Oplegnotitie bestuurlijke lus BP Swaantjes- en Zandweg
Tekst van het document
1 OPLEGNOTITIE: BESTUURLIJKE LUS BESTEMMINGSPLAN ‘SWAANTJES- EN ZANDWEG’ Inleiding Op 30 mei 2024 is het bestemmingsplan ‘Swaantjes- en Zandweg’ door de raad vastgesteld. Het bestemmingsplan voorziet aan de Zandweg 10 te Maria Hoop in de realisatie van een ‘Livar Experience Centre’. Dit is een concept rondom het Limburgse kloostervarken bestaande uit varkenshouderijactiviteiten gecombineerd met een bezoekerscentrum, een vleesatelier en een slachterij. Tegen het plangedeelte aan de Zandweg is door een varkenshouderij, gelegen op een kleine 300 meter afstand van het plangebied, beroep ingesteld bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (verder: de Afdeling). Volgens de varkenshouderij wordt het risico op dierziektes door het bestemmingsplan vergroot en vreest zij voor de gevolgen daarvan voor haar varkenshouderij. Het beroep is bij de Afdeling behandeld op 12 november 2025. De Afdeling heeft op 8 april 2026 een tussenuitspraak gedaan. Uit de conclusie van de tussenuitspraak volgt dat de raad onvoldoende inzichtelijk heeft gemaakt welke maatregelen hij uit een oogpunt van een goede ruimtelijke ordening noodzakelijk acht om de overdracht van infectieziekten op mens en dier tot een aanvaardbaar niveau te beperken en in hoeverre het treffen van die maatregelen gewaarborgd is in het bestemmingsplan.
Hiermee heeft de raad onvoldoende gemotiveerd dat het bestemmingsplan getuigt van een goede ruimtelijke ordening. Het bestemmingsplan is in zoverre vastgesteld in strijd met artikel 3:2 en artikel 3:46 van de Algemene wet bestuursrecht. Motiveringsgebrek Uit de tussenuitspraak volgt dat de Afdeling het standpunt van de raad zo begrijpt dat de raad de komst van het experience centre in overeenstemming vindt met een goede ruimtelijke ordening, omdat maatregelen genomen kunnen worden om de overdracht van infectieziekten op mens en dier tot een aanvaardbaar niveau te beperken en dat het plan om diezelfde reden niet zulke grote gevolgen heeft voor de varkenshouderij en anderen dat hun belangen zwaarder wegen dan het belang van het Livar Experience Centre. De mogelijkheid en de noodzaak voor het treffen van maatregelen ziet de Afdeling bevestigd in de Aanmeldnotitie vormvrije m.e.r. beoordeling en het advies van de GGD over deze Aanmeldnotitie. Echter, zo volgt uit de tussenuitspraak, anders dan een doorsneevarkenshouderij heeft het Livar Experience Centre een commerciële publieksfunctie waar veelvuldig contact tussen mens en dier niet is uitgesloten. Gelet hierop heeft de raad volgens de Afdeling onvoldoende inzichtelijk gemaakt welke gevolgen bezoekers van het experience centre hebben voor het risico dat een besmetting met een dierziekte plaatsvindt.
De raad heeft namelijk niet inzichtelijk gemaakt welke maatregelen nodig zijn om besmettingen met dierziektes te voorkomen. Het is daarom, volgens de Afdeling, ook onduidelijk of er, in het licht van het risico op besmettingen met dierziektes, een veilige hoeveelheid bezoekers is, en als dit zo is, of de hoeveelheid bezoekers die de raad voor ogen heeft (15.000 per jaar), ook als veilig te beschouwen is. Of de raad in het bijzonder een maatregel had moeten treffen voor een maximumaantal bezoekers kan de Afdeling vooralsnog niet beoordelen, zo volgt uit de tussenuitspraak. Kort samengevat, moet de raad dus inzichtelijk maken in welke maatregelen het bestemmingsplan moet voorzien om de overdracht van infectieziekten op mens en dier tot een voor de raad aanvaardbaar niveau te beperken. Ook moet de raad inzichtelijk maken of een maximumaantal bezoekers in de planregels van het bestemmingsplan vastgelegd moet worden. Leeswijzer Voor het inzichtelijk maken van de te treffen maatregelen en of een maximumaantal bezoekers in de planregels vastgelegd moet worden, wordt navolgend ingegaan op: A. De overdrachtsroutes van dierziektes bij varkens en de te treffen maatregelen bij het Livar Experience Centre om dit te voorkomen. B. De relevante wetgeving die betrekking heeft op het voorkomen van dierziektes. 2 C.
Het ketenkwaliteitssysteem voor varkenshouderijen dat weer voortvloeit uit de benoemde relevante wetgeving. D. De relevante voorschriften uit het ketenkwaliteitssysteem voor varkenshouderijen op basis waarvan bepaald is welke maatregelen aan de planregels van het bestemmingsplan worden toegevoegd om de overdracht van dierziekten op mens en dier tot een aanvaardbaar niveau te beperken. Bij het bepalen welke maatregelen moeten worden getroffen, zijn tevens de adviezen in acht genomen zoals opgenomen in het rapport ‘Risk assessment Livar Experience Center’ van d.d. 29 juni 2026. Zie bijlage 1. A. Overdrachtsroutes dierziektes bij varkens en de te treffen maatregelen om dit te voorkomen Om inzichtelijk te maken wat de meest voorkomende dierziektes bij varkens zijn en wat de overdrachtsroute hiervan is, is het rapport ‘Risk assessment Livar Experience Center’ opgesteld. In de voorliggende oplegnotitie wordt uitsluitend ingegaan op de overdrachtsroutes van dierziektes en de te treffen maatregelen om overdracht van dierziektes te voorkomen. Voor meer specifieke informatie over de meest voorkomende dierziektes en de wijze van overdracht van deze ziekte wordt verwezen naar Lijst A bij voornoemd rapport. Uit het rapport ‘Risk assessment Livar Experience Center’ (verder: het rapport) volgt dat er sprake kan zijn van directe en indirecte overdracht.
De directe overdracht, bijvoorbeeld overdracht van de ziekte van het ene op het andere varken, is de meest effectieve route om dierziektes over te dragen. Indirecte overdracht is de overdracht van ziekmakende pathogenen, zoals bacteriën en virussen, via bijvoorbeeld besmette voorwerpen en kleding of via de lucht of via vectoren zoals bijvoorbeeld vliegen. Indirecte transmissie is minder effectief voor de overdracht van dierziektes. Het risico van overdracht bij indirecte transmissie hangt onder andere af van het aantal vatbare dieren en de aanwezigheid van gastheren. De onderstaande figuur geeft op hoofdlijnen de belangrijkheid van de diverse overdrachtsroutes van dierziekten weer. Specifiek voor het Livar Experience Centre is in het rapport ingegaan op de vraag of er, vanwege de commerciële publieksfunctie, ten opzichte van een gangbare varkenshouderij een verhoogd risico is op overdracht van dierziektes. De in het rapport uitgevoerde risicoanalyse laat zien dat de epidemiologische risico's voornamelijk worden bepaald door de mate van blootstelling aan potentiële infectiebronnen en niet door de aanwezigheid van een publieksfunctie op zichzelf. Door toepassing van een samenhangend pakket aan bouwkundige, organisatorische en hygiënische maatregelen worden alle relevante overdrachtsroutes onderbroken of sterk gereduceerd.
Uit het rapport volgt kortom dat er geen sprake is van een verhoogd risico, mits er
3 maatregelen getroffen worden. Binnen dit kader worden in het rapport de volgende maatregelen bij het Livar Experience Centre geadviseerd. Directe overdracht. Uit het rapport volgt dat het grootste risico voor de overdracht van een dierziekte de directe overdracht is tussen varkens. Omdat de varkens bij het experience centre de beschikking krijgen over een buitenuitloop is onder andere het advies om een dubbele omheining rondom de varkensverblijven aan te leggen, gebaseerd op de adviezen van de EFSA1. Op die manier wordt er zorg gedragen dat de varkens in de buitenuitloop geen direct contact kunnen hebben met bijvoorbeeld wilde zwijnen. Het risico op (introductie van) dierziekten is hierdoor niet groter of anders dan op reguliere varkenshouderijen. Indirecte overdracht. Uit het rapport volgt dat in zijn algemeenheid gesteld kan worden dat de risico’s die verbonden zijn aan het geplande Livar Experience Centre ten aanzien van relevante ziekten bij varkens, veelal niet anders zijn dan op of vanuit een gangbare varkenshouderij. Immers, net zoals bij een gangbare varkenshouderij, moet de varkenshouderij bij het experience centre zich houden aan de eisen gesteld in de Europese en Nederlandse wetgeving ter voorkoming van verspreiding van dierziekten.
Het enige verschil tussen de varkenshouderij bij het experience centre en een gangbare varkenshouderij is het feit dat er niet-geregistreerde bezoekers2 bij het experience centre komen. Dit is een onderdeel dat normaliter niet voorkomt op een reguliere varkenshouderij. De aanwezigheid van niet-geregistreerde bezoekers leidt echter niet automatisch tot een verhoogd infectierisico. De epidemiologische relevantie wordt bepaald door de mate waarin niet-geregistreerde bezoekers in contact kunnen komen met de levende dieren en bedrijfskritische zones of materialen die vervolgens opnieuw in contact komen met dieren. Het risico op indirecte overdracht via deze niet-geregistreerde bezoekers blijft beperkt door maatregelen te nemen om deze bezoekers (fysiek) te scheiden van de varkens. Dit kan, zo wordt in het rapport geadviseerd, door het scheiden van bezoekers- en bedrijfsroutes, een volledige fysieke scheiding tussen de niet-geregistreerde bezoekers en dieren, geen toegang van niet-geregistreerde bezoekers als dieren klinisch ziek zijn ten gevolge van influenza en het niet toelaten van niet-geregistreerde bezoekers als deze bezoekers griepachtige symptomen vertonen.
Wanneer niet-geregistreerde bezoekers uitsluitend toegang hebben tot daarvoor aangewezen ruimten en er geen kruisende looproutes bestaan tussen deze bezoekers en bedrijfsprocessen, blijft de kans op indirecte transmissie beperkt. Het risico van een indirecte overdracht wordt hiermee teruggebracht tot een risico vergelijkbaar met een reguliere varkenshouderij. Overdracht via lucht. Uit het rapport volgt dat voor transmissie via de lucht tussen dieren een ziekteverwekker getransporteerd moet worden op een geaerogeniseerde drager (een vloeistof of vast deeltje dat opgetild wordt in de lucht). Voor bedrijf-tot-bedrijf besmetting via de lucht moet er emissie zijn van een besmettelijk aerosol3, het moet getransporteerd worden en het moet aankomen bij een gevoelige populatie. Overdracht via de lucht is mogelijk, echter deze route is weinig gebruikelijk gebleken tijdens epidemieën. Voor overdracht via de lucht geldt dat het Livar Experience Centre in de basis niet afwijkt van een reguliere varkenshouderij. Theoretisch zou overdracht via de lucht van bijvoorbeeld griep in het Livar Experience Centre een mogelijk iets groter risico met zich meebrengen dan bij een gangbare varkenshouderij aangezien er niet-geregistreerde bezoekers komen. Echter, de verspreiding zou dan via een persoon moeten gaan en dezelfde persoon zou dan direct naar een ander varkensbedrijf moeten gaan.
Om transmissie mogelijk te maken zou deze persoon dan een andere varkenshouderij binnen moeten gaan zonder enige bioveiligheids/hygiëne maatregelen te nemen. Aangezien het nemen van deze maatregelen is vastgelegd in de gangbare kwaliteitssystemen van Nederlandse varkenshouderij zoals IKB Varken en Holland Varken Quality is dit enkel een theoretische 1 EFSA, Expert knowledge elicitation on African Swine Fever and outdoor farming of pigs, 2021; EFSA, African swine fever and outdoor farming of pigs, 2021. 2 Bezoekers die komen kijken naar de varkens en die schone bedrijfsgedeelten niet betreden en waarvoor geen bijzondere hygiënemaatregelen gelden. 3 Een aerosol is een verzameling van microscopisch kleine vaste of vloeibare deeltjes die in een gas (meestal lucht) zweven. Voorbeelden zijn mist, wolken, rook en uitlaatgassen. 4 mogelijkheid. In het rapport wordt geadviseerd om in het Livar Experience Centre maatregelen te nemen om de mogelijkheid van overdracht via de lucht tot een minimum te beperken middels 1,5 meter afstand of een fysieke scheiding middels een dichte wand. Om dit risico verder te minimaliseren kan vastgelegd worden dat het Livar Experience Centre niet te bezoeken is door niet-geregistreerde bezoekers in het geval er een luchtweginfectie door griep wordt vastgesteld bij de varkens of als niet-geregistreerde bezoekers zelf griepachtige symptomen hebben.
Het risico van ziekteoverdracht via de lucht is hiermee dus verwaarloosbaar. Overdracht via vectoren. Uit het rapport volgt dat de risico’s voor overdracht van ziekteverwekkers via vectoren (bijv. ongedierte, insecten) binnen het geplande Livar Experience Centre niet anders zijn dan op of vanuit een gangbare varkenshouderij. De aanwezigheid van niet-geregistreerde bezoekers beïnvloedt de activiteit van vectoren nauwelijks. Het epidemiologisch risico wordt voornamelijk bepaald door de effectiviteit van vectorbeheersing en de algemene bedrijfsvoering. B. Relevante wetgeving Zoals hiervoor reeds toegelicht betreft het Livar Experience Centre een concept rondom het Limburgse kloostervarken. De basis van dit concept is de varkenshouderij. De overige onderdelen van het concept vloeien voort uit deze varkenshouderij. Omdat er sprake is van een varkenshouderij moet het bezoekersbeleid van het experience centre, net zoals bij een doorsneevarkenshouderij, voldoen aan de hierop betrekking hebbende wet- en regelgeving. Dit volgt ook uit het rapport ‘Risk assessment Livar Experience Center’. Het feit dat de bezoekersgroep bij het experience centre4 groter en diverser is dan bij een doorsneevarkenshouderij maakt dit niet anders. Gelet hierop bestaat er dus geen aanleiding om een maximumaantal bezoekers in de planregels vast te leggen.
Relevante wetgeving binnen dit kader is de Verordening (EG) nr. 852/2004 inzake levensmiddelenhygiëne (verder: de Verordening) en de Verordening (EG) nr. 178/2002. Uit artikel 4, eerste lid van de Verordening volgt dat: ‘Exploitanten van levensmiddelenbedrijven die zich bezighouden met primaire productie en de in bijlage I bedoelde, daarmee verband houdende bewerkingen, houden zich aan de algemene hygiëne voorschriften van deel A van bijlage I (…).’ De Verordening zelf voorziet niet in een definitie voor een levensmiddelenbedrijf. Uit overweging 1 van de Verordening volgt echter dat in de Verordening (EG) nummer 178/2002 gemeenschappelijke definities zijn vastgelegd voor de nationale en communautaire levensmiddelwetgeving.
Uit de voornoemde verordening volgt een aantal definities, te weten: Artikel 3, tweede lid: ‘Levensmiddelenbedrijf: onderneming, zowel publiek- als privaatrechtelijk, die al dan niet met winstoogmerk actief is in enig stadium van de productie, verwerking en distributie van levensmiddelen; Artikel 3, derde lid: ‘Exploitant van een levensmiddelenbedrijf: natuurlijke persoon of rechtspersoon die verantwoordelijk is voor de naleving van de in de levensmiddelenwetgeving vastgestelde voorschriften in het levensmiddelenbedrijf waarover hij de leiding heeft;’ Artikel 3, zeventiende lid : 4 De bezoekersgroep bij het experience centre bestaat niet alleen uit onder andere de werknemers en de veearts zoals bij een doorsneevarkenshouderij, maar ook uit bijvoorbeeld scholieren en professionals, zoals slagers en groothandelaren, uit de vleessector. 5 ‘Primaire productie: de productie, het fokken en het telen van primaire producten tot en met het oogsten, het melken en de productie van landbouwdieren, voorafgaande aan het slachten (...).’ Op basis van deze definities valt de productie van varkens onder de noemer van ‘primaire productie’ zoals bedoeld in artikel 4, eerste lid van de Verordening en is de varkenshouderij bij het Livar Experience Centre aan te merken als een (exploitant van een) levensmiddelenbedrijf.
Gelet hierop moet de varkenshouderij van het experience centre dus, net zoals een doorsneevarkenshouderij, voldoen aan de relevante wet- en regelgeving. Voor wat betreft het bezoekersbeleid bij de varkenshouderij zijn de voorschriften 1, 2 en 3.b van deel A Bijlage I van de Verordening relevant: Voorschrift 1 ‘Deze bijlage is van toepassing op de primaire productie ………’ Voorschrift 2 ‘Exploitanten van levensmiddelenbedrijven zien er in de mate van het mogelijke op toe dat primaire producten beschermd worden tegen verontreiniging met betrekking tot elke verdere verwerking van primaire producten.’ Voorschrift 3.b ‘Onverminderd de in punt 2 bedoelde algemene verplichting moeten exploitanten van levens- middelenbedrijven voldoen aan de toepasselijke communautaire en nationale wettelijke bepalingen betreffende het onder controle houden van gevaren voor de primaire productie en daarmee verband houdende bewerkingen, met inbegrip van: b) maatregelen die verband houden met de gezondheid en het welzijn van dieren en de gezondheid van planten en die gevolgen hebben voor de gezondheid van de mens, inclusief programma’s voor bewaking en bestrijding van zoönosen en zoönose verwekkers.’ In voorschrift 4 deel A Bijlage I van de Verordening is vervolgens voor exploitanten van levensmiddelenbedrijven die dieren fokken bepaald welke maatregelen getroffen moeten worden om aan de
hygiënevoorschriften van de Verordening te kunnen voldoen. In verband met het voldoen aan deze voorschriften nemen in de praktijk veel bedrijven deel aan een erkend ketenkwaliteitssysteem. Zo weet een bedrijf zeker of de bedrijfsvoering voldoet aan de hygiënevoorschriften uit de Verordening. C. Ketenkwaliteitssysteem De verantwoordelijkheid voor veilige en betrouwbare voeding ligt primair bij het bedrijfsleven. De overheid is verantwoordelijk voor het stellen van de (wettelijke) kaders en het publieke toezicht hierop. Voor het invullen van deze verantwoordelijkheid door het bedrijfsleven en voor het ondersteunen van de controles/toezicht door de overheid of de wet- en regelgeving wordt nageleefd, wordt gebruik gemaakt van ketenkwaliteitssystemen. Kwaliteitssystemen zijn geaccrediteerd conform onafhankelijke (internationale) standaarden. De systemen voldoen aan de Europese5 en nationale regelgeving6. Of een kwaliteitssysteem is erkend, valt te controleren op www.ketenborging.nl van de Stichting ketenborging.nl. 5 Onder andere de Algemene Levensmiddelen Verordening (EG nr. 178/2002) inclusief alle gelieerde wetgeving zoals de Verordening EG nr. 852/2004 inzake levensmiddelenhygiëne.
6 Zie voor verdere achtergrondinformatie over het ketenkwaliteitssysteem Actieplan Taskforce Voedselvertrouwen | Rapport | Rijksoverheid.nl 6 Afgezien dat bedrijven niet verplicht zijn om aan een ketenkwaliteitssysteem deel te nemen, is het in Nederland gebruikelijk dat varkenshouderijen, waaronder de Livar-boerderijen, deelnemen aan het ketenkwaliteitssysteem van Holland Varken Quality (HVQ)7 8. In bijlage 2 is het voorschriften- en interpretatiedocument toegevoegd behorende bij het ketenkwaliteitssysteem van HVQ. Voor de beantwoording van de vraag in welke maatregelen het bestemmingsplan moet voorzien om de overdracht van infectieziekten op mens en dier tot een voor de raad aanvaardbaar niveau te kunnen beperken zijn de volgende voorschriften uit het kwaliteitssysteem relevant: Uit voorschrift HV0306 volgt expliciet dat op de grens tussen het schone en vuile gedeelte van een varkenshouderij een afscheiding aangebracht moet worden, zoals bijvoorbeeld een hek, muur of ketting. Echter, vanwege het beoogde niet-geregistreerde bezoekersaantal is het bij het experience centre wenselijk om de toe te passen afscheiding in de planregels te regelen.
Voor het experience centre is bijvoorbeeld een ketting een minder gewenste maatregel om de overdracht van dierziekten op mens en dier tot een aanvaardbaar niveau te beperken, omdat hier gemakkelijk overheen gestapt of onderdoor gekropen kan worden. Dit is dus geen geschikte afscheiding. Daarnaast is het wenselijk om rondom het gehele plangebied een dubbele omheining aan te brengen zodat de varkens van het experience centre geen contact kunnen maken met andere dieren op de aangrenzende gronden. De voorschriften van HVQ voorzien hier niet in. Aanvullend op de voorschriften van het ketenkwaliteitssysteem van HVQ en in lijn met de adviezen uit het rapport ‘Risk assessment Livar Experience Center’ is het daarom wenselijk om in de planregels een voorwaardelijke gebruiksverplichting op te nemen waarin het volgende nader is geregeld: Het scheiden van looplijnen en het creëren van voldoende afstand tussen mens en varken (advies 1,5 m zoals bij de coronapandemie) of een scheiding middels een muur of glaswand. Een dubbele omheining rondom de varkensverblijven of een enkele dichte afscheiding, gebaseerd op de adviezen van de EFSA (= Europese Autoriteit voor voedselveiligheid)9. 7 https://www.hollandvarkenquality.nl/wp-content/uploads/2026/01/B_HVQ_200_varkenshouderij-versie-2- 260201.pdf 8 Voorheen was dit IKB Varken (Integrale Keten Beheersing Varken).
9 Zie African swine fever and outdoor farming of pigs - - 2021 - EFSA Journal - Wiley Online Library
7 Het Livar Experience Centre is niet te bezoeken door niet-geregistreerde bezoekers (zie definitie onder kopje ‘Te treffen maatregelen in het bestemmingsplan’) indien vastgesteld wordt dat de varkens klinisch ziek zijn als gevolg van influenza of als niet-geregistreerde bezoekers griepachtige symptomen hebben. Te treffen maatregelen in het bestemmingsplan Gelet op het voorgaande worden de navolgende planregels toegevoegd aan het bestemmingsplan ‘Swaantjes- en Zandweg’. Aan artikel 1 ‘Begrippen’ worden de volgende begrippen toegevoegd: 1.96 geregistreerde bezoekers: Bezoekers die op schone bedrijfsgedeelten moeten zijn en mogelijk in contact komen met de varkens, waarvoor geldt dat deze bezoekers eerst worden geregistreerd op het bedrijf en de schone bedrijfsgedeelten alleen mogen betreden via de hygiënesluis met in acht name van de geldende hygiëneregels zoals het dragen van schone bedrijfskleding en schoon schoeisel en het verplicht wassen van handen wanneer toegang tot dierenverblijven noodzakelijk is. 1.97 niet-geregistreerde bezoekers: Bezoekers die komen kijken naar de varkens en die schone bedrijfsgedeelten niet betreden en waarvoor geen bijzondere hygiënemaatregelen gelden. 1.98 hygiënesluis: Een ruimte gescheiden van ruimten waar dieren verblijven en voorzien van: a. een kleedruimte met beschikbare schone bedrijfskleding en schoeisel; b.
een was- en douchegelegenheid met beschikbare zeep en schone handdoeken; c. een beschreven handelswijze om schone bedrijfsgedeelten te mogen betreden. 1.99 klinisch ziek: Een ziekte of aandoening die volledig tot uiting komt en merkbaar is met waarneembare symptomen of klachten. 1.100 schone bedrijfsgedeelten: Buiten- en binnenruimten waar varkens verblijven, zoals de afdelingen, centrale gangen, werkruimtes en looproutes tussen de stallen, uitloopruimten, weides voor weidegang. 1.101 vuile bedrijfsgedeelten: Alle buiten- en binnenruimten die niet behoren tot de schone bedrijfsgedeelten, zoals de aan- en afvoerroutes, het woonhuis en bijbehorende erf, parkeerplaatsen, niet-agrarische bedrijfsgebouwen. Aan artikel 4.1.2 ‘Nadere detaillering van de bestemmingsomschrijving’ wordt de volgende voorwaardelijke verplichting toegevoegd: j. Voorwaardelijke verplichting hygiënemaatregelen Ten behoeve van een adequate milieuhygiëne en met het oog op de beperking van de overdracht van infectieziekten op mens en dier, is het gebruiken van het bestemmingsvlak overeenkomstig de bestemmingsomschrijving uitsluitend toegestaan onder de voorwaarde dat: 8 1. is voorzien in de inrichting van schone bedrijfsgedeelten en vuile bedrijfsgedeelten; 2.
schone bedrijfsgedeelten alleen toegankelijk zijn via een hygiënesluis voor geregistreerde bezoekers met gebruikmaking van schone bedrijfskleding en schoon bedrijfsschoeisel en gewassen handen; 3. niet-geregistreerde bezoekers niet in contact mogen komen met varkens afkomstig van de varkenshouderij ter plaatse van de aanduiding ‘specifieke vorm van agrarisch met waarden – varkenshouderij met vrije weidegang en vrije uitloop’; 4. andere dieren dan afkomstig van de varkenshouderij ter plaatse van de aanduiding ‘specifieke vorm van agrarisch met waarden – varkenshouderij met vrije weidegang en vrije uitloop’ niet in contact mogen komen met varkens afkomstig van de varkenshouderij ter plaatse van de aanduiding ‘specifieke vorm van agrarisch met waarden – varkenshouderij met vrije weidegang en vrije uitloop; 5. ter voorkoming van contact als bedoeld onder punt 3 zijn binnen- en buitenruimtes van vuile bedrijfsgedeelten waar niet-geregistreerde bezoekers mogen komen afgescheiden van de schone bedrijfsgedeelten door middel van: a. een dichte scheidingsconstructie in de vorm van een muur of glasplaat dan wel een combinatie daarvan, voor zover het betreft binnenruimtes; b. een dubbele omheining met een bouwhoogte van minimaal 1,0 meter en een tussenruimte van minimaal 1,5 meter, voor zover het betreft buitenruimtes; 6.
ter voorkoming van contact als bedoeld onder punt 4 zijn gronden die worden gebruikt voor vrije weidegang en vrije uitloop van varkens afgescheiden van aangrenzende gronden buiten de functieaanduiding “specifieke vorm van agrarisch met waarden - livar- experience” door middel van een dubbele omheining met een bouwhoogte van minimaal 1,0 meter en een tussenruimte van minimaal 1,5 meter; 7. onverwijld na de vaststelling dat de varkens klinisch ziek zijn ten gevolge van influenza, niet-geregistreerde bezoekers geen toegang hebben tot de gronden waarop het bestemmingsvlak van toepassing is; 8. niet-geregistreerde bezoekers die griepachtige symptomen vertonen geen toegang hebben tot de gronden waarop het bestemmingsvlak van toepassing is. Bijlagen: 1. Rapport ‘Risk assessment Livar Experience Center’ van prof. dr. Jeroen Dewulf d.d. 29 juni 2026 2. Voorschriften- en interpretatiedocument van ketenkwaliteitssysteem Holland Varken Quality. 1 Risk assessment Livar Experience Center Datum: 29-06-2026 Inhoud Samenvatting ....................................................................................................................................... 2 Inleiding ...............................................................................................................................................
3 De principes van bioveiligheid ............................................................................................................. 3 Transmissieroutes ................................................................................................................................ 3 Wetgeving omtrent dierziekten ........................................................................................................... 5 Relevante ziekten bij varkens .............................................................................................................. 6 Zoönosen ............................................................................................................................................. 7 Risicobenadering ................................................................................................................................. 7 Risicoanalyse van transmissieroutes ................................................................................................... 7 Directe transmissie .......................................................................................................................... 7 Indirecte transmissie .......................................................................................................................
8 Aerogene transmissie ...................................................................................................................... 9 Transmissie via vectoren ................................................................................................................ 10 Integrale beoordeling .................................................................................................................... 11 Lijst A ziekten in relatie tot varkenshouderij met publieksfunctie .................................................... 11 Algemeen ....................................................................................................................................... 11 Afrikaanse varkenspest (AVP) ........................................................................................................ 11 Aujeszky’s disease.......................................................................................................................... 12 Klassieke varkenspest (KVP) .......................................................................................................... 12 Mond-en-Klauwzeer (MKZ) (GD Deventer, Mond-en-Klauwzeer, 2026) ....................................... 12 Runderpest ....................................................................................................................................
12 Conclusie: .......................................................................................................................................... 13 Bijlage A ................................................................................................................................................. 14 Bibliografie ............................................................................................................................................. 17 2 Samenvatting Deze risicoanalyse beoordeelt de potentiële introductie en verspreiding van infectieuze dierziekten binnen een varkenshouderij met buitenbeloop waarin tevens een publieksfunctie aanwezig is. De beoordeling is gebaseerd op algemeen aanvaarde epidemiologische principes en richt zich op de identificatie van transmissieroutes, de kans op blootstelling, de potentiële gevolgen van introductie van een infectieus agens en de effectiviteit van risicobeperkende maatregelen. Uit de uitgevoerde risicoanalyse blijkt dat de belangrijkste transmissieroutes bestaan uit: • directe transmissie; • indirecte transmissie via personen, materialen en voertuigen; • aerogene transmissie; • transmissie via vectoren; Voor iedere transmissieroute zijn passende beheersmaatregelen beschreven.
Door toepassing van fysieke scheiding, gecontroleerde bezoekersstromen, adequate hygiëneprotocollen, ongediertebestrijding en continue gezondheidsbewaking wordt de kans op introductie en verspreiding van infectieuze agentia aanzienlijk gereduceerd. Belangrijkste beheersmaatregelen omvatten: • Fysieke scheiding tussen bezoekers en varkens (glaswand, muur of afstand). • Gescheiden looproutes voor bezoekers en bedrijfsactiviteiten. • Dubbele omheining rond de buitenuitloop om contact met wilde zwijnen te voorkomen. • Strikte hygiëneprotocollen voor erfbetreders die bedrijfsruimten betreden. • Geen bezoekers bij een uitbraak van influenza onder de varkens. • Geen toegang voor bezoekers met griepsymptomen De uitgevoerde risicoanalyse laat zien dat, na implementatie van de beschreven bioveiligheidsmaatregelen, er geen aanwijzingen bestaan dat de publieksfunctie , noch het buitenbeloop van de varkens, leidt tot een relevant hoger epidemiologisch risico in vergelijking tot een klassiek varkensbedrijf zonder publieksfunctie of buitenbeloop. Inleiding Bedrijven waarin dieren worden gehouden kunnen verschillende functies combineren, waaronder primaire productie, verwerking, educatie en publieksontvangst. Een dergelijke combinatie vraagt om een zorgvuldige beoordeling van mogelijke risico’s voor de introductie en verspreiding van infectieuze dierziekten.
Het doel van deze risicoanalyse is het systematisch identificeren van relevante epidemiologische risico’s en het beoordelen van de effectiviteit van maatregelen die deze risico’s beperken. Daarbij wordt uitgegaan | van | internationaal | geaccepteerde | principes | van | epidemiologie | en | bioveiligheid. | De beoordeling richt zich nadrukkelijk op de kans op transmissie van infectieuze agentia en niet uitsluitend op specifieke ziekteverwekkers of nationale regelgeving. De principes van bioveiligheid De risico’s voor transmissie kunnen (sterk) gereduceerd worden door maatregelen te nemen die de verspreiding van infectieuze agentia kan tegengaan. Bioveiligheid is het geheel van | alle maatregelen die genomen worden om het risico op introductie en verspreiding van een infectieus agens te minimaliseren en | draagt er aldus toe bij | dat de varkens en het bedrijf gezond blijven. Externe bioveiligheid richt zich toe op de contactpunten van het bedrijf met de buitenwereld en het voorkomen dat pathogenen het bedrijf binnen kunnen komen of kunnen verlaten. Interne bioveiligheid spitst zich toe om te zorgen dat verspreiding van pathogenen binnen het bedrijf geminimaliseerd wordt (Dewulf & Van Immerseel, 2020). | Veel informatie hierover is te vinden op de website Biocheck.UGent (Biocheck.UGent, BiocheckGent.com, 2026) | .
Om ziektetransmissie te voorkomen is het belangrijk om te trachten de bron(nen) van infectie gescheiden te houden van gevoelige contacten (gezonde dieren). De principes van bioveiligheid zijn hierin belangrijk | (Biocheck.UGent, Knowledge base, 2026; Dewulf & Van Immerseel, 2020) | . Dit kan bewerkstelligd worden door enerzijds het directe contact tussen hoog-risico (infectieuze) en laag-risico (gevoelige) dieren te voorkomen en anderzijds door indirecte contacten te vermijden. Het is echter ook niet wenselijk en niet haalbaar om dieren onder steriele omstandigheden te houden. Go | ede reiniging en ontsmetting is daarom ook belangrijk. Op die manier tracht bioveiligheid het niveau van infectiedruk te verlagen tot op het niveau waar de natuurlijke immuniteit van het dier mee om kan gaan. Sommige transmissieroutes zijn in staat om verschillende pathogenen met hoge efficiëntie te verspreiden, terwijl andere transmissieroutes een lager risico met zich meebrengen op transmissie van een | infectieus agens. Daarom is het belangrijk in de ontwikkeling van een bioveiligheidsplan en het opstellen van de layout van een bedrijf, de eerste focus te leggen op de hoog-risico transmissie routes en pas daarna te kijken naar de laag-risico transmissieroutes. Transmissieroutes Dierziekten kunnen overgedragen worden tussen dieren | .
Ook tussen mensen en dieren kan er overdracht van pathogenen plaatsvinden. De effectiviteit van transmissie is groter binnen species dan tussen species (Biocheck.UGent, BiocheckGent.com, 2026; Dewulf & Van Immerseel, 2020) | . Er wordt onderscheid gemaakt tussen directe en indirecte transmissie. Directe transmissie is het meest effectief (Biocheck.UGent, BiocheckGent.com, 2026; Dewulf & Van Immerseel, 2020) | . 3 4 Bij een directe transmissie kan er verticale transmissie zijn, bijvoorbeeld van de zeug op haar biggen. Of, horizontale transmissie; van het ene varken op het andere varken (Postma, 2016; Biocheck.UGent, BiocheckGent.com, 2026). Indirecte transmissie is een transmissie van pathogenen via indirect contact, zoals besmette voorwerpen, kleding, voertuigen, handen , etc. Via de lucht of in druppeltjes op korte afstand, of via vectoren zoals vliegen. Het risico van transmissie hangt af van het aantal vatbare dieren, aanwezigheid van reservoir en/of gastheren, hoe lang het pathogeen kan overleven in de omgeving en hoe vaak een route voorkomt (Postma, 2016; Biocheck.UGent, BiocheckGent.com, 2026; Dewulf & Van Immerseel, 2020). In Figuur 1 toont de routes van transmissie. Hoe dikker de pijl hoe effectiever de potentiële transmissieroute (Biocheck.UGent, BiocheckGent.com, 2026). Figuur 1 Transmissie routes en hun effectiviteit.
Hoe dikker de pijl, hoe effectiever de potentiële transmissieroute.
Figuur 2 toont informatie vanuit Biocheck.UGent en de wetenschappelijke publicatie van Laanen et. al. uit 2010 waarin de relatieve belangrijkheid van verschillende transmissieroutes voor pathogenen weergegeven wordt (Laanen, 2010). Figuur 2 Relatieve belangrijkheid van de diverse routes waardoor transmissie van pathogenen plaats kan hebben. Bron: Biocheck.UGent en Laanen et al., 2010. Wetgeving omtrent dierziekten De Europese Animal Health Law (EU 2016/429) | is de overkoepelende Europese wetgeving met betrekking tot de bestrijding van dierziekten (Europese Commissie, Animal Health Law – Regulation EU 2016/429 on transmissible animal diseases, 2016). | In de EU 2016/429 wordt gesproken over “Categorie” A, B, C, D of E ziekten. In het geval van categorie A ziekten moeten direct maatregelen zoals ruiming getroffen worden | (Europese Commissie, Animal Health Law | – Regulation EU 2016/429 on transmissible animal diseases, 2016). | Specifiek de categorie A ziekten worden onderstaand apart besproken in relatie tot varkensbedrijven met een publieke functie, omdat de impact van deze ziekten zeer groot is.
5 6 Relevante ziekten bij varkens Tabel 1 Opsomming van relevante varkensziekten met daarbij de info of ze “EU listed disease” zijn en of ze tot de Categorie A ziekten behoren (Europese Commissie, Animal Health Law – Regulation EU 2016/429 on transmissible animal diseases, 2016; Postma, 2016; Filippitzi, 2017; Europese Commissie, Commission Implementing Regulation (EU) 2018/1882 of 3 December 2018 on the application of certain disease prevention and control rules to categories of listed diseases, 2018). Naam ziekte Relevante varkensziekte EU “listed disease” Categorie A ziekte Abortus blauw (PRRSv) Ja Ja Actinobacillus pleuropneumoniae Ja Afrikaanse varkenspest (AVP) Ja Ja Ja Aujeszky's disease Ja Ja Ja Bordetella bronchiseptica Ja Brachyspira hyodysenteriae Ja Brucellose Ja Ja Campylobacter Ja Ja Clostridium perfringens Ja Echinococcus spp.
Ja Ja Erysipelothrix rhusiopathiae Ja Escherichia coli Ja Haemophilus parasuis Ja Hoogpathogene aviaire influenza Ja Ja Japanse encefalitis Ja Ja Klassieke varkenspest (KVP) Ja Ja Ja Lawsonia intracellularis Ja Leptospira hardjo Ja Ja Listeria Ja Ja Miltvuur (Anthrax) Ja Ja Mond-en-klauwzeer (MKZ) Ja Ja Ja Mycobacterium tuberculosis-complex Ja Ja Mycoplasma hyopneumoniae Ja Paardenencefalomyelitis Ja Ja Pasteurella multocida Ja Porcine circovirus Ja Porcine epidemic diarrhea virus Ja Porcine parvovirus Ja Rabiës Ja Ja Runderpest Ja Ja Ja Salmonellose Ja Ja Streptococcus suis Ja Surra (Trypanosoma evansii) Ja Ja Swine influenza virus Ja Swine vesicular disease virus Ja Toxoplasmose Ja Ja Transmissible gastroenteritis virus Ja Trichinellose Ja Ja Yersinia Ja 7 Zoönosen Transmissie van ziekten van varken op mens is mogelijk via voedsel (food-borne) of via direct contact (non food-borne). Het risico op transmissie via gecontamineerd vlees (food-borne transmissie) wordt gecontroleerd en is wettelijk vastgelegd. Er zijn enkele non food-borne zoönosen bekend die relevant zijn bij varkens in West Europa. Veelal geldt hiervoor dat direct contact met de varkens noodzakelijk is voor transmissie. De epidemiologische betekenis hiervan verschilt sterk per ziekteverwekker en is doorgaans afhankelijk van de intensiteit van direct contact.
Risicobenadering Bij de beoordeling van het risico op introductie en verspreiding van dierziekten binnen een varkenshouderij met buitenuitloop en een publieksfunctie dient onderscheid gemaakt te worden tussen de bestaande risico’s die inherent zijn aan iedere varkenshouderij en de eventuele additionele risico’s die voortvloeien uit de publieksfunctie en het buitenbeloop. In de epidemiologie wordt risico beschouwd als een combinatie van de waarschijnlijkheid (probabiliteit) dat infectie plaatsvindt en de gevolgen (consequentie) van een eventuele infectie (risico = probabiliteit * consequentie) . Voor een varkenshouderij met publieksfunctie is met name de waarschijnlijkheid van transmissie via bezoekers relevant. De waarschijnlijkheid van transmissie wordt bepaald door drie factoren: • De mate van uitscheiding van een ziekteverwekker door een besmette bron; • De mate van contact tussen een potentiële bron en gevoelige dieren; • De frequentie waarmee dergelijke contacten plaatsvinden. Door maatregelen te nemen die één of meerdere van deze drie factoren beperken, kan de kans op transmissie sterk reduceren. In de beoordeling van een varkenshouderij met publieksfunctie wordt daarom specifiek gekeken naar maatregelen die de kans op transmissie via bezoekers minimaliseren.
Risicoanalyse van transmissieroutes Directe transmissie Risicobeschrijving Uit bovenstaande volgt dat een direct contact tussen varkens het grootste risico met zich meebrengt voor de transmissie van dierziekten. De kans op transmissie wordt voornamelijk bepaald door de contactintensiteit tussen dieren, de infectiedruk en de gezondheidsstatus van de betrokken populaties. Risicobeperkende maatregelen De kans op directe transmissie via dieren kan worden beperkt door: • gecontroleerde dieraanvoer vanuit bekende gezondheidsstatus met een correcte toepassing van quarantaine maatregelen 8 • voorkomen van direct contact tussen gehouden dieren en wilde dier en, zoals vbv via een adequate dubbele afrastering van buitenuitlopen om mogelijks contact met wilde zwijnen te voorkomen (volgens; (EFSA, Expert knowledge elicitation on African Swine Fever and outdoor farming of pigs, 2021; EFSA, African swine fever and outdoor farming of pigs, 2021)); Risicobeoordeling De introductie van levende dieren in het bedrijft vormt het grootste risico. Door de juiste bioveiligheidsmaatregelen te nemen bij de aanvoer van dieren en vermijden van contact met wilde dieren (zie hoger) kan dit risico sterk gereduceerd worden. Wat betreft dit risico voor transmissie onderscheid dit bedrijf zich enkel van een klassiek varkens bedrijf voor wat betreft het buitenbeloop van de dieren.
Indirecte transmissie Indirecte transmissie kan plaats vinden via contact met personen, besmette voorwerpen, kleding, voertuigen, handen, etc.. Deze transmissieroute is afhankelijk van de overleving van het pathogeen in de omgeving, de mate van contaminatie en de frequentie waarmee besmette personen of objecten in contact komen met gevoelige dieren. Bedrijven met een publieksfunctie kennen een grotere diversiteit aan bezoekersstromen, waardoor indirecte transmissie een relevante risicofactor vormt wanneer bezoekers onbeperkte toegang hebben tot bedrijfsruimten. Voor erfbetreders1 (zoals de bedrijfsdierenarts) geldt dat zij de maatregelen moeten nemen zoals dit ook van toepassing is bij een reguliere varkenshouderij. Risicobeperkende maatregelen Het risico wordt geminimaliseerd door: • duidelijke zonering van schone en niet-schone gebieden; • voor professionele bezoekers: o registratie van erfbetreders o gebruik van bedrijfskleding en schoeisel en verplicht wassen van handen wanneer toegang tot dierzones noodzakelijk is; • voor publiek; o volledige fysieke scheiding tussen bezoekers en dieren; o gescheiden bezoekers- en bedrijfsroutes; o geen toegang voor bezoekers als dieren klinisch ziek zijn t.g.v.
influenza 1 Bezoekers die op schone bedrijfsgedeelten moeten zijn en mogelijk in contact komen met de varkens, waarvoor geldt dat deze bezoekers eerst worden geregistreerd op het bedrijf en de schone bedrijfsgedeelten alleen mogen betreden via de hygienesluis met inac htneming van de geldende hygiëneregels zoals het dragen van schone bedrijfskleding en schoon schoeisel. 9 o geen toegang voor bezoekers als bezoekers griepachtige symptomen vertonen Risicobeoordeling De aanwezigheid van bezoekers leidt niet automatisch tot een verhoogd infectierisico. De epidemiologische relevantie wordt bepaald door de mate waarin bezoekers in contact kunnen komen met de levende dieren en bedrijfskritische zones of materialen die vervolgens opnieuw in contact komen met dieren. Wanneer bezoekers uitsluitend toegang hebben tot daarvoor aangewezen ruimten en er geen kruisende looproutes bestaan tussen bezoekers en bedrijfsprocessen, blijft de kans op indirecte transmissie beperkt. Aerogene transmissie Sommige infectieuze agentia kunnen zich onder specifieke omstandigheden verspreiden via de lucht gedragen door aerosolen of stofdeeltjes. Het belang van deze transmissieroute wordt beïnvloed door onder meer ventilatie, luchtsnelheid, infectiedruk, afstand en klimatologische omstandigheden.
Voor transmissie via de lucht tussen dieren moet een infectieus agens getransporteerd worden op een geaerogeniseerde drager (een vloeistof of vast deeltje dat opgetild wordt in de lucht). Voor bedrijf-tot- bedrijf contaminatie via de lucht moet er emissie zijn van een besmettelijk aerosol, het moet getransporteerd worden en het moet aankomen bij een gevoelige populatie. Transmissie via de lucht is over het algemeen enkel belangrijk op heel korte afstanden (enkel 10 tallen meters) (Delpont, Elbers, & Dee, 2026). In theorie zouden, bij infectie van varkens met influenza, het virus ook kunnen overgedragen worden op de mens over korte afstand. Er bestaat in dat geval ene heel kleine kans dat de mens geïnfecteerd geraakt met het influenza virus. Als dezelfde persoon dan kort nadie n een ander varkensbedrijf zou bezoeken zou deze persoon in theorie nog ee n bron van infectie kunnen zijn voor dit ander bedrijf. Omgekeerd zou een infectieuze persoon ook het influenza virus kunnen overdragen op varkens. Dit is evenwel een erg theoretische inschatting omdat influenza virussen erg moeilijk diersoort barrières overschrijden. Er is, voor zover bekend, geen evidentie in de wetenschappelijke literatuur dat bovenstaande transmissie mogelijkheid in de realiteit reeds is voorgevallen.
Daarnaast is het risico van uitstoot via de lucht in een varkenshouderij met buitenbeloop kleiner wegens een lagere concentratie dieren en een lagere luchtsnelheid wegens natuurlijk ventilatie in plaats van kunstmatige mechanische ventilatie. Zie hiervoor de toelichting die reeds d.d. 10-11-2025 opgesteld werd en die als bijlage (Bijlage A) toegevoegd is aan dit document. Risicobeperkende maatregelen Risicoreductie wordt bereikt door: • voldoende fysieke afstand (advies: 1,5 meter zoals bij Corona pandemie); • gesloten of transparante afscheidingen (muur of glaswand); • adequate natuurlijke of mechanische ventilatie; 10 • tijdelijke beperking van bezoekers wanneer respiratoire aandoeningen t.g.v. influenza binnen de dierpopulatie worden vastgesteld. • Geen bezoekers toelaten met griepachtige symptomen. Risicobeoordeling De aanwezigheid van bezoekers heeft slechts beperkte invloed op aerogene transmissie wanneer bezoekers fysiek van dieren zijn gescheiden en geen langdurig verblijf plaatsvindt binnen dierverblijven. De kans op transmissie neemt verder af naarmate ventilatieomstandigheden gunstiger zijn en de afstand tussen mens en dier groter is. Transmissie via vectoren Risicobeschrijving Diverse infectieuze agentia kunnen mechanisch of biologisch worden verspreid door insecten, knaagdieren of andere dierlijke vectoren.
Het belang van deze transmissieroute verschilt per ziekteverwekker en is mede afhankelijk van omgevingsfactoren. Risicobeperkende maatregelen De kans op transmissie wordt beperkt door: • structurele ongediertebestrijding; • monitoring van vectorpopulaties; • goed afgesloten opslag van voer; • beperking van stilstaand water; • regelmatig onderhoud van gebouwen; • voorkomen van toegang van wilde dieren. Risicobeoordeling • De aanwezigheid van bezoekers beïnvloedt de activiteit van vectoren nauwelijks. Het epidemiologisch risico wordt voornamelijk bepaald door de effectiviteit van vectorbeheersing en de algemene bedrijfsvoering. 11 Integrale beoordeling De uitgevoerde risicoanalyse laat zien dat de epidemiologische risico's voornamelijk worden bepaald door de mate van blootstelling aan potentiële infectiebronnen en niet door de aanwezigheid van een publieksfunctie op zichzelf. Door toepassing van een samenhangend pakket aan bouwkundige, organisatorische en hygiënische maatregelen worden alle relevante transmissieroutes onderbroken of sterk gereduceerd. De effectiviteit van deze benadering is gebaseerd op het gelijktijdig beperken van contactmogelijkheden, infectiedruk en blootstellingsfrequentie. Daarmee sluit de risicobeoordeling aan bij algemeen geaccepteerde epidemiologische uitgangspunten voor biovei ligheid binnen de dierhouderij.
Lijst A ziekten in relatie tot varkenshouderij met publieksfunctie Algemeen Onderstaan worden een reeks Lijst A ziekten (ziekten met en belangrijke impact indien ze voorkomen) besproken voor varkens en wordt ingezoemd op hun transmissieroutes. Afrikaanse varkenspest (AVP) Nederland is vrij van AVP. Eén van de risico’s voor insleep van AVP in Nederland is dat chauffeurs uit landen waar AVP heerst, voedingsmiddelen en vooral vleeswaren meebrengen en achterlaten op parkeerplaatsen en in de natuur langs snelwegen. Dit zou geconsumeerd kunnen worden door wilde zwijnen en op die manier zou AVP in de wilde zwijnen populatie kunnen komen. In algemene zin worden er veel maatregelen genomen door bijvoorbeeld de transportbedrijven om het risico op verspreiding van AVP tegen te gaan. De risico’s hierin zijn gelijk voor alle typen varkensbedrijven. Een andere route van transmissie is direct contact. Het risico op directe transmissie via besmette wilde zwijnen kan geminimaliseerd worden door het voorkomen van direct contact tussen gehouden varkens en wilde zwijnen, middels het plaatsen van een adequate afrastering van buitenuitlopen (volgens; (EFSA, Expert knowledge elicitation on African Swine Fever and outdoor farming of pigs, 2021; EFSA, African swine fever and outdoor farming of pigs, 2021).
Verder zijn algemene bioveiligheidsmaatregelen en het scheiden van bedrijfseigen en niet - bedrijfseigen paden van toepassing om het risico op indirecte transmissie te minimaliseren. Deze gelden voor alle varkensbedrijven. AVP is geen zoönose. Bron: (GD Deventer, Afrikaanse varkenspest, 2026) 12 Aujeszky’s disease Nederland is officieel vrij van de Ziekte van Aujeszky. Landelijk wordt er monitoring uitgevoerd in de varkenssector. Voor de ziekte van Aujeszky geldt dat enkel besmette varkens (inclusief wilde zwijnen) het virus kunnen overbrengen. Vrijwel alle andere zoogdieren zijn vatbaar voor infecties, maar scheiden het virus niet uit (eindgastheer). In het geval van introductie van de ziekte van Aujeszky in Nederland geldt , voor varkenshouderijen met buitenbeloop, dat het risico op directe transmissie vanuit wilde zwijnen geminimaliseerd wordt door het plaatsen van een dubbele omheining. De ziekte van Aujeszky is geen zoönose. Bron: (GD Deventer, Ziekte van Aujeszky, 2026) Klassieke varkenspest (KVP) Sinds 2015 zijn er geen uitbraken van KVP meer gemeld in Europa. Nederland is vrij van KVP . Landelijk wordt er monitoring uitgevoerd in de varkenssector. Directe transmissie, horizontaal en verticaal, is de meest efficiënte manier van virustransmissie. Indirecte transmissie kan voorkomen worden door algemene bioveiligheidsmaatregelen.
Ook hier geldt dat de risico’s gelijk zijn voor alle typen varkensbedrijven. KVP is geen zoönose. Bron: (GD Deventer, Klassieke varkenspest, 2026) Mond-en-Klauwzeer (MKZ) (GD Deventer, Mond-en-Klauwzeer, 2026) Sinds 2001 heeft Nederland de MKZ-vrijstatus. De preventie is gebaseerd op controle aan de buitengrenzen van de EU en op de aangifteplicht. De risico’s zijn gelijk voor alle typen varkensbedrijven. MKZ is geen zoönose. Bron: (GD Deventer, Mond-en-Klauwzeer, 2026) Runderpest De wereld is officieel vrij van runderpest sinds 2011. De risico’s zijn gelijk voor alle typen varkensbedrijven. Runderpest is geen zoönose. Bron: (GD Deventer, Runderpest, 2026) 13 Conclusie: Deze risicoanalyse is uitgevoerd volgens algemeen aanvaarde epidemiologische principes waarbij onderscheid is gemaakt tussen de kans op introductie van infectieuze agentia, de mogelijke transmissieroutes, de potentiële gevolgen van introductie en de effect iviteit van risicobeperkende maatregelen. Uit de analyse blijkt dat de aanwezigheid van een publieksfunctie op zichzelf geen zelfstandige epidemiologische risicofactor vormt. De kans op introductie en verspreiding van infectieuze agentia wordt primair bepaald door de aard en intensiteit van contac tmomenten tussen potentiële besmettingsbronnen en gevoelige dieren.
Door toepassing van een samenhangend pakket aan bouwkundige, organisatorische en hygiënische maatregelen worden de relevante transmissieroutes systematisch onderbroken. Hierdoor neemt de kans op transmissie aanzienlijk af en wordt voor alle beoordeelde transmissieroutes een laag restrisico bereikt. De beschreven maatregelen sluiten aan bij algemeen geaccepteerde principes van bioveiligheid en zijn gericht op het voorkomen van introductie én verdere verspreiding van infectieuze agentia, ongeacht de specifieke ziekteverwekker. Op basis van de uitgevoerde risicoanalyse wordt geconcludeerd dat de geïdentificeerde epidemiologische risico's effectief beheersbaar zijn wanneer de beschreven maatregelen structureel worden toegepast, onderhouden en periodiek worden geëvalueerd. Onderstaand worden deze maatregelen nog eens opgesomd: - Scheiden van looplijnen en het creëren van voldoende afstand tussen bezoekers vanuit de publieksfunctie, erfbetreders en de varkens (advies 1,5 m zoals bij de coronapandemie) of een scheiding middels een muur of glaswand, - Dubbele omheining rondom de varkensverblijven of een enkele dichte afscheiding, volgens de adviezen van de EFSA, - Varkenshouderij met publieksfunctie is niet te bezoeken door bezoekers in het geval er een luchtweginfectie door influenza werd vastgesteld bij de varkens. 14 Bijlage A
15
16
17 Bibliografie Biocheck.UGent. (2026, 06 11). BiocheckGent.com. Opgehaald van About biosecurity in pig production: https://biocheckgent.com/en/about-biosecurity-pig Biocheck.UGent. (2026, 06 12). Knowledge base. Opgehaald van https://biocheckgent.com/en/about- us/knowledge-base Delpont, M., Elbers, A., & Dee, S. (2026). Airborne transmission of infectious diseases and decontamination of air. In J. V. Dewulf, Biosecurity in animal production and veterianry medicine: from principles to practice. Dewulf, J., & Van Immerseel, F. (2020). Biosecurity in animal production and veterianry medicine: from principles to practice. CAB International. EFSA. (2021). African swine fever and outdoor farming of pigs. Opgehaald van https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.2903/j.efsa.2021.6639 EFSA. (2021). Expert knowledge elicitation on African Swine Fever and outdoor farming of pigs. Opgehaald van https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2903/sp.efsa.2021.EN-6595 Europese Commissie. (2016). Animal Health Law – Regulation EU 2016/429 on transmissible animal diseases. Europese Commissie. (2018). Commission Implementing Regulation (EU) 2018/1882 of 3 December 2018 on the application of certain disease prevention and control rules to categories of listed diseases. Filippitzi, M. B. (2017, 11 9).
Review of transmission routes of 24 infectious diseases preventable by biosecurity measures and comparison of the implementation of these measures in pig herds in six European countries. GD Deventer. (2026). Afrikaanse varkenspest. Opgehaald van https://www.gddiergezondheid.nl/Diergezondheid/Dierziekten/Afrikaanse-varkenspest GD Deventer. (2026). GD Keurmerk Zoönosen - checklist 2026. GD Deventer. (2026). Klassieke varkenspest. Opgehaald van https://www.gddiergezondheid.nl/Diergezondheid/Dierziekten/Klassieke-varkenspest GD Deventer. (2026). Mond-en-Klauwzeer. Opgehaald van https://www.gddiergezondheid.nl/Diergezondheid/Dierziekten/Mond-en-klauwzeer GD Deventer. (2026). Runderpest. Opgehaald van https://www.gddiergezondheid.nl/Diergezondheid/Dierziekten/Runderpest GD Deventer. (2026). Ziekte van Aujeszky. Opgehaald van https://www.gddiergezondheid.nl/Diergezondheid/Dierziekten/Ziekte-van-Aujeszky Laanen, M. B. (2010). Biosecurity on pig herds: development of an on-line scoring system and the results of the first 99 participating herds. Vlaams Diergeneeskundig Tijdschrift 79. Postma, M. (2016). Antimicrobial usage in pig production - Check, Improve and Reduce in Belgium and the EU. Gent: Universiteit Gent.
Voorschriften en interpretatiedocument | Certificatieschema Holland Varken Quality Voorschriften varkenshouderij HVQ | Voorschrift | Interpretatie voorschrift | Meetmethode en interpretatie | A (conform) | B | C | D | K.O. | E (n.v.t.) | Ingangsdatum | (Boven)wettelijk Algemeen A0101 | Er is een (digitale) ondertekende Holland Varken Quality overeenkomst met de | De overeenkomst is afgesloten zijn met de rechtmatige eigenaar van de varkens. | geen (geldige) overeenkomst aanwezig | Bovenwettelijk certificerende instantie op het bedrijf aanwezig. A0102 | De varkenshouder bewaart de controlerapportage Holland Varken Quality | Bewaartermijn 2 jaar vanaf (startdatum | controlerapportage afwezig of minder dan 2 | Bovenwettelijk minimaal 2 jaar in zijn administratie. | deelname Holland Varken Quality) | jaar bewaard A0103 | Indien de varkenshouder bedrijfsmatig landbouwhuisdieren, vogels en/of | Alle op de betreffende locatie gehouden landbouwhuisdieren, vogels en/of | gehouden landbouwhuisdieren, vogels en/of pluimvee niet | Bovenwettelijk pluimvee houdt, dient hij dit tijdens de controle op te geven. | pluimvee (inclusief hobbydieren) worden genoteerd. Kooivogels die in huis | opgegeven gehouden worden, tellen niet mee.
A0104 | De varkenshouder voert uitsluitend varkens/biggen aan afkomstig van een | Naast Holland Varken Quality vleesvarkens en Holland Varken Quality biggen is | Fokmateriaal uit het buitenland mag als | biggen/varkens aangevoerd van | Bovenwettelijk Holland Varken Quality gecertificeerd bedrijf. | aanvoer toegestaan van varkens en biggen afkomstig van een bedrijf dat is | niet Holland Varken Quality worden | bedrijf dat niet gecertificeerd is voor gecertificeerd in het kader van een minimaal gelijkwaardig door regelinghouder | aangevoerd. De geproduceerde biggen | HVQ of een minimaal gelijkwaardig erkend systeem, dat voldoet aan de daartoe opgestelde criteria. Voor informatie | mogen wel onder Holland Varken Quality | systeem over gelijkwaardige systemen zie www.hollandvarken.nl. | afgeleverd worden. Het fokmateriaal dient als niet Holland Varken Quality afgeleverd te worden. A0105 | Het is niet toegestaan om verboden stoffen aan varkens toe te dienen of de | Alleen gebruik van toegestane middelen / medicatie op het bedrijf aanwezig en in | Controlepunten: | Gebruik van verboden stoffen aan | RL 96/22/EG art.3, RL 96/23 art 9 toediening daarvan aan varkens toe te laten. | administratie | a.
visuele waarneming tijdens | varkens | Regeling diergeneesmiddelen art 8.8 t/m Voorts is het verboden varkens waaraan verboden stoffen zijn toegediend | bedrijfsrondgang van de aanwezigheid van | 8.10 voorhanden of in voorraad te hebben, te kopen of te verkopen. | verboden stoffen b. eventueel uitslagen van monstername van urine, voer en/of water. Calamiteiten C0101 | Bij mechanische ventilatie is een werkend alarmsysteem aanwezig en | • Het alarmsysteem waarschuwt de varkenshouder zodra de ventilatie in de stal | Registratie moet aanwezig zijn, maar hoeft | wijze van alarmering niet beschreven | registratie niet up-to date | geen alarmsysteem | Besluit houders van dieren, art. 2.5 lid 4, vastgelegd in het alarmplan. De alarminstallatie wordt maandelijks getest. | uitvalt. In het alarmplan staat beschreven hoe de wijze van alarmering plaatsvindt. | niet ingevuld te zijn (er kan nooit een | een noodstroom | aggregaat; noodstroom | aggregaat voldoet | 5 en 6 En is beschreven welke 2 parallele verbindingen er voor het alarmsysteem zijn. | noodsituatie zijn voorgekomen). | niet aan de voorwaarden | alarm niet maandelijks getest; registratie Deze verbindingen mogen bijvoorbeeld zijn: satelliet, analoge lijn, telefonisch, | onvolledig of afwezig | https://www.rvo.nl/onderwerpen/dieren- internet of semafoon. Een auditief of visueel alarm mag niet worden meegerekend.
| De laatste registratie mag maximaal een | Testen en of registratie is niet conform de norm uitgevoerd | houden-verkopen- De alarminstallatie functioneert los van netspanning en maakt gebruik van een | maand oud zijn. | verzorgen/bedrijfsmatig-huisdieren- bewaakte verbinding. Dit betekent dat er een bericht wordt verstuurd naar de | alarm incidenteel niet maandelijks getest | houden/huisvesting-1 veehouder (contactpersoon), wanneer het alarmsysteem geen verbinding kan maken. • Er wordt een (digitale) registratie bijgehouden van het maandelijks testen van de alarminstallatie. De uitgevoerde controles worden na het testen geregistreerd, inclusief eventuele geconstateerde onregelmatigheden en de opvolging daarvan. De registraties worden ten minste 13 maanden bewaard. C0102 | Er is een actueel alarmplan dat minimaal voldoet aan de vereisten van het | • Het alarmplan bevat gegevens over de te treffen handelingen wanneer het alarm | alarmplan voldoet niet aan de vereisten | geen alarmplan aanwezig | Besluit houders van dieren, art. 2.5 lid 4, voorbeeld Alarmplan. | afgaat, methode van testen van verschillende onderdelen van het systeem, | 5 en 6 Noodsituaties worden geregistreerd met datum, oorzaak en herstelwijze.