun duurzame huis open. In een ongedwongen sfeer is alle tijd om de duurzame maatregelen te bekijken en de huiseigenaren vragen te stellen. Meer informatie Duurzame huizenroute

WEDSTRIJD

Voorbeeldprojecten Webinars in het kader van TVW in Weert, Venray, Vaals en veel andere gemeentes

INSPIRATIESESSIE

Mensen willen een energiezuinigere woning maar weten niet altijd waar te beginnen. Een inspiratiesessie is een bijeenkomst (online of fysiek) waar mensen elkaar vragen kunnen stellen en ervaringen uitwisselen onder begeleiding van een gespreksleider. Een landelijke aanbieder is ‘Energy party’. DbV biedt inspiratiesessies aan voor specifieke doelgroepen, zoals op bedrijventerreinen.

Door een wedstrijd element toe te voegen kan dit thema luchtig en aantrekkelijk onder de aandacht gebracht worden. Een feestelijke prijsuitreiking is natuurlijk de kers op de taart. Voorbeelden hiervan zijn een prijs voor de meest duurzame inwoner (zie ook ambassadeur), een klimaatcompetitie om duurzaam gedrag in gang te zetten of een spel dat vooral als doel heeft kennis bij te brengen. Voorbeeldprojecten: De Klimaatcompetitie Climate Chase Game Duurzaamheidsprijs in Waalwijk

Voorbeeldprojecten Energy party DRIVEN BY VALUES

5

Natuurlijke momenten Bepaalde gebeurtenissen zijn ideaal te combineren met het verduurzamen van een gebouw. Bijvoorbeeld als de cv-ketel aan vervanging toe is. Hieronder staan projecten om mensen op het juiste moment te activeren en duurzame stappen te laten nemen.

VERBOUWING

CV-KETEL VERVANGEN

Het moment om mensen te inspireren hun huis te isoleren, vloerverwarming aan te brengen of op een duurzame manier te verwarmen. Of om een douche met douche WTW aan te schaffen

Vervanging van de cv-ketel is het ideale moment om over te stappen op een warmtepomp of hybride warmtepomp. Een uitdaging hierbij is dat veel mensen een nieuwe cv-ketel aanschaffen op het moment dat de oude het begeeft. Dan is er haast bij, want men zit in de kou.

Om mensen op dit moment te kunnen benaderen, is samenwerking nodig met aannemers, badkamerwinkels en vergunningverleners. Als ambassadeurs inspireren zij gebouweigenaars om nu over verduurzaming na te denken en verwijzen ze door naar hulp van de gemeente. De rol van de gemeente is om aannemers, badkamerwinkels en de eigen collega’s bij vergunningverlening hiertoe te organiseren en te informeren over wat de gemeente te bieden heeft aan advies en andere ondersteuning. Bijvoorbeeld door onderstaande cursus te vergoeden voor aannemers.

Gemeentes en installateurs moeten daarom mensen aansporen hierover na te denken vóór het zover is. Bijvoorbeeld met een brief aan iedereen van wie de ketel 12 jaar oud wordt. Ook kan de gemeente helpen met de financiering van deze plotselinge investering. Zie ook dit achtergrondartikel Voorbeeldproject Venray, Beesel en Horst ad Maas gaan hier in 2022 mee aan de slag

NIEUWE KEUKEN OF FORNUIS

Voorbeeldproject Cursus Verdienen met verduurzamen Nu al kiest 82% van de consumenten voor een elektrische kookplaat, als er een nieuwe komt. Gemeente kan samen met keukenwinkels onderzoeken of dat ook in hun regio opgaat en wat redenen zijn om toch nog voor gas te kiezen.

DRIVEN BY VALUES

6

Natuurlijke momenten

HERSTRUCTURERING WIJK

Ook op grotere schaal kan een natuurlijk moment worden aangegrepen, vooral bij collectieve oplossingen. Afstemming van de planning van rioolvervanging, onderhoud aan gas- en elektriciteitsnetten en andere (ondergrondse) infrastructuur beperkt de overlast in een wijk en kan soms ook tot beperking van de kosten leiden.

VERHUIZING

Verhuizing is voor veel mensen het moment om na te denken over ingrepen aan hun woning. De gemeente weet echter pas van een verhuizing op het moment dat de adreswijziging wordt doorgegeven. Om al in een eerder stadium mensen te kunnen inspireren, is samenwerking nodig met makelaars, hypotheekadviseurs en partijen die energielabels opstellen. Een mogelijk project is om het energielabel optimaal te benutten, door het te laten combineren met een advies. Nadat de adviseur de woning heeft opgenomen voor het label, is de benodigde informatie voor zo’n advies al grotendeels compleet, met relatief weinig extra moeite kan dan een bespaaradvies gemaakt worden. De gemeente zou hiervoor een samenwerking met lokale adviseurs moeten opstarten. Een ander traject is om een samenwerking te sluiten met makelaars en hypotheekadviseurs. Zij kunnen inwoners doorverwijzen naar gemeentelijke projecten voor verduurzaming (advies, ondersteuning, etc).

DRIVEN BY VALUES

7

Onafhankelijk advies en ontzorging Vrijwel alle gemeentes bieden al een vorm van advisering aan hun inwoners. Het is ook een vorm van ondersteuning waarvoor veel mensen naar hun gemeente kijken. Advies kan ook worden gecombineerd met ontzorging: de adviseur vraagt dan ook offertes op, helpt bij subsidieaanvragen of vergunningsaanvragen en kijkt mee in de uitvoering.

ONLINE ENERGIELOKET

Randvoorwaarde voor alle andere projecten en in vrijwel iedere gemeente al aanwezig. Het hebben van een energieloket is dan ook een wettelijke verplichting.

ENERGIECOACHES EN ADVISEURS

Adviseurs die bij inwoners thuis komen kijken welke maatregelen zinvol zijn. In heel veel gemeentes al aanwezig. Ze bestaan in allerlei vormen en maten:

De betreffende website is vaak ook het verzamelpunt voor informatie over alle overige projecten in de gemeente op het vlak van verduurzaming.

• Focus op gedrag en kleinere maatregelen (coaches) of op verbouwing van de woning (adviseurs)

Het is minder zinvol om zelf algemene informatie te verzamelen over hoe een huis te isoleren. Verwijs door naar Milieucentraal of Verbeterjehuis.

• (deels) vergoed door gemeente of op eigen kosten. Al dan niet afhankelijk van de doelgroep

• Vrijwilligers (energiecoöperatie) of experts van een gespecialiseerd bedrijf

Uit onderzoek blijken deze succesfactoren: Voorbeeldproject Overzicht energieloketten in Nederland

FYSIEK ENERGIELOKET

• De grootste kans op een ‘klik’ is er wanneer de informatie heel persoonlijk wordt gebracht; • Een goede samenwerking door het projectteam, dat hiermee een lokale marktbeweging kan creëren; • Aanzet tot ‘action’ door het energieadvies direct te koppelen aan offertes

Vanwege de hoge kosten is dit vooral haalbaar bij een groot verzorgingsgebied. Op locatie is informatie te krijgen en zijn producten in het echt te zien. Net als de website kan een fysieke locatie bovendien dienen als uitvalsbasis voor andere projecten. Voorbeelproject WoonWijzerWinkel

Voorbeeldprojecten Onderzoek naar effectiviteit coaches met tips en aandachtspunten voor gemeentes Leeuwarden: energiecoaches voor mensen in energiearmoede Weert: Junior energiecoaches

DRIVEN BY VALUES

8

Onafhankelijk advies en ontzorging

ENERGIEMARKT

Informatiebeurs waar inwoners vragen kunnen stellen aan onafhankelijk specialisten en in contact kunnen komen met lokale aanbieders. Kan eventueel worden gecombineerd met groter evenement.

DRIVEN BY VALUES

9

Financiering De volgende stap in de klantreis. Inwoners zijn geïnspireerd geraakt, en hebben advies gehad over hun mogelijkheden. Voor ze definitief tot een maatregel overgaan, is de financiering de laatste horde. Landelijke subsidies zijn hierin natuurlijk belangrijke drijfveren, maar ook de gemeente kan diverse projecten opstarten:

OZB BELASTING KORTING

LENING/REVOLVEREND FONDS

Korting op de gemeentelijke OZB-belasting voor bewoners met een duurzame woning, bijvoorbeeld met zonnepanelen. Nu weinig toegepast. Mogelijk vanwege de ingewikkelde uitvoering in relatie tot een beperkt effect.

Net als voor subsidies geldt dat er ook landelijk mogelijkheden zijn. Gemeentes kunnen daar een aanvulling op bieden die past bij de lokale situatie. Uitvoerende organisatie is meestal het stimuleringsfonds volkshuisvesting

Verder lezen:

Voorbeeldproject:

Kamerbrief over voors en tegens van WOZ belastingkorting, januari 2021

Sittard-Geleen: revolverend fonds voor sportclubs Weert: Zonnepanelen voor minima Stimuleringsfonds Volkshuisvesting

GEMEENTELIJKE SUBSIDIE

Assen – NOM renovatie VvE

GROENE LEGES Naast de landelijke subsidies heeft 40% van de gemeenten nog een lokale regeling. Vaak voor een heel specifiek thema, zoals:

Voorbeeldproject:

Korting op leges voor bouwvergunningen die nodig zijn bij verduurzaming. De hoogte van de leges zijn vaak niet doorslaggevend in een project, maar dit draagt wel bij aan een werkelijke aanmoediging van verduurzaming. Ook effectief bij bedrijven. Zie ook Uitvoering – belemmeringen in vergunningen en bestemmingsplannen

Overzicht gemeentelijke subsidies voor verduurzaming

Meer informatie en voorbeelden:

• Energieadvies • Monumenten • Groene daken • Nul-op-de-meter

Tilburg – groene leges Onderzoek VNG DRIVEN BY VALUES

10

Uitvoering Projecten die inwoners helpen om daadwerkelijk aan de slag gaan. Aparte subcategorieën zijn de wijkuitvoeringsplannen en de projecten rondom warmtenetten.

OPENBARE RUIMTE VOORBEREIDEN OP WARMTENET

Als al redelijk zeker is dat er in de toekomst ergens een warmtenet komt, kan daar nu al rekening mee worden gehouden. Bijvoorbeeld door: • Ruimte te reserveren in groenstroken voor toekomstige leidingen en verdeelstations • Nieuwbouw in het gebied al te voorzien van een collectieve warmtebron • Als op moeilijk plekken, zoals drukke kruisingen of spoorwegovergangen de weg open gaat, hier vast een warmteleiding aan te leggen

GROEN GASONTWIKKELEN

Voor de productie van groen gas zijn grote hoeveelheden reststromen en hoge investeringen nodig. Daarom is hiervoor samenwerking tussen meerdere partijen meestal noodzakelijk. De gemeente kan partijen bij elkaar brengen en kan ook zelf deelnemen door het bermgras uit de gemeente ook als reststroom beschikbaar te maken voor groengas.

GROENGAS VERDELEN

Als de gemeente reactief omgaat met ontwikkelingen voor groengas, bestaat het risico dat de baten niet ten gunste komen aan de omgeving. Denk aan de ophef rondom datacenters die alle opgewekte stroom van een zonnepark of windpark opkopen. Dit komt het draagvlak niet te goede. Door actief deel te nemen in het project, kan de gemeente erop sturen dat het opgewekte gas ook te goede komt aan de directe omgeving Voorbeeldproject: Leudal - Zevenellen

EXPERIMENTEN MOGELIJK MAKEN

Innovatie gaat helpen om technieken voor meer gebouwen bereikbaar te maken, om de kosten van de warmtetransitie te drukken en om te ontdekken welke rol overheid, inwoners en andere partijen het beste past. Door projecten mogelijk te maken, waarvan nog onzeker is wat er uit zal komen, dragen gemeentes bij aan de ervaring in heel Nederland, maar ook binnen de eigen organisatie.

Voorbeeldproject: Leudal - Zevenellen DRIVEN BY VALUES

11

Uitvoering

COLLECTIEVE INKOOPACTIE

Door samen in te kopen, worden inwoners ontzorgd. Ook zorgt een inkoopactie voor een goede prijs-kwaliteit verhouding voor de deelnemers. Met dit soort projecten is al veel ervaring. Zo bestaat er een handleiding voor het opzetten van een collectieve inkoopactie. Uit deze studie naar succesfactoren komt het volgende advies naar voren: • Ontzorg door middel van een woningbezoek (persoonlijk maken); • Maak een scherpe prijs-kwaliteit verhouding mogelijk voor bewoners; • De subsidieregeling: deze financiële prikkel is van grote invloed op de beslissing van bewoners om uiteindelijk mee te doen aan het project. Variant Buren zijn de beste ambassadeurs. Projecten waarin mensen worden aangemoedigd om de buren te vragen mee te doen wanneer ze gaan isoleren zijn daarom effectief. Voorbeelden ‘s-Hertogenbosch – collectieve isolatieactie Utrecht – subsidie en energieadvies voor inwoners die minimaal vijf buren vinden om samen aan de slag te gaan

BELEMMERINGEN IN VERGUNNINGEN EN BESTEMMINGSPLANNEN

Het verhelpen van deze belemmeringen is een randvoorwaarde voor soepele verduurzaming. Denk hierbij aan: • Hogere goot en nok door dakisolatie • Gevelisolatie op gemeentelijke grond • Zonnepanelen op monumentale panden • Maximaal volume in buitengebied • Collectieve ontheffing wet natuurbescherming (vooral relevant voor woningcorporaties) • Zie ook ‘groene leges’ Voorbeeldprojecten: Dalfsen - duurzaam bestemmingsplan Tilburg – gebiedsgerichte ontheffing Wet Natuurbescherming

INSTALLATEURS OPLEIDEN

Integraal project met winst op meerdere vlakken: de personen die worden opgeleid vergroten hun kansen op de arbeidsmarkt, terwijl tegelijk het tekort aan vakmensen wordt bestreden. De doelgroep kan bestaan uit installateurs die nu nog alleen gasgestookte installaties onderhouden of uit zij-instromers die nog niet in de installatiebranche werken. Voorbeeld Amsterdam – vakschool technische installaties

DRIVEN BY VALUES

12

Uitvoering: wijkaanpak Een aparte groep uitvoeringsprojecten betreft de wijkgerichte aanpak, ofwel het wijkuitvoeringsplan. In plaats van wijk kan ook dorp gelezen worden. De Proeftuinen Aardgasvrije Wijken vormen een collectie van 50 voorbeelden van de diverse manieren waarop gemeentes hier invulling aan geven.

GEZAMENLIJK PLAN

UNIFORME WONINGEN

Uitwerking van de transitievisie warmte op wijkniveau. Met bewoners van de wijk en andere belanghebbenden, wordt een plan gemaakt om de wijk in stappen onafhankelijk van het aardgas te maken.

In een wijk met uniforme woningen wordt gebruik gemaakt van het feit dat de huizen op elkaar lijken. Er wordt bijvoorbeeld voor elk woningtype een energieadvies gemaakt. Een grote groep bewoners kan van dit advies profiteren. Bovendien kunnen bewoners ervaringen uitwisselen met koplopers in een vergelijkbare woning die al stappen gezet hebben. Zie ook ‘collectieve inkoopactie’.

Hierbij besluit de gemeente niet vooraf welke techniek of welke aanpak bij de wijk past, maar wordt dit samen met de buurt bepaald. Dit vergt een grote mate betrokkenheid en inhoudelijke verdieping voor de inwoners. Voorbeeldproject Den Haag - Vruchtenbuurt

WIJKPLAN WARMTEPOMPEN

Voorbeeldprojecten Huizen – wijkaanpak met onder andere maatwerkadvies voorbeeldwoningen Zeist – diverse wijken met brede aanpak voor uniforme woningen

INTEGRALE AANPAK

Meestal wordt voor een wijkaanpak gekozen bij een collectieve techniek en voor worden individuele technieken gemeentebreed ondersteunt. Maar er zijn altijd uitzonderingen die de regel bevestigen. Onderstaande voorbeelden zijn wijkprojecten voor het overstappen op een warmtepomp. Voorbeeldproject

Project waarin de wijk integraal aangepakt wordt. Of dat nu hondenpoep is, of parkeerproblemen, bevolkingskrimp of aardbevingsrisico’s. Voorbeeldproject Dubbel duurzaam – koppeling met levensloopbestendig maken

Garyp – aardgasvrij dorp Tilburg – koppeling met asbestprobleem DRIVEN BY VALUES

13

Uitvoering: warmtenetten De ontwikkeling van een warmtenet is een groot project, dat valt op te delen in onderstaande stappen.

HAALBAARHEIDSSTUDIE

WARMTEWET

Project om nader de onderzoeken wat de haalbaarheid van een warmtenet is. Naast de vraag of het warmtenet uberhaupt kans van slagen heeft, worden onderstaande vragen duidelijk:

De gemeente is onder de nieuwe warmtewet de partij die uiteindelijk een warmtekavel aanwijst en een partij selecteert op het warmtenet aan te leggen en te exploiteren. Hierbij kan de gemeente lokaal eigenaarschap als voorwaarde stellen

• Welke bron en welk temperatuurniveau wordt gekozen? • Wat zijn de kosten voor de diverse belanghebbenden en de risico’s? • Welke rol hebben gemeente, inwoners en anderen in het vervolgtraject?

In sommige gevallen neemt de gemeente een aandeel in de partij die het warmtenet aanlegt Voorbeeldproject:

Voorbeeldproject

Sittard-Geleen: Het Groene Net

Didam Bloemenbuurt

SAMENWERKING

De gemeente zorgt als regisseur dat de juiste partijen bij het project betrokken worden. Inwoners, andere gebouweigenaren en organisaties die mogelijke warmte kunnen leveren worden samengebracht. Vaak is een intentieovereenkomst het resultaat van deze fase.

DRIVEN BY VALUES

14

Nazorg en opvolging Juist nu de aan de vooravond staan van de warmtetransitie is het waardevol om in de gaten te houden wat het effect is van genomen maatregelen. Hieronder enkele voorbeelden van nazorg en opvolging

MONITORING TVW

DAT SMAAKT NAAR MEER!

De meeste gemeentes hebben in hun transitievisie ambitieuze doelstellingen afgesproken. Er moeten woningen aardgasvrij worden en/of een percentage CO2 bespaard worden.

Inwoners die met succes hun eerste stappen op gebied van duurzaamheid hebben genomen, zijn eerder geneigd een volgende stap te nemen. Opvolging na enkele maanden en na enkele jaren is alleen daarom al waardevol.

In de monitoring wordt gekeken of de gekozen projecten aansluiten op de doelstelling en of bijsturen noodzakelijk is. Een herijking van de TVW na vijf jaar is een verplichting vanuit het Rijk.

KENNIS DELEN

Ervaringen uitwisselen met woningcorporaties, inwoners en het energiecollectief.

DRIVEN BY VALUES

15

Specifieke doelgroepen Onderstaande doelgroepen kunnen vaak niet optimaal profiteren van een generieke aanpak. Steeds is zo exact mogelijk beschreven welke specifieke behoefte deze groep heeft en uiteraard zijn ook hier weer voorbeeldprojecten toegevoegd. Het aandeel betreft een percentage van het totale energiegebruik voor de gebouwde omgeving in Nederland.

MONUMENTALE PANDEN

DOE-HET-ZELF’ERS

Monumenten zijn moeilijker te isoleren en vaak is het ook duurder. Algemene adviezen zijn voor monumenten vaak niet van toepassing. Eigenaars van monumenten hebben daarom behoefte aan maatwerkadvies en aan extra financieringsmogelijkheden.

Veel projecten zijn gericht op het inhuren van professionele bouwers. Maar sommige klussen lenen zich ook goed om zelf uit te voeren. Vooral isoleren aan de binnenzijde van een pand is hiervoor geschikt. Doe-hetzelf’ers kunnen vaak geen gebruik maken van subsidies of leningen. Ook hebben sommige doe-het-zelf’ers behoefte aan specifiek advies of wat hulp van een ervaren klusser.

Aandeel in energiegebruik 1,5 tot 2%, voor 62.000 Rijksmonumenten en 56.000 gemeentelijke monumenten Voorbeeldprojecten:

Apeldoorn – de Parken

Voorbeeldproject: De Klimaatklussers in Tilburg

LAGE INKOMENS

GEMEENTELIJK VASTGOED

Het eigen vastgoed van de gemeente moet natuurlijk ook worden aangepakt. Een koppelkans is om hiermee niet alleen de gebouwen zelf te verbeteren, maar ook de omgeving te inspireren.

Ook met subsidie, vergt verduurzamen een investering die sommigen niet kunnen opbrengen. Juist deze groep loopt ook nog risico op energiearmoede en heeft soms andere problemen aan het hoofd dan verduurzamen. Ze hebben behoefte aan financiering op maat en ontzorging.

Voorbeeldproject:

Aandeel in energiegebruik

Routekaart verduurzamen gemeentelijkvastgoed in Voerendaal

2,6% (door 7,7% huishoudens) Voorbeeldproject: Energiefonds Weert

DRIVEN BY VALUES

16

Specifieke doelgroepen

UTILITEITSPANDEN

VvE’s

In veel transitievisies warmte gaat de meeste aandacht uit naar woningen, terwijl dit slechts een deel van de opgave is. Omdat binnen deze categorie veel meer variatie is, is een generieke aanpak lastiger dan voor woningen.

In een vereniging van eigenaren is verduurzamen een kwestie van samenwerken. VvE’s lopen tegen specifieke uitdagingen aan. Veel bestaande financieringsinstrumenten zijn voor hen minder geschikt of zelfs geheel niet toegankelijk. Financiering is in het algemeen de grootste uitdaging voor een VvE. Maar ook is het proces voor een VvE wat ingewikkelder dan voor een individuele woningeigenaar, omdat een grote groep personen samen tot een plan moet komen. Ontzorging en onafhankelijk advies, ook over deze specifieke zaken, kan hierbij helpen.

Aandeel in energiegebruik 39%. Het overige verbruik betreft woningen

MAATSCHAPPELIJK VASTGOED

Aandeel in energiegebruik Maatschappelijk vastgoed is een categorie binnen de utiliteitspanden. Specifieke uitdagingen bij deze categorie zijn: • Financiële ruimte van maatschappelijke organisaties

5-5,5%, waarvan het leeuwendeel in grotere steden in de Randstad. Voorbeeldproject: VvE010 in Rotterdam

• Met name kleinere organisaties hebben focus op hun hoofdactiviteit (zorg, sporten, onderwijs verzorgen etc), en minder oog voor het verduurzamen van hun vastgoed Er zijn diverse sectorale routekaarten voor categorieën binnen deze groep. Ook is er momenteel in alle provincies een subsidieregeling voor klein maatschappelijk vastgoed. De invulling van de regeling verschilt per provincie. Aandeel in energiegebruik 14%

DRIVEN BY VALUES

17

Samenwerken De gemeente werkt samen met allerlei partijen in de warmtetransitie. Hieronder staan de belangrijkste partijen, met daarbij acties die specifiek gaan over het samenwerken zelf. Voor projecten waarin die samenwerking tot uiting kan komen, wordt verwezen naar de voorgaande hoofdstukken.

ENERGIECOÖPERATIE

BEWONERSINITIATIEF

Organisatie van inwoners die zich met meerdere projecten op het gebied van energie en duurzaamheid bezighoudt.

Groep bewoners met (een idee voor) een energieproject in hun wijk. Vaak is zo’n initiatief het startpunt waaruit later een energiecoöperatie ontstaat.

Weinig partners zijn zo waardevol voor de gemeente als een goed georganiseerde energiecoöperatie. Ze brengen lokale kennis, enthousiasme en zijn vaak goed in staat andere inwoners te betrekken. Risico is wel dat deze vrijwilligers overvraagt worden. Vier acties om de samenwerking zo goed mogelijk te laten verlopen: • Maak afspraken over de samenwerking en leg deze vast • Laat je waardering regelmatig blijken. Bijvoorbeeld door een klein presentje, aandacht bij de nationale vrijwilligersdag en simpelweg de woorden ‘dankjewel’

Welke ondersteuning door de gemeente passend is, is sterk afhankelijk van de initiatiefnemers en hun idee. Veel gemeentes hebben al een loket, subsidie of andere vorm van ondersteuning voor initiatieven in het algemeen (niet alleen voor duurzaamheid). Voor gemeentes waar nu geen bewonersinitiatieven zijn, is Peel en Maas een inspirerend voorbeeld. Deze gemeente heeft veel ervaring met zelfsturing. Voorbeeldproject: Peel en Maas - zelfsturing

• Faciliteer met middelen. Bijvoorbeeld met toegang tot gemeentelijke communicatiekanalen, vergaderruimtes of kleine vergoeding • Ondersteun de organisatie bij bestuur en professionalisering, bijvoorbeeld door trainingen aan te bieden of iemand beschikbaar te stellen voor ondersteuning.

DRIVEN BY VALUES

18

Samenwerken

REGIO, RES

WONINGCORPORATIES

Samenwerking met gemeentes die voor vergelijkbare opgaves staan, kan leiden tot efficiëntere projecten. Hierbij wordt in eerste instantie gedacht aan de RES, maar het kan ook een ander soort samenwerking zijn, bijvoorbeeld met enkele gemeentes in de buurt.

Ongeveer één op de drie woningen is sociale huur. Woningcorporaties zijn door het Rijk aangewezen als startmotor van de warmtetransitie. Samen met de gemeente moet deze rol vorm krijgen.

In feite is voor elk project dat gemeentebreed wordt opgepakt potentie om het samen te doen. Wijkaanpak leent zich hiervoor minder.

SECTOREN MET WARMTEVRAAG EN/OF RESTWARMTE

Woningcorporaties zijn zelf in de lead voor hun eigen bezit. De gemeente stemt plannen af en kijkt waar ondersteuning nodig is, leert eventueel mee van experimenten. Veel sterker tweerichtingsverkeer is de samenwerking bij de koopwoningen in de buurt van sociale huurwoningen. Voorbeelden van projecten: Samen optrekken om gespikkeld bezit te isoleren, inspiratie te bieden en bewustwording van alle wijkbewoners te vergroten. Prestatieafspraken zijn een mogelijk vehikel om de samenwerking een formele basis te geven, maar er kan ook worden gekozen voor een aparte samenwerkingsovereenkomst

Industrie en glastuinbouw hebben net als de gebouwde omgeving een warmtebehoefte. Afstemming is nodig om te komen tot een goede verdeling van energiebronnen. Daarnaast kan het bundelen van warmtevraag ook een kans bieden. Door de grote warmtevraag kunnen kassen of industrieën helpen om geothermie bereikbaar te maken. Ook kunnen buffers gedeeld worden. Industrieën die hoge temperaturen nodig hebben, kunnen mogelijk restwarmte leveren.

DRIVEN BY VALUES

19

Samenwerken

NETBEHEERDER

De netbeheerder is verantwoordelijk voor elektriciteits- en gasnet. Het elektriciteitsnet moet worden verzwaard, terwijl het gasnet mogelijk verdwijnt. Netbeheerders stemmen planning van werkzaamheden periodiek af met gemeente. Nieuw is de afstemming van verwachte netverzwaring en verwijderen cq niet vervangen van het gasnet.

WATERSCHAP

Waterschappen zijn betrokken op drie manieren: • Als beschermers van het grondwater, bij projecten over geothermie en boringen voor warmtepompen en WKO’s • Als potentiële leverancier van biogas uit rioolslib. Veel waterschappen zijn hier al volop mee bezig • Als potentiële leverancier van warmte uit oppervlaktewater of rioolwater. Dit is vooral van toepassing bij collectieve warmtenetten met een lagere temperatuur.

DRIVEN BY VALUES

20