PvE Archeologie
Tekst van het document
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
Programma van Eisen Format conform KNA-versie 4.1 (28-05-2018) Conceptversie 1.0 Locatie
De Berk III te Echt
Projectnaam
De Berk / AM22063
Plaats binnen archeologisch proces 0 IVO-P Proefsleuvenonderzoek Opsteller
Naam, adres, telefoon, e-mail
Auteur
Drs. ing. N.J.W. van der Feest
Datum
Paraaf
Datum
Paraaf
Datum
Paraaf
Aeres Milieu Noordhoven 4 6042 NW Roermond 0475-320000 Nico.vd.feest@aeres-milieu.nl Senior KNA Archeoloog,
drs. N.J.W. van der Feest
controle/goedkeuring
Aeres Milieu Noordhoven 4 6042 NW Roermond 0475-320000 nico.vd.feest@aeres-milieu.nl
Opdrachtgever
Naam, adres, telefoon, e-mail BRO t.a.v. mevr. H. Lelieveld Industriestraat 94 5931 PK Tegelen Hiskia.lelieveld@bro.nl
Goedkeuring bevoegde overheid
Naam, adres, telefoon, e-mail
x Gemeente
Gemeente Echt-Susteren
0 Provincie
Dhr. F. Kortlang (ArchAeO)
0 Rijk
Nieuwe Markt 55
0 Overig
6101 CV Echt 0475 478478 advies@archaeo.nl
Kennisgeving
Provinciaal Depot voor Bodemvondsten
depothouder / eigenaar
Depotbeheerder: Sjeng Kusters Raadhuisplein 20, Heerlen 043 389 7049 sjj.kusters@prvlimburg.nl
Pagina | 2
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
INHOUDSOPGAVE 1.
Administratieve gegevens onderzoeksgebied .................................................................................... 5
2.
Aanleiding en motivering van het onderzoek .................................................................................... 6 2.1
Aanleiding en motivering .............................................................................................................................................................................. 6
3.
Eerder uitgevoerd onderzoek .................................................................................................................... 7
4.
Archeologische verwachting ..................................................................................................................... 8 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9
5.
Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context ..................................................................................................... 8 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) ............................................................................................................................................. 14 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) ............................................................................................................................. 15 Structuren en sporen..................................................................................................................................................................................... 15 Anorganische artefacten .............................................................................................................................................................................. 15 Organische artefacten .................................................................................................................................................................................. 15 Archeozoölogische en botanische resten ..............................................................................................................................................
15 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen .................................................................................................................. 16 Gaafheid en conservering............................................................................................................................................................................ 16
Doelstelling en vraagstelling ................................................................................................................. 17 5.1 5.2 5.3 5.4
6.
Doelstelling ...................................................................................................................................................................................................... 17 Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders ........................................................................................................................... 17 Vraagstelling .................................................................................................................................................................................................... 17 Onderzoeksvragen ......................................................................................................................................................................................... 17
Methoden en technieken ......................................................................................................................... 19 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 6.10 6.11
Methoden en technieken ............................................................................................................................................................................. 19 Strategie ............................................................................................................................................................................................................ 21 Omgang kwetsbare vondsten en monsters .......................................................................................................................................... 22 Structuren en grondsporen ......................................................................................................................................................................... 22 Aardwetenschappelijk onderzoek ............................................................................................................................................................ 23 Anorganische artefacten .............................................................................................................................................................................. 23 Organische artefacten ..................................................................................................................................................................................
23 Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten ............................................................................... 24 Overige resten ................................................................................................................................................................................................. 24 Dateringstechnieken ..................................................................................................................................................................................... 25 Beperkingen ..................................................................................................................................................................................................... 25
Pagina | 3
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
7.
Uitwerking en conservering.................................................................................................................... 26 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6 7.7
Evaluatierapport ............................................................................................................................................................................................. 26 Structuren, grondsporen, scheepwrak of vliegtuig, vondstspreidingen ..................................................................................... 26 Analyse aardewetenschappelijke gegevens ......................................................................................................................................... 27 Anorganische artefacten .............................................................................................................................................................................. 27 Organische artefacten .................................................................................................................................................................................. 28 Archeozoölogische en -botanische resten ............................................................................................................................................ 28 Beeldrapportage (objecttekeningen, foto’s, kaarten e.d.) ................................................................................................................ 29
8.
(De)selectie en conservering .................................................................................................................. 30 8.1 8.2 8.3
Selectie materiaal voor uitwerking.......................................................................................................................................................... 30 Selectie materiaal voor deponering en verwijdering ........................................................................................................................ 30 Selectie materiaal voor conservering ..................................................................................................................................................... 31
9.
Deponering .................................................................................................................................................... 32 9.1 9.2
Eisen betreffende depot .............................................................................................................................................................................. 32 Te leveren product ......................................................................................................................................................................................... 32
10.
Randvoorwaarden en aanvullende eisen .......................................................................................... 33
10.1 10.2 10.3 10.4
11.
Personele randvoorwaarden ...................................................................................................................................................................... 33 Overlegmomenten ......................................................................................................................................................................................... 33 Kwaliteitsbewaking, toezicht, overleg en evaluatie .......................................................................................................................... 33 Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen ............................................................................................................................... 33
Wijzigingen t.o.v. het vastgestelde PvE ............................................................................................. 35
11.1 11.2 11.3 11.4
Wijzigingen tijdens het veldwerk ............................................................................................................................................................. 35 Belangrijke wijzigingen................................................................................................................................................................................ 35 Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk ................................................................................................... 36 Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering ........................................................................................................ 37
Bijlagen: 1 2 3 4
Topografische kaart Voorstel puttenplan IVO-P Lijst van verwachte aantallen Overzicht te raadplegen specialisten/specialismen
Pagina | 4
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
1. Administratieve gegevens onderzoeksgebied Administratieve gegevens onderzoekgebied Projectnaam
De Berk III
Provincie
Limburg
Gemeente
Echt-Susteren
Plaats
Echt
Toponiem
De Berk
Kadastrale registratie
Echt, sectie S, nrs, 157-165, 180-184 (allen ged.), 185-196, 203-204, 207, 210-213, 230-235, 392-394 en 518-527 Centrum: 189,986; 347.014 NW: 189.827; 347.200
x, y-coördinaten
NO: 190.010; 347.327 ZW: 189.707; 346.767 ZO: 190.149; 346.733
CMA/AMK-status
n.v.t.
Archis-monumentnummer
n.v.t.
Archis-waarnemingsnummer
n.v.t.
Aanleiding onderzoek
Bestemmingsplanwijziging
Oppervlakte plangebied
Circa 220.000 m²
Oppervlakte onderzoeksgebied
Circa 220.000 m²
Huidig grondgebruik
Akker
Pagina | 5
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
2. Aanleiding en motivering van het onderzoek 2.1
Aanleiding en motivering
De aanleiding voor het laten uitvoeren van dit bodemonderzoek is de voorgenomen (her)ontwikkeling van de locatie ten behoeve van de uitbreiding van het bedrijventerrein De Berk (Figuur 1, totale oppervlakte circa 22 ha). De diepte van de toekomstige verstoring is ten tijde van dit onderzoek niet bekend, maar uitgaande van een standaard funderingsdiepte zal deze naar verwachting tot ten minste 0,8-1,0 meter beneden maaiveld reiken. Op de locatie is reeds onderzoek uitgevoerd in 2021, waarbij door Aeres Milieu een bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen is uitgevoerd. Hieruit bleek dat het plangebied slechts beperkt is aangetast door bodemverstoringen, waardoor vervolgonderzoek noodzakelijk is. Dit dient plaats te vinden in de vorm van een proefsleuvenonderzoek.
Figuur 1: Impressie van de toekomstige situatie binnen het terrein (totale oppervlakte circa 22 ha). Het plangebied (circa 19 ha) is aangegeven met het rode kader. De archeologisch vrijgegeven zone (circa 3 ha) is aangegeven met de oranje arcering (bron: BRO).
Pagina | 6
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
3. Eerder uitgevoerd onderzoek Eerder uitgevoerd onderzoek Bureauonderzoek en verkennend veldonderzoek d.m.v. boringen Uitvoerder
Aeres Milieu
Uitvoeringsperiode
Juni/juli 2021
Rapportage
Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen De Berk te Echt (gemeente Echt-Susteren) AM20417, Kruithof, L./ D. Hagens/ N.J.W. van der Feest
Vondsten / Monsters / Documentatie
In het transitodepot Noordhoven 4 te Roermond tot deponering bij het Provinciaal Depot Bodemvondsten te Heerlen.
Pagina | 7
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
4. Archeologische verwachting1 4.1
Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context
De omgeving van het plangebied ligt in het Maasterrassengebied in de lage Maasterrassen 2, ten oosten van het Holocene Maasdal. De rivier de Maas bevindt zich ten westen van het plangebied. In de ondergrond bevinden zich rivierafzettingen van de Maas die een dikte hebben van enkele tientallen meters. Dit pakket afzettingen bestaat uit grof zand en grind en maakt deel uit van de Formatie van Beegden.3 In het Kwartair (circa 1,81 miljoen jaar geleden) zijn de rivierterrassen van de Maas ontstaan. Door klimaatschommelingen en gestage opheffing ontstond er een getrapt terrassenlandschap. Tijdens de ijstijden hadden de rivieren een onregelmatig debiet en grote sedimentaanvoer. Hierdoor ontstond er een vlechtend geulpatroon waarbij zand en grind werden afgezet over de gehele breedte van de actieve bedding. Gedurende interglaciale hadden de rivieren een meanderend karakter. De meanderende riviergeulen sneden zich in de oudere sedimenten die waren afgezet tijdens de ijstijden. Het actieve dal van de meanderende rivieren was minder breed. Hierdoor kwam de rest van de voormalige vlechtende rivierbedding tijdens het interglaciaal hoog en droog in het landschap te liggen. Door de afwisseling van warme en koudere perioden ontstaat een steeds diepere gelegen riviervlakte en ontstonden er rivierterrassen.
In de omgeving van het plangebied hebben de Maas en Rijn vrij grove grindhoudende zanden afgezet op de midden-Pleistocene riviervlakte. Deze afzettingen behoren tot de Formaties van Urk en Kreftenheye. Onder invloed van tektonische opheffing verplaatste de Rijn zich. Door de opheffing in de omgeving heeft de Maas een vrij diep stroomdal gevormd. Het terrassenlandschap van de Maas heeft een lange ontwikkelingsgeschiedenis. De oudste terrassen worden in het Saalien gedateerd (circa 130.000 jaar oud). Het eerstvolgende terras, gevormd onder de toenemende invloed van de Maas ligt circa 25 meter lager. Dit terras is gevormd in de periode van de laatste ijstijd, het Weichselien tot het Pleniglaciaal (circa 73.000 – 14.700 jaar geleden). De afzettingen uit deze periode behoren, zoals gezegd, tot de formatie van Beegden. Het plangebied ligt op het Terras van Mechelen aan de Maas. Dit terras is ontstaan in het Vroeg-Weichselien tot Pleniglaciaal (circa 115.000 tot 14.700 jaar geleden). Tijdens de korte warmere periode van het Allerød interstadiaal (circa 13.900 - 12.900 jaar geleden) ontwikkelde zich de vegetatie, waardoor de sedimentatie en watertoevoer veranderde. Als gevolg hiervan vormde zich een hoofdgeul die zich meanderend in het tweede terras sneed.
Hieruit ontstond een volgend terras dat ook wel bekend is als Allerød-terras, circa vier meter lager gelegen dan het vorige terras. De laatste fase voor de opwarming van het Holoceen omvat de Jonge Dryas (circa 12.900 - 11.700 jaar geleden). Tijdens de Jonge Dryas daalt de temperatuur weer waardoor de aanvoer van het sediment weer toeneemt. In deze periode neemt de rivier weer een vlechtend patroon aan. Dit vlechtende patroon stroomde met name aan de oostoever en erodeerde daar een groot deel van het Allerød-terras en zette hier matig fijne tot grove zanden af.
1 Kruithof/ Hagens/ Van der Feest 2021. 2 Rensink et al., 2016. 3 Stouthamer 2015, 155.
Pagina | 8
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
De tweede helft van de Jonge Dryas was aanzienlijk droger; verstuivingen vanuit de rivierbedding zorgden voor afzettingen op het Allerød-terras en tweede terrasniveau. De verstuivingen vormden in de omgeving een dekzandpakket. Met de intrede van het Holoceen veranderde het klimaat sterk waardoor de aanvoer van sediment en water constanter werd. De Maas trok zich als meanderende rivier terug in het huidige Holocene dal. Hier hebben zich ook zandverstuivingen voorgedaan, echter is hier niet met zekerheid te zeggen of het om een natuurlijk fenomeen gaat. Volgens de geologische kaart komen ter plaatse van het plangebied in de bodem fluviatiele afzettingen (rivierzand en -grind) (Be3)4 voor. De fluviatiele afzettingen behoren tot de Formatie van Beegden. Volgens de geomorfologische kaart ligt het plangebied op een dalvlakteterras (code 4E44). Op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) is goed te zien dat het plangebied op een hoger gelegen Maasterras ligt. De lagergelegen Maasterrassen ten westen van het plangebied zijn duidelijk zichtbaar, met een hoogteverschil van circa 2,5 meter. De maaiveldhoogte binnen het plangebied varieert tussen de 28,11 en 29,14 meter +NAP. Binnen het plangebied is microreliëf aanwezig. Volgens de bodemkaart worden in het oostelijk deel van het plangebied holtpodzolgronden gevormd in lemig fijn zand (code Y23) verwacht.
In het westelijk deel worden ooivaaggronden gevormd in lichte zavel (code KRd1) verwacht. De mogelijk aanwezige gronden worden gekenmerkt door een gemiddeld lage grondwaterstand, te weten grondwatertrap VIII. Dit zijn de gemiddelde grondwaterstanden die op de bodemkaart staan aangegeven. Dit betekent dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand dieper dan 140 centimeter beneden maaiveld ligt. De gemiddeld laagste grondwaterstand ligt dieper dan 160 centimeter beneden maaiveld. Deze lage grondwaterstand zorgt voor slechte bewaringsomstandigheden voor eventuele organische resten. Archeologische waarden Op de leidende Archeologische Beleidskaart van de gemeente Echt-Susteren ligt het plangebied deels in een zone met een hoge archeologische verwachting voor droge landschappen en deels in een zone met een middelhoge archeologische verwachting voor droge landschappen (Bijlage 4).5 In de omgeving van het plangebied (binnen een straal van 1 kilometer) zijn volgens de gegevens uit Archis3 drie archeologische monumenten en meerdere archeologische waarnemingen en onderzoeksmeldingen bekend. Monumentnummer 16.581 Terrein met bewoningssporen uit de late middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd op circa 1 kilometer ten zuidwesten van het plangebied.
Het
gaat
om
de
oude
dorpskern
van
Echt.
Tijdens
onderzoek
in
plangebied
Zuyderhoeck
(onderzoeksmeldingsnummer 24653) is een deel van de stadsgracht aangetroffen. Het bleek te gaan om een dubbele omgrachting, die waarschijnlijk in de 13e eeuw is aangelegd. Het gebied was al in de 12e eeuw bewoond, wat blijkt uit de vondst van een bootvormig huis en een afvalkuil.
4 Geologische overzichtskaart van Nederland, 2010. 5 RAAP 2015, Archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart voor de gemeente Echt-Susteren (RAAP rapport 1951).
Pagina | 9
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
Monumentnummer 16.594 Op circa 780 meter ten zuidoosten van het plangebied ligt een terrein met bewoningssporen uit de late middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd. Het gaat om de oude dorpskern van Hingen. Monumentnummer 16.595 Terrein met bewoningssporen uit de late middeleeuwen tot en met de nieuwe tijd op circa 950 meter ten (noord)oosten van het plangebied. Het gaat om de oude dorpskern van St. Joost. St. Joost is een dorp dat is ontstaan rond het voormalig Caulitenklooster Sint Joes (Sint Joost) uit de 13e eeuw. De huidige Kloosterhof, een Rijksmonument, is opgebouwd uit de overblijfselen van het oorspronkelijke Caulitenklooster en later klooster van de Begaarden (16e eeuw). De kloosterkerk waar tot 1748 nog de heilige Mis werd gelezen werd afgebroken. Net zoals de kleine kapel dat gewijd was aan Sint Joost. Bekende vondsten binnen het plangebied: Zaakidentificatie 3112581100
Omschrijving Registratie archeologische vondstmelding in 2002 van een glas (kraal) en akker/tuin uit de nieuwe tijd. Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy.
3259005100
Registratie archeologische vondstmelding in 1998 van vuursteen (afslag – geretoucheerd, kling – afgeknot, afslagboor, trapezium – breed, dubbelschrabber, bijl, afslag) en bewoning (inclusief verdediging) uit het mesolithicum tot laat neolithicum. Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy.
3112598100
Registratie archeologische vondstmelding in 2002 van vuursteen (afslagschrabber, afslag) en complexen uit het neolithicum. Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy.
3278754100
Registratie archeologische vondstmelding in 2011 van vuursteen (kern – afslagkern, afslag, afslag – geretoucheerd, kling, kling -geretoucheerd, afslagschrabber), keramiek (aardewerk, bolpot – Dorestad WIII A-E, Brunssem – Schinveld geelwit aardewerk), bewoning (inclusief verdediging) en complexen uit het neolithicum tot late middeleeuwen. Deze vondsten wijzen op een nederzetting. Er zijn geen verdere gegevens bekend in Archis en DansEasy.
3278957100
Registratie archeologische vondstmelding in 2012 van vuursteen (schrabber, bijlafslag, afslag), keramiek (Elmpt, spinklos, ruwwandig aardewerk), complexen en akker/tuin uit het neolithicum tot nieuwe tijd vroeg.
Tabel 1. Overzicht van de bekende vondsten binnen het plangebied.
Zaakidentificatie 2095627100 In het zuidoosten grenzend aan het plangebied bevindt zich een terrein waar in 2002 door Synthegra een booronderzoek voor werd uitgevoerd (In de Bandert fase 2). Uit het verkennend booronderzoek kwam naar voren dat het aangetroffen bodemprofiel overeenkomt met de verwachte brikgronden in dit gebied van oude riviergronden. Tijdens de veldverkenning zijn enkele scherven geraapt op het terrein. Het gaat om aardewerkresten uit de periode late middeleeuwen en nieuwe tijd die niet in situ zijn aangetroffen en als gevolg van bemestingswerkzaamheden hier terecht zullen zijn gekomen. In de boringen werd onder de 25-30 cm dikke bouwvoor bevindt zich een circa 1 meter dikke (licht)bruine laag van zeer fijn en zwak siltig zand die is geïnterpreteerd als een AB en B-horizont. Daaronder ligt op circa 1,20 meter -mv de geelgrijze tot grijsbruine C-horizont. Op basis van de boringen, de stratigrafie, de vondsten tijdens de veldverkenning en de afwezigheid van vondsten in de boorprofielen werd de verwachting bijgesteld naar laag, Er werd geen vervolgonderzoek geadviseerd. 6
6 Krist en Hubers 2002 (Synthegra rapport 172066).
Pagina | 10
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
Zaakidentificatie 2293356100 en 2293356100 Op een afstand vanaf 75 meter ten zuidoosten van het plangebied voerde Synthegra in 2001 een booronderzoek uit in sportpark De Bandert (fase 1). De scherven aardewerk en steengoed die bij de veldverkenning zijn aangetroffen zijn vermoedelijk door bemesting op het land terecht gekomen. Onder de oppervlaktevondsten bevond zich een scherf uit de midden-/late ijzertijd. Bij het booronderzoek (bestaande uit 53 boringen) is in de bouwvoor een prehistorische scherf aangetroffen. Op twee andere locaties kwamen op 75 tot 90 cm -mv twee scherven uit de ijzertijd en een scherf uit de late middeleeuwen tevoorschijn. Ook is er op een diepte tussen de 115 en 125 cm -mv mogelijk een grondspoor aangeboord (zaakidentificatie 2293356100). In 2010 werd daarom een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd door RAAP. Er werd gedraaide aardewerk uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd (o.a. proto-steengoed, Pingsdorf) verspreid over het plangebied aangetroffen in het stort en in de B-horizont. Dit aardewerk werd geïnterpreteerd als bemestingsaardewerk. Het onderzoek heeft geen aanwijzingen opgeleverd voor de aanwezigheid van waardevolle resten in het plangebied. Derhalve wordt geen vervolgonderzoek aanbevolen (zaakidentificatie 2293356100).
Zaakidentificatie 3278698100 Op 50 meter ten zuiden van het plangebied werd in 2012 tijdens een oppervlaktekartering op een pas ingezaaide akker meerder afslagen, schrabbers en klingen uit het neolithicum en handgevormd aardewerk uit de ijzertijd aangetroffen. De vondsten uit het neolithicum wijzen mogelijk op een nederzettingsterrein. De vondsten uit de IJzertijd kunnen misschien als losse vondsten beschouwd worden. Zaakidentificatie 3209936100, 3211199100, 3278932100 en 3278924100 Op 165 meter ten noordoosten van het plangebied werden afslagen uit het mesolithicum – neolithicum, neolithicum, laatmiddeleeuws steengoed en aardewerk uit de nieuwe tijd aangetroffen. Ook vond men een bronzen kokerbijl uit de late bronstijd en handgevormd aardewerk uit de bronstijd, ijzertijd en gladwandig aardewerk uit de vroege middeleeuwen. De vondsten werden gedaan tijdens oppervlaktekarteringen op braakliggende akker. Zaakidentificatie 3257620100, 3257612100, 3257604100, 3209888100, 3112565100 en 3209871100 Ook op 100-200 meter ten noordwesten van het plangebied werden afslagen uit het mesolithicum – neolithicum, neolithicum, ijzertijd-aardewerk en laatmiddeleeuws aardewerk aangetroffen tijdens veldkarteringen.
Zaakidentificatie 2406642100, 3275879100, 3212543100, 3209903100, 3259013100, 3112232100, 3256738100, 3112605100 en 3257937100 Op 200 – 400 meter ten noorden van het plangebied vond men tijdens oppervlaktekarteringen vuursteen afslagen uit het mesolithicum – neolithicum, het neolithicum, handgevormd aardewerk uit de bronstijd en ijzertijd. Ook vond men een Romeinse munt uit de 2e eeuw. Bebouwing binnen het plangebied In het kader van het bureauonderzoek is historisch kaartmateriaal bestudeerd. Zoals vermeld staan zowel de Roermondseweg als de Paalweg al ingetekend op de stadsplattegrond van Jacob van Deventer uit circa 1560. Ter hoogte van het plangebied staan geen gebouwen of structuren ingetekend. Het gebied lijkt geheel als bouwland in gebruik. Deze strategisch georiënteerde stadsplattegronden lieten dan ook enkel de stadsstructuren en het omliggende wegennet zien.
Pagina | 11
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
Op de Tranchotkaart uit 1801-1828 (Figuur 2) is de ligging aan de Roermondseweg en de Paalweg tussen Echt en Sint Joost te zien. Ook andere huidige wegen zijn op de kaart al te herkennen. De voorloper van de rijksweg N276, de oostelijke begrenzing van het plangebied, is al aanwezig als de doorgaande weg tussen Maastricht en Roermond. Ook is direct ten zuidoosten een andere secundaire weg te zien, ter plaatse waar nu de weg de Bandertlaan en het verlengde de Sint Joosterpaalweg loopt. Het plangebied is onbebouwd en maakt deel uit van het Sint Joosterveld, waarschijnlijk een akkerveld. Op het minuutplan uit het begin van de 19e eeuw (Figuur 3)7 is de situatie op kadastraal niveau te zien. Het plangebied is onbebouwd en bestaat uit een groot aantal kleinere, regelmatige en langgerekte percelen. Met name aan de Roermondseweg (hier de Roermonder Baan genoemd) liggen haaks op deze weg een groot aantal smalle, langgerekte percelen. Het veld wordt “Aan den Eiken Struik” genoemd. Deze strokenverkaveling suggereert een systematische en goed georganiseerde, planmatige inrichting en verwijst naar een oorsprong in de (volle) middeleeuwen. Het zuidwestelijke deel langs de Paalweg wordt als “Aan den Paalweg” vermeld. Volgens de Oorspronkelijke Aanwijzende Tafels (OAT)8 behorende bij het minuutplan, zijn alle percelen als bouwland in gebruik.
De situatie op de Veldminuut uit 1845-1850 (Figuur 4) is grotendeels gelijk als op het minuutplan. Het plangebied wordt omsloten door de genoemde wegen en is geheel onbebouwd en als bouwland in gebruik. Hetzelfde beeld laten de historische kaarten uit 1900 en 1940 zien. Nu is wel de spoorlijn aangelegd, die de westelijke begrenzing vormt van het plangebied. Op de kaart uit 1900 staan middels korte lijntje de verhogingen in het landschap ingetekend, waarbij ook het plangebied hooggelegen is. Vanaf 1940 is het zandpaadje/perceelscheiding te zien dat door het zuidoostelijke deel van het plangebied loopt. Op de kaart uit 1970 zijn enkel kleine delen als weiland in gebruik genomen. Het overige, grootste deel is als bouwland in gebruik.
7
8
www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl Gemeente Echt, sectie B, blad 1. Minuutplans zijn de oorspronkelijke kadastrale kaarten die zijn vervaardigd vanaf 1811 en 1812 in navolging van de Fransen o.l.v. Napoleon Bonaparte. Het zijn grondbeschrijvingen (kadasters) van de gemeenten met hierop aangegeven de percelen, perceelnummers en gebouwen. OAT = Oorspronkelijke Aanwijzende Tafel. Dit is een register uit 1832 waarin diverse gegevens in vermeld staan die betrekking hebben op de betreffende percelen, zoals de eigenaar, beroep en woonplaats, alsmede het grondgebruik en de oppervlakte. Pagina | 12
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
Figuur 2: Tranchotkaart uit 1801-1828, met in het rood het plangebied aangegeven (Bron: Landesvermessungsamt 1969, blad 53-54).
Figuur 3: Uitsnede van het kadastraal minuutplan uit 1811-1832, met in het rood bij benadering het plangebied aangegeven (Bron: www.beeldbank.cultureelerfgoed.nl).
Pagina | 13
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
Figuur 4: Uitsneden van de historische kaarten uit de perioden 1845-1850, 1900, 1940 en 1970. Het plangebied is aangegeven met het rode kader (Bron: Veldminuten Topografische en Militaire Kaart; www.topotijdreis.nl).
4.2
Aard en ouderdom van de vindplaats(en)
Er zijn nog geen vindplaatsen bekend in het plangebied. De resultaten van het verkennend booronderzoek tonen dat in grote delen van het plangebied sprake is van een beperkte verstoringsgraad en in sommige delen zelfs een intact bodemprofiel. De aanwezigheid van zones met een B-horizont en een intacte overgang naar de C-horizont geeft aan dat de top van de natuurlijk ondergrond (C-horizont) deels nog intact is. Hierdoor bestaat de kans dat eventuele archeologische resten nog in-situ aanwezig kunnen zijn. Op basis daarvan blijft de hoge verwachting uit het bureauonderzoek voor intacte vuursteenvindplaatsen uit het laat-paleolithicum tot en met het mesolithicum gehandhaafd. Intacte, meer sedentaire vindplaatsen uit de periode neolithicum tot en met de vroege middeleeuwen kunnen eveneens blijven gehandhaafd. Pagina | 14
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
Archeologische resten uit deze perioden kunnen verwacht worden vanaf de B-horizont tot diep in de onderliggende C-horizont. Ook kan de middelhoge verwachting voor de periode volle en late middeleeuwen worden gehandhaafd.
4.3
Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en)
Er zijn in het plangebied nog geen vindplaatsen aangetroffen. Het plangebied is circa 220.000 m2 groot en ligt ingesloten tussen de Galvaniweg/Roermondseweg en de historische kern van Echt. Vindplaatsen kunnen hier volledig of deels binnen aanwezig zijn. Het uitvoeren van het proefsleuvenonderzoek zal hier meer zicht op kunnen geven.
4.4
Structuren en sporen
Nederzettingsresten kunnen voorkomen als concentraties van vondstmateriaal (aardewerk, bouwsteen, natuursteen) of als vullingen van afvalkuilen, paalkuilen, waterputten, e.d. Daarnaast kunnen ook begravingen worden aangetroffen of sporen behorend tot agrarische activiteiten, zoals perceleringsgreppels, erfscheidingen, etc.
4.5
Anorganische artefacten
Naar verwachting zullen met name anorganische artefacten worden aangetroffen tijdens het onderzoek. Het kan hierbij gaan om, onder andere, resten van aardewerk, metaal, bouwkeramiek, glas, natuursteen en mogelijk ook (bewerkte) vuursteen. De datering van de vondsten kan variëren van de steentijd tot de (late) middeleeuwen en nieuwe tijd.
4.6
Organische artefacten
De verwachting op het aantreffen van organische vondsten is relatief laag vanwege de lage grondwaterstand (GWT VIII) waardoor boven de 140 cm-mv geen, of zeer slecht geconserveerde, organische resten worden verwacht. Enkel in waterverzadigde contexten, zoals bijvoorbeeld een waterput, een diepe greppel of gracht, worden beter bewaarde organische artefacten verwacht. Te denken valt hierbij aan voorwerpen van hout, vlechtwerk, textiel, been en leer.
4.7
Archeozoölogische en botanische resten
Bij het aantreffen van een waterverzadigde context kunnen eveneens archeozoölogische en botanische resten worden aangetroffen. Het is ook mogelijk dierbegravingen aan te treffen van bijvoorbeeld runderen of paarden. Buiten de waterverzadigde context is de verwachting dat de botanische resten enkel in verkoolde toestand goed bewaard zijn gebleven. Hierbij kan het gaan om houtskool, bot of zaden en pollen. Bot kan in dergelijke toestanden worden aangetroffen in diverse toestanden afhankelijk van de bodemmatrix, bot minder onderhevig aan degradatie dan overige organische resten als leer, zaden en pitten, hout, etc.
Pagina | 15
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
4.8
Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen
Vanaf de onderzijde van de huidige bouwvoor kunnen vondsten en sporen aangetroffen worden uit de volle en late middeleeuwen. Onder het ploegdek, dus in de natuurlijke bodem, circa 20 cm -mv, kunnen oudere sporen en/of vondsten worden aangetroffen van Paleolithicum tot en met vroege middeleeuwen.
4.9
Gaafheid en conservering
Op basis van het uitgevoerd booronderzoek kan worden gesteld dat de bodem binnen het plangebied bestaat uit een beperkt afgedekt podzolprofiel. Dergelijke bodems kunnen als kwetsbaar worden beschouwd en kunnen onder invloed van agrarische grondbewerking sterk worden aangetast. De beperkte diepte van het potentieel archeologische niveau (vanaf 20 cm -mv) kan een negatieve invloed hebben op de gaafheid en conservering van zowel mobilia als sporen.
Pagina | 16
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
5. Doelstelling en vraagstelling 5.1
Doelstelling
Het doel van het proefsleuvenonderzoek is het aanvullen en toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting en gebeurt door middel van waarnemingen in het veld, waarbij (extra) informatie wordt verkregen over bekende en/of verwachte archeologische waarden binnen het onderzoeksgebied. Dit omvat de aan- of afwezigheid, de aard, de omvang, de datering, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden.
5.2
Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders
Aangezien de te verwachten vondsten en sporen uit alle perioden kunnen dateren, heeft het onderzoek betrekking op de onderzoeksthema’s van de NOaA 2.0 gerelateerd aan deze perioden en archeoregio.
5.3
Vraagstelling
De onderzoeksvragen gaan over de aard, omvang en fysieke kwaliteit van de mogelijk aan te treffen sporen en vondsten. Daarnaast kunnen deze sporen en vondsten in relatie worden gebracht met de bewoningsgeschiedenis van het gebied, eerder uitgevoerde onderzoeken in de omgeving en met historische kennis over dit gebied.
5.4
Onderzoeksvragen
Voor zover mogelijk dient antwoord te worden gegeven op de volgende vragen: Algemeen: •
Bevinden zich in het plangebied nog archeologisch relevante sporen of vondsten in de breedste zin van het woord (dus ook (sub)recente resten ouder dan 50 jaar)?
•
Zijn er archeologische resten in situ bewaard gebleven, vanaf welke diepte en dient hier in de toekomst rekening mee te worden gehouden bij ontwikkelingen in het plangebied en de directe omgeving?
•
Wat is de aard, datering, omvang en begrenzing (horizontaal en verticaal) van archeologische resten, grondsporen en structuren?
•
Wat is de datering van de archeologische vondsten en tot welke vondsttypen of vondst categorieën behoren zij?
•
Is er sprake van een duidelijke stratigrafie, wellicht met ophogingslagen en loopniveaus en/of wegdekken?
•
Indien hier restanten van aanwezig zijn, hoe kunnen deze dan geïnterpreteerd worden m.b.t. functie en datering?
•
Wat is de gaafheid en conservering van grondsporen, structuren en vondstconcentraties?
•
Wat is de landschappelijke ligging van de site(s). Meer in het bijzonder, wat is de geologische, geomorfologische en bodemkundige context?
•
Is er sprake van (sub)recente verstoring en postdepositionele processen?
Pagina | 17
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
•
Wat is de relatie tussen het gebruik en de geschiedenis van de onderzoekslocatie en de historische, historischlandschappelijke en overige cultuurhistorische aspecten van zijn omgeving?
•
Zijn er aanwijzingen aangetroffen voor landgebruik (off site-patronen) zoals wegen, percelering, akkers, grondstofwinning, vennen etc.?
•
Waar en in welke mate is deze locatie geschikt voor paleo-ecologisch en natuurwetenschappelijk onderzoek? Welke methoden zijn het meest kansrijk?
•
Indien er geen archeologische resten of beperkte archeologische fenomenen (bijv. alleen losse vondsten zonder enige context) oplevert, welke verklaring kan hieraan worden gegeven? Is er bijvoorbeeld sprake van aantoonbare afwezigheid van bewoning en/of actief landgebruik, verstoringen van antropogene aard, beperking van de archeologische waarnemingsmogelijkheden als gevolg van bodemprocessen of beperking van de archeologische waarnemingsmogelijkheden als gevolg van werk- en/of weersomstandigheden?
•
Hoe kan de vindplaats gewaardeerd worden op basis van de fysieke en archeologisch inhoudelijke kwaliteit? Welke waarde is er samenvattend te geven aan het onderzoeksgebied en de daarin te onderscheiden delen (binnen verticale en/of horizontale grenzen; complextypen, periode, sites)? Beschrijf en beredeneer de verschillen in waarde conform de waarderingstabel uit de KNA 4.1.
Na afronding van het veldwerk kunnen aanvullende vragen worden geformuleerd aan de hand van de resultaten. Deze vragen worden opgevoerd in het evaluatierapport en dienen te worden getoetst door de bevoegde overheid.
Pagina | 18
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
6.
Methoden en technieken
6.1
Methoden en technieken
Algemeen: •
Het onderzoek dient conform de in de vigerende KNA 4.1 (Centraal College van Deskundigen 2018) verwoorde richtlijnen te worden uitgevoerd.
•
Bij het aantreffen van bijzondere archeologische resten buiten de archeologische verwachting (zie hoofdstuk 4) worden opdrachtgever, depotbeheerder en bevoegde overheid onmiddellijk gewaarschuwd. In gezamenlijk overleg tussen de partijen zal vervolgens worden bepaald hoe met deze resten dient te worden omgegaan.
•
Bij de aanleg van- en het verdiepen tot het vlak zal gebruik gemaakt worden van een metaaldetector. De metaaldetector wordt ook gebruikt bij het couperen van sporen. Daarnaast wordt ook de stort afgezocht.
•
De aanleg van het ‘vlak’ dient te gebeuren met een gladde, gesloten bak onder toezicht van een senior KNA-archeoloog.
•
Graven dient te gebeuren op aangeven van de KNA-archeoloog.
•
Het onderzoek staat fulltime onder leiding van een senior KNA-archeoloog die archeologische gegevens conform de KNA documenteert.
•
Er worden foto’s gemaakt van de algemene situatie, waaronder terrein en omgeving bij aanvang van het werk, de vlakken, de profielen, de grondsporen in het vlak en de coupes. Tevens worden ervan belangwekkende en/of kwetsbare vondsten op de plaats van aantreffen foto’s gemaakt. Ten behoeve van publicatie of expositie worden ook actie- en/of illustratieve foto’s gemaakt.
•
Puinlagen en recente verstoringen worden laagsgewijze afgegraven tot het niveau van het ongestoorde vlak.
•
Tijdens het onderzoek wordt profiel- en vlakinformatie altijd gecombineerd. Dit houdt in dat profielen niet achteraf worden schoongemaakt, d.w.z. nadat het vlak reeds is onderzocht.
•
Cultuurlagen worden steekproefsgewijs doorzocht op vondstmateriaal.
•
Alle sporen zullen worden voorzien van unieke volgnummers en geregistreerd worden op een daartoe geëigend formulier.
•
Vondsten zullen worden geregistreerd op een daartoe geëigend formulier en voorzien van een vondstnummer.
•
Alle vondsten worden verzameld per stratigrafische laag in vakken van 5x4 m, per spoor, en/of binnen een spoor per spoorvulling. Ook binnen een spoor wordt gelet op de stratigrafie van het spoor.
•
Vondsten in de bouwvoor worden, alleen wanneer daar een bijzondere reden voor is, in vakken van 5x4 m verzameld.
Pagina | 19
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
•
Bijzondere vondsten in intacte bodemhorizonten worden altijd ingemeten en met een afzonderlijk vondstnummer geregistreerd.
•
Hoogtematen zullen worden genomen van de vlakken (per vak van 5 x 5 meter (of putbreedte), het maaiveld (per 5 strekkende meter) en alle sporen in de proefsleuven.
•
Het gebruikte meetsysteem wordt gekoppeld aan het Rijksdriehoeksstelsel.
•
Om tot een goede waardering van de vindplaats (en beantwoording van de vraagstellingen uit het PvE te komen), dient een representatief deel of tenminste 10% van de grondsporen tijdens het IVO-P te worden gecoupeerd en afgewerkt om de kwaliteit en conservering van de sporen te kunnen inschatten. Sporen worden daar waar mogelijk in het profiel gecoupeerd om een directe relatie tussen het archeologische vlak en de profielen te kunnen duiden. Sporen behorende tot een duidelijk te onderscheiden structuur worden zodanig onderzocht dat alle bouwkundige elementen goed onderzocht kunnen worden. Bij een geringe spoordichtheid worden alle geïsoleerde sporen, behalve recente sporen en verstoringen (van na 1950) gecoupeerd.
•
Grotere sporen worden in secties of door middel van kwadranten onderzocht.
•
Bij het laagsgewijs verdiepen met de graafmachine dient men ook alert te zijn op archeologische mobilia (vuursteen, houtskool en/of crematieresten). Indien vuursteen, spikkels houtskool of crematieresten worden getraceerd, dan de locatie als bult laten staan. Locatie vervolgens met schep schavenderwijs verdiepen. Indien er aanwijzingen zijn voor spoorvervaging (uitloging) zal een dieper controlevlak aangelegd moeten worden.
•
Er wordt altijd een vlaktekening gemaakt, ook wanneer geen grondsporen of structuurresten zichtbaar zijn. Deze vlaktekening is altijd in het veld aanwezig (ook bij digitaal intekenen). Alle sporen, verstoringen en bodemverkleuringen worden ingetekend en beschreven op de vlaktekeningen. Het puttenplan geeft een overzicht van alle werkputten en het gehanteerde meetsysteem.
•
Waar mogelijk en relevant voor de onderzoeksvragen worden monsters genomen voor 14C of dendrochronologische dateringen en voor botanisch onderzoek uit kansrijke sporen. Bij het aantreffen van sporen van uitzonderlijke aard wordt contact opgenomen met de bevoegde overheid.
•
Indien archeozoölogische resten worden aangetroffen worden deze volledig geborgen en wordt niet volstaan met het nemen van een monster. Wanneer de sporen daartoe geschikt zijn, moeten alle sporen van één en dezelfde structuur bemonsterd worden ten behoeve het verzamelen van macroresten. Voor deze systematische monstername dient een specialist in het veld geraadpleegd te worden.
•
Sloten en greppels dienen zodanig gecoupeerd en leeg geschaafd te worden dat de onderzoeksvragen beantwoord kunnen worden. Tevens dient gelet te worden op het voorkomen van sporen in of onder de sloten en greppels (bijvoorbeeld door delen van de greppels in de lengterichting te couperen). Indien sloten en greppels tot een erf behoren, dienen op regelmatige afstand monsters uit coupes genomen te worden, teneinde informatie over activiteitencentra op de erven te verzamelen.
•
Bij het aantreffen van waterputten/beerputten dient de aard ervan te worden vastgesteld d.m.v. boringen. Couperen/onderzoeken dient in het vervolgonderzoek plaats te vinden.
•
Bij het aantreffen van vermoedelijke graven dient een segment te worden uitgenomen om de aard van het spoor en de datering vast te stellen. Daarna dient het, vanwege de kwetsbare aard, direct (tijdens het IVO-P) te worden opgegraven.
Pagina | 20
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
6.2
Strategie
Rekening houdend met de locatie, is een puttenplan gemaakt (bijlage 2). In het veld kan gemotiveerd van dit plan worden afgeweken. De locatiekeuze van de aan te leggen sleuf is aan de verantwoordelijke senior KNA-archeoloog ter plaatse. Het plangebied bedraagt circa 220.000 m², hiervan is circa 30.000 m² onderdeel van een fossiele watergang. De ‘natte’ zone van de fossiele watergang dient onderzocht te worden middels een proefsleuvenonderzoek met een dekkingsgraad van 5% terwijl de overige terreindelen onderzocht dient te worden met een dekkingsgraad van 10%. Dit komt neer op respectievelijk 1.500 m² en 19.000 m². Om deze dekkingsgraad te bereiken worden 7 sleuven van 4 x 50 meter en 1 sleuf van 4 x 25 meter in de ‘natte’ zone en 95 sleuven van 4 x 50 meter in de overige terreindelen.
Figuur 5. Advieskaart met in blauw de zone met een vermoedelijk fossiele waterloop en in groen de ‘droge’ zones.
Bovendien kan 200 m² extra worden onderzocht als dit noodzakelijk blijkt om tot een goede waardestelling te kunnen komen. De beslissing om deze optionele vierkante meters te ontgraven zal vooraf worden overlegd tussen de verantwoordelijke senior KNA-archeoloog en de bevoegde overheid (of diens adviseur). De opdrachtgever zal vervolgens op te hoogte worden gesteld. Op aanwijzing van de archeoloog zal (laagsgewijs) worden ontgraven. De vondsten zullen worden verzameld. Er wordt 10% van de aanwezige sporen gecoupeerd en afgewerkt om zoveel als nodig is om tot een goede waardestelling te komen. Indien er sprake is van een zeer lage sporen dichtheid (maximaal twee per werkput) is dan worden alle sporen gecoupeerd en afgewerkt. Indien sporen of structuren aangetroffen worden, die zich buiten de bouwput voortzetten, wordt de opgravingsput ter plekke uitgebreid, voor zover dat zinvol en noodzakelijk is voor de beantwoording van de onderzoeksvragen. Pagina | 21
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
Bij bijzondere en/of in situ behoudenswaardige vondsten dient overleg plaats te vinden met de bevoegde overheid, diens adviseur en de opdrachtgever over de te volgen strategie, vóórdat deze verwijderd mogen worden. Richtlijn bij het onderzoek is de Veldhandleiding Archeologie. Het veldwerk vindt plaats conform de vigerende versie van de KNA (4.1). Bij alle aan te leggen proefsleuven moet met de vondst van vuursteenconcentraties rekening worden gehouden, hetgeen als volgt kan. Indien meer dan 2 fragmenten antropogeen bewerkt vuursteen per 4 m² in het vlak worden vastgesteld, zonder dat een grondspoor kan worden herkend, kan een vuursteenconcentratie aanwezig zijn. Hierover dient contact te worden opgenomen met de bevoegde overheid. Om eerst de begrenzingen van de concentratie te kunnen bepalen, worden binnen de proefsleuf minstens zes megaboringen gezet en wel in twee raaien met een verspringend grid van 2,5 x 2,5 m. Indien duidelijke begrenzingen bestaan, eventueel na verdichting van dit boorgrid, zal een verticale verspreiding van het vuursteenmateriaal achterhaald moeten worden door, per concentratie, minstens twee vakken van 50 x 50 cm in laagjes van 5 cm te verdiepen en te zeven (maaswijdte van de zeef is 3 bij 3 mm). De afstand tussen de twee zeefvakken dient minimaal 1, maximaal 2 meter te zijn.
Minstens 3 laagjes worden gezeefd en voorts totdat geen vuursteen meer wordt aangetroffen. Een beslissing over het aantal uit te voeren boringen en zeefvakken dient te worden gemaakt door de voor het project verantwoordelijke senior KNA-archeoloog in overleg met de bevoegde overheid.
6.3
Omgang kwetsbare vondsten en monsters •
Bij bijzondere of kwetsbare vondsten zullen materiaalspecialisten ingeschakeld worden voor de berging. Mochten deze niet beschikbaar zijn, zullen dergelijke vondsten en-bloc worden gelicht.
•
Conform KNA 4.1 worden kwetsbare en voor degradatie gevoelige vondsten binnen 1 week aan een daartoe erkend specialist aangeleverd.
6.4
Structuren en grondsporen •
Alle sporen worden gedocumenteerd door ze te fotograferen en te tekenen (vlakfoto’s en vlaktekening). Dit gebeurt op schaal 1:50. Coupes en profielen zullen ook worden gefotografeerd en getekend. Dit dient te gebeuren op schaal 1:20.
•
Daar waar mogelijk worden sporen in het profiel gecoupeerd en gedocumenteerd.
•
Van de aangetroffen structuren worden, indien dit niet de constructie in gevaar brengt, monsters worden genomen van de gebruikte bouwmaterialen (bakstenen, hout, mortel etc.).
•
Grondsporen worden gecoupeerd en afgewerkt voor zover nodig om de onderzoeksvragen te beantwoorden (bijv. aard, datering, conservering, gaafheid). Indien het aantal sporen gering is (circa 1 of 2 per put), zullen alle sporen worden gecoupeerd en afgewerkt. Uitzondering hierop vormen zeer grote sporen als water- of beerputten. Hiervan zal getracht worden de diepte vast te stellen d.m.v. een boring.
•
Van aanwezige lagen zullen representatieve aandelen monster en vondsmateriaal worden verzameld. Daarnaast zal ook de vorm, omvang en dikte van deze lagen worden bepaald.
•
Resten uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog worden behandeld als archeologische resten.
Pagina | 22
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
6.5
Aardwetenschappelijk onderzoek
Van iedere werkput dient een goede bodemkundige beschrijving te worden opgesteld om inzicht te krijgen in de landschappelijke en bodemkundige context van het onderzoeksgebied (o.a. benaming van horizonten, textuur en bodemtype, zie KNA 4.1 - voor verdere specificaties OS05). Hiervoor dienen in de in geomorfologisch/bodemkundig meest informatieve zijde (of, als dit overal gelijk is, in de lange zijde) van de werkput, minimaal 2 profielopnames van één meter breed gemaakt te worden, waarvan één profiel in de vorm van een kijkgat wordt aangelegd. Deze dienen te worden gefotografeerd, getekend en beschreven. De beschrijving van de profielen kan worden opgesteld door de veldarcheoloog, tenzij er sprake is van een zodanig complex profiel dat de veldarcheoloog hiervoor ontoereikende kennis heeft (uitgezonderd antropogene lagen). In dat geval dient de beschrijving plaats te vinden door een fysisch geograaf. De tekening van de profielen dient op schaal 1:20 te gebeuren; hierop moeten tevens de NAP-hoogtes en de grens met het opgravingsvlak worden aangegeven.
6.6
Anorganische artefacten •
Alle vondsten zullen worden geborgen conform Specificatie PS06 Richtlijnen voor (de)selectie van vondsten, KNA 4.1, met uitzondering van uitzonderlijk grote hoeveelheden. In dergelijke gevallen zal alleen een representatief aandeel worden verzameld (in overleg met de bevoegde overheid/diens adviseur archeologie).
•
Indien er sprake is van vondsten van groot belang of vondsten welke aanvullende kosten met zich meebrengen zal hierover eerst overleg gepleegd worden met de initiatiefnemer en de bevoegde overheid.
•
(fragmenten van) Kookpotten (ongeglazuurd) uit een gesloten context zullen met handschoenen aan in het veld worden verpakt met aluminiumfolie. Dit om eventueel residu-onderzoek mogelijk te maken.
•
Diepe sporen als beerputten, waterputten en grachten worden gecoupeerd, gedocumenteerd en afgewerkt tot de diepte van de niet-archeologische werkzaamheden. Indien hierbij niet de totale diepte wordt bereikt, wordt de diepte van dergelijke sporen d.m.v. een boring vastgesteld.
•
Conform KNA 4.1 worden kwetsbare en voor degradatie gevoelige vondsten binnen 1 week aan een daartoe erkend specialist aangeleverd.
•
Monsters worden uitsluitend genomen voor zover ze bijdragen aan beantwoording van de vraagstelling. Datering en aard zijn hierbij de belangrijkste nadrukken.
•
Indien er sprake is van uitzonderlijk rijke vondstcontexten welke niet direct geborgen kunnen worden, dienen deze te worden afgedekt door betonplaten zonder hijsogen (géén Stelcon).
6.7
Organische artefacten •
Organische vondsten zullen worden geborgen conform Specificatie PS06 Richtlijnen voor (de)selectie van vondsten, KNA 4.1. In het veld zullen ze een tijdelijke verpakking krijgen om verslechtering van de conditie te minimaliseren. Dergelijke vondsten worden dagelijks afgevoerd naar beter controleerbare omstandigheden.
Pagina | 23
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
6.8
Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten
Ten behoeve van paleo-ecologisch onderzoek zullen sporen en lagen worden bemonsterd conform de leidraad KNA Eerste hulp bij Kwetsbaar vondstmateriaal, zowel door middel van algemene bodemmonsters als door middel van slaan van pollenbakken.
6.9
Overige resten
Overige resten worden behandeld als de hierboven genoemde artefacten. Als er sprake is van een bijzondere vondst, worden opdrachtgever en bevoegde overheid gewaarschuwd. In gezamenlijk overleg tussen deze partijen zal vervolgens worden bepaald hoe met deze vondst dient te worden omgegaan.
Pagina | 24
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
6.10
Dateringstechnieken
Datering van sporen en structuren zal primair geschieden op basis van determinatie van het vondstmateriaal. Indien noodzakelijk, zullen monsters voor 14C of OSL-datering worden genomen.
6.11
Beperkingen •
Indien blijkt dat de bodemomstandigheden ongunstig zijn kan het aantal paleo-ecologische monsters beperkt worden tot enkele indicatieve monsters.
•
Onvoorziene omstandigheden (vertraging, vorst, zwaar weer, lekkages, instorten profielen, ed.) waardoor niet aan de eisen gesteld in dit PvE kan worden voldaan dienen tijdens het veldwerk gemeld te worden bij de opdrachtgever, de bevoegde overheid en diens adviseur.
•
Indien blijkt dat bij het aantreffen van graven of uitzonderlijk rijke contexten deze niet voor het einde van de dag geborgen kunnen worden, dienen deze afdoende beschermd te worden (Stelcon volstaat hiervoor niet, wenselijker is het gebruik van betonplaten zonder bevestigingsogen).
•
Indien munitie of andere niet gesprongen explosieven worden aangetroffen zal melding worden gedaan aan de betrokken instanties en alarmdiensten. Eveneens zal met de OCE-deskundigen worden overlegd. De werkzaamheden worden bij aantreffen stilgelegd.
•
In geval van grondwateroverlast of overlast van hemelwater dienen grondwaterbemaling of pompen aanwezig te zijn. Hiervoor dient door de opdrachtgever zorggedragen te worden.
•
In geval van waarneembare verontreiniging zullen de werkzaamheden worden stilgelegd.
Pagina | 25
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
7. Uitwerking en conservering 7.1
Evaluatierapport •
Na het veldwerk en na de technische uitwerking wordt door de projectleider – zo nodig na specialistisch advies- een evaluatierapport opgesteld volgens specificatie OS12.
•
In het evaluatierapport worden de bevindingen van het veldwerk samengevat en wordt een voorstel gedaan voor nadere analyse van sporen, monsters en vondsten (waaronder laboratoriumonderzoek), voor de conservering van objecten en voor de opzet van het eindrapport, waaronder de keus van de te tekenen, te fotograferen en af te beelden objecten. Voorgesteld wordt welke vondsten en monsters niet bewaard (gedeponeerd) hoeven te worden. Geëvalueerd wordt in welke mate de onderzoeksvragen beantwoord kunnen worden en of voor de uitwerking gewijzigde of aanvullende onderzoeksvragen gesteld moeten worden. Geëvalueerd wordt of aanvullende of gewijzigde eisen gesteld moeten worden aan de hieronder genoemde eisen van uitwerking en conservering.
•
Het evaluatierapport wordt binnen 8 weken na het veldwerk digitaal bij de opdrachtgever ingediend. Deze dient het evaluatierapport ter beoordeling voor te leggen aan de bevoegde overheid.
•
Het evaluatierapport wordt getoetst en vastgesteld door de bevoegde overheid en fungeert daarna als aanvulling van dit Programma van Eisen.
•
Na vaststelling van het evaluatierapport door de bevoegde overheid geeft de vergunningaanvrager opdracht tot uitwerking, rapportage en conservering volgens het vastgestelde evaluatierapport, rekening houdende met de vastgestelde termijn voor oplevering van het concept-eindrapport.
•
Na goedkeuring van het evaluatierapport vindt de wetenschappelijke uitwerking plaats, waarbij materiaal- en andere specialisten worden ingeschakeld, eventueel laboratoriumonderzoek plaats vindt, objecten worden getekend en gefotografeerd en geconserveerd. De resultaten van het veldwerk worden geanalyseerd. Vondsten en monsters worden verder gewaardeerd en geanalyseerd en de gegevens worden verwerkt in teksten en in een database.
7.2
Structuren, grondsporen, scheepwrak of vliegtuig, vondstspreidingen
Uitwerking van de aangetroffen sporen en structuren dient conform de eisen in de KNA, versie 4.1 en bijbehorende protocollen te worden uitgevoerd. Sporen worden minimaal uitgewerkt tot op het niveau dat noodzakelijk is om bovengenoemde onderzoeksvragen en eventueel aanvullend gestelde vragen te beantwoorden. De beschrijving van de sporen dient zoveel mogelijk in te gaan op de aard, karakter, datering, gaafheid en conservering van de aangetroffen vindplaatsen. Alle gekarakteriseerde vondsten, sporen en structuren worden geregistreerd in een digitaal gegevensbestand en worden afgebeeld op een allesporenkaart of op (bij een complexe stratigrafie) op gecombineerde vlaktekeningen.
Pagina | 26
Programma van Eisen De Berk III - Echt-Susteren/IVO-P
Typochronologische analyse en determinatie van structuren en sites vindt plaats binnen het kader van de archeoregio. Alle sporen en structuren worden afgebeeld op een allesporenkaart (ASK) voorzien van het landelijke coördinatengrid. Daarnaast wordt per periode een overzichtskaart gemaakt van alle sporen en structuren. Tenslotte zal nog een overzichtskaart worden gemaakt van de landschappelijke situatie met de sporen daarop geprojecteerd. In de synthese van de onderzoeksbevindingen wordt de analyse van bodemopbouw, sporen, vondsten en monsters en andere gegevens in logisch verband geplaatst, voorzien van deugdelijke argumentatie, referenties aan de wetenschappelijke literatuur en ondersteund door tabellen, foto’s en tekeningen. In de synthese worden complexen en perioden onderscheiden en in een breder (ten minste regionaal) kader geplaatst.
7.3
Analyse aardewetenschappelijke gegevens
Fysisch-geografische analyse (beschrijving bodemopbouw, analyse van gaafheid) vindt zoveel mogelijk plaats binnen de technische uitwerking. In de analyse dient in ieder geval de (paleo)landschappelijke context voor de aangetroffen activiteiten en functies beredeneerd te worden (locatiekeuzeanalyse) en de wisselwerking tussen antropogeen landgebruik en de vorming van het landschap. Hierbij dient ook de relatie met de aangetroffen archeologische resten te worden behandeld.
7.4
Anorganische artefacten
Alle geselecteerde anorganische artefacten worden per spoor, laag en vondstnummer beschreven en gedetermineerd in een digitaal gegevensverband, conform het Archeologisch Basis Register (ABR) of andere in de beroepsgroep geldende richtlijnen (bijv. Deventer Classificatiesysteem voor post/middeleeuws aardewerk en glas), indien hierdoor meer details te vergaren zijn. De beschrijving wordt voorafgegaan door motivatie t.a.v. selectie van materiaal. Al het aangetroffen vondstmateriaal wordt gewassen (tenzij niet toegestaan in verband met de conservering). Bij bijzonder kwetsbare vondsten wordt een specialist geraadpleegd. Deze specialist beoordeelt of er extra maatregelen voor de berging of conservering getroffen moeten worden. De vondsten worden goed verpakt zodat de conditie van het materiaal zo optimaal mogelijk blijft. Van metaalvondsten, waarvan de aard niet duidelijk is, wordt een röntgenfoto gemaakt. Voor de evaluatiefase worden alle vondsten op basisniveau geanalyseerd en geteld (minimaal op niveau van vondstcategorie). Een senior specialist materialen zal het vondstmateriaal analyseren en determineren.