Memo Proeftuin aardgasvrije wijken

Status document:

Memo, conceptversie - VERTROUWELIJK

Aan

Sandra Kuipers

Onderwerp:

subsidieaanvraag Proeftuin Aardgasvrije Wijken Echt-Susteren

Datum:

4 oktober 2021

Van:

Dennis Fokkinga, Driven by Values

Inleiding De gemeente Echt-Susteren stelt net als alle andere gemeenten in Nederland een Transitievisie Warmte op ten behoeve van het aardgasvrij (en/of -ready) maken van woningen en gebouwen, deels in 2030 en volledig in 2050. De uitwerking van de visie is inmiddels vergevorderd. Uit de uitgevoerde potentie-analyse komt naar voren dat het meest voor de hand liggende alternatief voor aardgas, voor veel woningen en gebouwen in de gemeente, individuele (hybride) warmtepompen betreft. De potentie voor collectieve warmtenetten is thans laag, zeker ook in verband met het ontbreken van lokale duurzame warmtebronnen. Dezelfde conclusie kan worden getrokken voor de omringende gemeenten Maasgouw en Roerdalen welke, in het kader van synergiedoeleinden, gezamenlijk met Echt-Susteren de Transitievisie Warmte uitwerken.

11

Proeftuinen Aardgasvrije Wijken De transitie naar een aardgasvrije gebouwde omgeving is complex. We stappen over van één oplossing (aardgas) voor het verwarmen van woningen en gebouwen naar een situatie met verschillende verwarmingsmogelijkheden, die elk een andere impact op de pandeigenaar/bewoner en ons energiesysteem hebben. Om kennis en ervaring op te doen ten behoeve van verdere opschaling, faciliteert het Rijk (BZK) gemeenten met proeftuinsubsidies via het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). Inmiddels zijn er 46 proeftuingebieden in Nederland, waar volop geëxperimenteerd wordt met de overstap van aardgas naar een duurzaam alternatief. Het doel van de proeftuinen is ervaring opdoen met technieken en werkwijzen die opgeschaald kunnen worden naar andere wijken en gemeenten in Nederland. Hieronder staat een overzicht van de technieken die zijn toegepast in de eerste en tweede subsidieronde Programma Aardgasvrije Wijken.

Figuur: Verdeling technieken in proeftuinen 1ste en 2de ronde | Bron: Nieuw in derde ronde proeftuinen - Programma Aardgasvrije Wijken | Afkortingen: net = warmtenet; HT/MT/LT/ZLT = hoge, midden, lage en zeer lage temperatuur; WP = warmtepomp; all-e = all-electric

Voor de derde ronde wordt gezocht naar projecten die aanvullend zijn op de reeds lopende proeftuinen. Om die reden maakt een aanvraag met een HT/MT warmtenet bijvoorbeeld weinig kans. Waar men wél naar op zoek is, is een aanpak waarbij na-isoleren tot de nieuwe Isolatiestandaard1 wordt gecombineerd met individuele oplossingen, zoals hybride- of elektrische warmtepompen. Daarnaast is een inclusieve projectaanpak (planvorming met alle betrokken partijen) een grote pré. Tot slot is bijzonder aan de derde ronde, dat een stapsgewijze aanpak naar aardgasvrij een wens is. Hierbij hoeven niet alle woningen al in 2030 aardgasvrij te zijn, maar kan dit eindpunt ook bereikt worden uiterlijk in 2040. Deze randvoorwaardes sluiten heel goed aan bij de plannen die in Echt-Susteren vanuit de Transitievisie Warmte zijn geformuleerd. Om die reden kan een proeftuin heel goed passen bij de uitvoering van de warmtetransitie in gemeente Echt-Susteren. Tot 1 november 2021 is het mogelijk om een aanvraag in te dienen voor de derde ronde van de proeftuinsubsidie. Dit is mogelijk de laatste ronde van deze subsidievorm. 1. Standaard en streefwaarden voor woningisolatie | RVO.nl | Rijksdienst

12

Kansrijkheid De kansrijkheid van de aanvraag is afhankelijk van diverse factoren. Er zijn duidelijke randvoorwaarden opgesteld waaraan de aanvraag moet voldoen. In de beoordeling spelen kwaliteit en uitvoeringsgereedheid een grote rol. Daarnaast is de opschaalbaarheid van de aanpak en technische oplossing belangrijk. Vijf hoofdthema’s spelen hierbij een rol: financiële onderbouwing en businesscase, technische oplossingen, regie & organisatie, participatie & communicatie en verbinding met andere opgaven in de wijk. De gemeente Echt-Susteren ziet voordelen in het verwerven van een proeftuinsubsidie en heeft onderzocht of het aanvragen van deze subsidie kansrijk is én of hier draagvlak voor te vinden is onder de inwoners. Om deze reden zijn drie wijken geselecteerd middels een wijkselectieproces, waarbij kansrijkheid is ingeschat op basis van technisch-economische factoren en een inschatting van de sociale cohesie in de betreffende wijk. Dit proces wordt in de volgende paragraaf nader toegelicht. Om het draagvlak vanuit de inwoners te peilen en onderzoeken, is in augustus een enquête uitgezet in de hele gemeente en is op 28 september jl. een inwonersavond georganiseerd voor de drie wijken die positief uit de potentie-analyse en uit de enquête kwamen.

Het uiteindelijke voorstel voor een proeftuinwijk is daarmee gebaseerd op zowel een technischeconomische analyse, als op enthousiasme en animo vanuit de inwoners in de wijk. Dit geeft extra onderbouwing aan de aanvraag en zal de kansrijkheid vergroten. Bij vergelijkbaar enthousiasme uit verschillende wijken, zullen de overige hierboven benoemde proeftuincriteria de doorslag geven.

Proces wijkselectie Om geschikte wijken voor de subsidieaanvraag te selecteren, zijn een aantal stappen doorlopen, zie onderstaand schema. In de eerste stap is op basis van de resultaten uit de Transitietool Aardgasvrij, die ook als basis heeft gediend voor de Transitievisie Warmte, een voorselectie gemaakt van in eerste instantie vijftien wijken. Hierbij is gekeken naar het type oplossingen in die wijk, de dekkingsgraad en de mix aan oplossingen. Zo viel een wijk met een te lage potentie voor individuele oplossingen bijvoorbeeld af en ook wijken waar de oplossingsrichting te versnipperd was. Daarnaast speelde het aantal woningen een rol: voor een proeftuin zoekt men gemiddeld naar clusters van ca. 500 woningen of gebouwen.

13

De vijf buurten of clusters die op deze manier geselecteerd zijn, zijn vervolgens in meer detail bekeken. Waar liggen de koppelkansen? Zijn er barrières? Zijn er al buurtinitiatieven? Enzovoorts. Op basis van deze detail analyse vielen twee wijken af en bleven drie kansrijke wijken over: Cristina, In de Mehre en Maria Hoop. De inwoners van deze drie wijken zijn uitgenodigd op een inwonersavond op 28 september jl. Tijdens deze interactieve avond is een toelichting gegeven op de proeftuinsubsidie en de kans die er ligt voor inwoners. Ook is op deze avond een enquête afgenomen met een 17-tal vragen om het enthousiasme en bereidheid om zich in te zetten, te peilen. De opkomst was erg goed: er waren 75 mensen aanwezig op de avond zelf en naderhand hebben nog 13 mensen online de enquête ingevuld. Ook was er een evenwichtige verdeling qua opkomst per wijk. De resultaten van de enquête zijn in een aparte bijlage bijgevoegd. Op basis van deze resultaten komen de wijken In de Mehre en Cristina als meest enthousiast naar voren. Op donderdag 30 september zijn vervolgens vier woningscans uitgevoerd in zowel Cristina als In de Mehre. Deze scans gaven extra inzicht in de technische potentie en financiële haalbaarheid in deze wijken. In de volgende paragrafen worden de analyseresultaten kort samengevat om tot een definitief advies te komen wat betreft wijkkeuze voor de proeftuinsubsidie.

Samenvatting resultaten en advies wijkkeuze Om succesvol te zijn in een proeftuin, is de betrokkenheid en het enthousiasme van inwoners cruciaal. Het resultaat van de enquête, welke tijdens de inwonersavond is afgenomen, vormt een zwaarwegende factor in de totale afweging. Tegelijkertijd moet bij de interpretatie van het resultaat meegenomen worden, dat het hier gaat om een relatief kleine steekproef; het beeld dat hiermee verkregen wordt, kan niet klakkeloos worden doorgetrokken naar de hele wijk. Om die reden is gewerkt met een berekende foutmarge op basis van het aantal aanwezige inwoners ten opzichte van het aantal buurtbewoners. Onderstaande figuur laat het resultaat zien van een belangrijke vraag, namelijk of mensen bereid zijn om tijd en energie te investeren in dit initiatief. Hierin is duidelijk te zien, dat de vertegenwoordigers van Maria Hoop gematigder antwoorden (vaker ‘Nee’ en veel ‘Misschien’) dan de andere twee wijken. Dit beeld komt ook uit andere vragen naar voren en om die reden valt Maria Hoop af als kansrijke wijk voor de proeftuinsubsidie.

14

Wilt u tijd/energie stoppen in dit burgerinitiatief? 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Ja

Nee Cristina

In de Mehre

Misschien Maria Hoop

Figuur: Voorbeeld resultaat inwonersavond. De zwarte verticale lijnen geven de berekende foutmarge weer.

Naast de enquêteresultaten zijn de technische potentie, financiële haalbaarheid en aansluiting bij de uitvraag voor de proeftuinsubsidie belangrijke factoren in de besluitvorming. In onderstaande tabel zijn een aantal eigenschappen van de wijken en bijpassende verduurzamingsaanpak samengevat: Kenmerk

In de Mehre

Cristina

Maria Hoop

Aantal woningen

251

666

389

Bouwjaar

Redelijk nieuw: 20002010

Jaren 70-90

Jaren 50-80 en mix ouder/nieuwer

Oplossing installatie

Elektrische warmtepomp

Hybride warmtepomp + hernieuwbaar gas

Mix (hybride) warmtepompen + hernieuwbaar gas

Oplossing isolatie

Dak (vloer kan niet, want op zand; ramen al HR++)

Spouwmuurisolatie, vloer, dak, ramen.

Spouwmuurisolatie, vloer, dak, ramen.

Oplossing afgiftesysteem

Vloer, wandverwarming, LT radiatoren en/of radiatorventilatoren.

Regulier, LT of vloerverwarming

Regulier, LT of vloerverwarming

Impact benodigde maatregelen

Klein.

Groot, stapsgewijze aanpak.

Groot, stapsgewijze aanpak.

Betaalbaarheid en economisch voordeel

Ca. 10,000 euro per woning, rendeert binnen 10-15 jr. Financieren via subsidie ISDE; restant met duurzaamheidslening, ophogen hypotheek of

15,000 – 45,000 euro per woning, rendeert binnen 30 jr. Haalbaar met PAW. Zonder PAW ander stappenplan.

15,000 – 45,000 euro per woning, rendeert vaak binnen 30 jr. Stapsgewijze aanpak noodzakelijk.

15

eigen geld. Opschaalbaar lokaal, regionaal of nationaal

Ca. 1200 woningen in gemeente van zelfde bouwjaar met potentie elektrische warmtepomp en ca. 1400 woningen zelfde bouwperiode.

Ca. 1200 woningen in gemeente van zelfde bouwjaar met potentie hybride warmtepomp en ca. 3500 woningen zelfde bouwperiode.

Ca. 2600 woningen in gemeente van zelfde bouwjaar met potentie hybride warmtepomp

Draagvlak buurt/bewoners

Meest enthousiast

Bijna net zo enthousiast Minder enthousiast

Koppelkansen

Zonnepark Pro-rail op termijn

Zonnepark Pro-rail op termijn

Zonnepark in de omgeving

Energiecoöperatie

Korte aanvulling bij wijken In de Mehre en Cristina op basis van de woningscans: In de Mehre: -

-

Deze woningen zijn al goed geïsoleerd. Het enige wat nog na-geïsoleerd kan worden is het dak. Dit is nodig om de formele Isolatiestandaard te halen, wat een eis is voor de proeftuinsubsidie, maar niet nodig om de woning geschikt te maken voor een elektrische warmtepomp. Het zal dus moeilijk zijn inwoners te overtuigen hierin te investeren; Inwoners in deze wijk zijn relatief vermogend en kunnen met hulp van bestaande financieringsmogelijkheden en relatief kleine ingrepen in de woning aardgasvrij worden.

Cristina: -

-

Deze woningen moeten flink na-geïsoleerd worden om te voldoen aan de Isolatiestandaard. Afhankelijk van het woningtype kan dit een flinke verbouwing betekenen met bijbehorende investering. Om dit haalbaar en betaalbaar te maken, is een stapsgewijze aanpak noodzakelijk. In deze wijk kan, vanwege de eisen die de nieuwe Isolatiestandaard stelt, een mix van niet alleen hybride maar ook volledig elektrische warmtepompen ontstaan. Elektrische warmtepompen lijken voor deze bouwjaren minder voor de hand te liggen, maar bij de woningscans bleek bij één van de woningen al een plan te bestaan om de hele gebouwschil van 16 cm extra isolatie te voorzien. Bewoners kunnen dus al aan eigen buren zien wat er allemaal mogelijk is en daar zelf stap voor stap aan wennen. Op die manier komt een elektrische warmtepomp – en dus een directe stap naar aardgasvrij – wel binnen bereik.

Op basis van bovenstaande lijkt de wijk Cristina beter aan te sluiten bij de eisen en randvoorwaarden van de proeftuinsubsidie dan de wijk In de Mehre. In wijk Cristina is beter invulling te geven aan de isolatieopgave en is ook aannemelijker te maken dat de proeftuinsubsidie nodig is om tot een succes te komen in deze wijk. Daarnaast is het aantal woningen, de stapsgewijze aanpak om tot CO2reductie te komen en de opschaalbaarheid van deze wijk gunstiger voor de kansrijkheid om de subsidie binnen te halen. De keuze, in andere woorden, zou moeten vallen op beide wijken: In de

16

Mehre kan heel goed aardgasvrij worden zonder PAW-subsidie en lijkt genoeg enthousiasme te hebben om dit te realiseren, terwijl Cristina beter aansluit op de PAW-subsidievereisten.

Conclusie en advies vervolgstappen Zoals hierboven beschreven, lijkt het aanvragen van de proeftuinsubsidie door de gemeente EchtSusteren meest kansrijk voor de wijk Cristina. Bij de inwonersavond is gebleken, dat ook in In de Mehre en Maria Hoop een groep enthousiaste inwoners te vinden is. Het zou zonde zijn om hier geen vervolg aan te geven. Om die reden is het advies om vervolgstappen te plannen voor alle drie de wijken: 1) Cristina: a. Voor deze wijk zal getracht worden de proeftuinsubsidie binnen te halen. Ten behoeve hiervan wordt een plan uitgewerkt met een stapsgewijze aanpak naar aardgasvrij (horizon 2035-2040), waarbij betaalbaarheid en betrokkenheid van inwoners een belangrijke rol krijgen. Daarnaast zullen belangrijke stakeholders (o.a. wooncorporatie ZO Wonen, Enexis, energiecoöperatie en wijkraad) betrokken worden vóór het indienen van de subsidieaanvraag. b. Om bewoners zo vroeg mogelijk mee te nemen en te activeren, zal deze winter al gestart worden met een zogenoemde wijkchallenge, nog voordat duidelijk is of de subsidie wel/niet wordt toegekend. Dit houdt in dat inwoners hun eigen energiegebruik gaan monitoren en starten met ervaringen uitwisselen. Dit dient dan als startpunt voor het bespreken van verduurzamingsmaatregelen. 2) In de Mehre: a.

Gezien de inwoners van In de Mehre duidelijk enthousiasme hebben getoond om aan de slag te gaan, is het advies om met die groep gericht verder te onderzoeken hoe de wijk verduurzaamd kan worden. De gemeente kan hierin ondersteunen door een platform te bieden voor uitwisseling en te helpen met het inwinnen van onafhankelijk advies, zowel technisch als financieel. b. Ook in deze wijk is het interessant om een wijkchallenge op te zetten, zoals hierboven beschreven voor Cristina. Zeker gezien de hoge wijkuniformiteit, kan dit waardevolle inzichten opleveren voor de inwoners en een startpunt geven om samen collectieve acties op te zetten. 3) Maria Hoop: a. Door de grote diversiteit aan gebouwen in deze wijk, zal veel maatwerk nodig zijn. Juist tegen die achtergrond is het zinvol om met de koplopers in de wijk aan de slag te gaan en samen “een sneeuwbaleffect” te stimuleren middels informatie- en inspiratiebijeenkomsten. Zo kan een steeds grotere groep inwoners meepraten en elkaar helpen met verduurzaming van hun woning. Voor de gemeente is ervaring op dit vlak waardevol, omdat Echt-Susteren nog een groot aantal andere diverse wijken kent. b. Daarnaast is het advies om Maria Hoop op te nemen in een gemeentebrede aanpak om isolatie en verduurzaming te stimuleren. Met de uitvoering van bovenstaande adviezen en acties zal al voor het einde van dit jaar gestart worden.

Deelnemers van de inwonersavond zullen direct benaderd worden en overige inwoners via bekende kanalen. De exacte planning moet nog bepaald worden. Voor de subsidieaanvraag is de tijdlijn heel helder: deze moet voor 1 november 2021 worden ingediend.

17

Bijlage I: Opschaalpotentie top drie wijken Onderstaande grafieken geven de verdeling van bouwjaren in de wijken Cristina, In de Mehre en Maria Hoop, afgezet tegen de verdeling van bouwjaren in de hele gemeente. Dit geeft een eerste indicatie van de opschaalbaarheid van de verduurzamingsaanpak.

18

Bijlage II: Resultaten enquête informatieavond 28 sep 2021 Los document.

19