archeologisch bureau- en veldonderzoek.pdf
Tekst van het document
Archeologisch Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek (booronderzoek), verkennende fase Elsenewal te Nieuwstadt Gemeente Echt-Susteren KSP rapport 23206 Colofon Versie | : | 1.1 11 april 2025 Status | : | Versie 1.0 (d.d. 17 januari 2025) is door de opdrachtgever ter goedkeuring aangeleverd bij de bevoegde overheid. Over dit rapport heeft voorafgaand aan de beoordeling geen (inhoudelijke) afstemming met de bevoegde overheid plaatsgevonden. Versie 1.0 is op 27 februari 2025 beoordeeld namens de gemeente Echt-Susteren door het servicecentrum MER. Er waren geen opmerkingen. Het advies is overgenomen. Dit is verwerkt in deze versie. KSP Rapport | : | 23206 Auteur | : | E.A. Schorn (senior KNA Prospector) ISSN | : | 2542-7490 Foto’s en afbeeldingen | : | KSP Archeologie Beheer en plaats | : | KSP Archeologie te Duiven documentatie Autorisatie | : | S.M. Koeman (senior KNA Prospector) Datum autorisatie | : | 17 januari 2025 www.ksparcheologie.nl | info@ksparcheologie.nl Disclaimer Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder bronvermelding. KSP Archeologie aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit onderhavig onderzoek of de gegeven adviezen.
KSP Archeologie beschikt over het Procescertificaat Archeologie dat is verleend op basis van de beoordelingsrichtlijn SIKB 4000 voor protocol 4002 ‘bureauonderzoek’ en protocol 4003 ‘inventariserend veldonderzoek – onderdeel overig’. Wanneer de certificatie-eisen strijdig zijn met de eisen van de bevoegde overheid, dan gaat KSP Archeologie uit van de eisen van de bevoegde overheid omdat die sanctioneerbaar zijn. KSP Archeologie | 2 Inhoudsopgave Samenvatting | 6 1 | Inleiding | 7 1.1 | Onderzoekskader | 7 1.2 | Toekomstige situatie | 7 1.3 | Afbakening plan- en onderzoeksgebied | 8 1.4 | Overheidsbeleid | 8 1.5 | Onderzoeksdoel en vraagstellingen | 8 2 | Bureauonderzoek | 10 2.1 | Huidige situatie | 10 2.2 | Beschrijving van aardwetenschappelijke gegevens | 10 2.3 | Historische situatie en mogelijke verstoringen | 14 2.4 | Beschrijving van archeologische gegevens | 20 2.5 | Beschrijving van de ondergrondse bouwhistorische waarden | 24 2.6 | Gespecificeerde archeologische verwachting | 25 2.7 | Conclusie en advies | 26 3 | Inventariserend Veldonderzoek, verkennende fase | 28 3.1 | Werkwijze | 28 3.2 | Veldsituatie | 28 3.3 | Beschrijving en interpretatie van de boorgegevens | 29 3.4 | Archeologische indicatoren | 30 3.5 | Toetsing van de archeologische verwachting | 30 4 | Conclusie en advies | 31 4.1 | Conclusie | 31 4.2 | Beantwoording van de onderzoeksvragen | 31 4.3 |
Selectieadvies | 32 4.3 | Beoordeling namens het bevoegd gezag | 33 Literatuur | 34 Bijlage 1 | Geomorfologische kaart Bijlage 2 | Bodemkaart Bijlage 3 | Archeologische gegevens Bijlage 4 | Boorpuntenkaart Bijlage 5 | Boorbeschrijving Bijlage 6 | Overzicht geologische en archeologische tijdvakken Lijst van afbeeldingen Figuur 1: Het plangebied (rode kader) op de topografische kaart schaal 1:10.000 (bron: Kadaster). | 5 Figuur 2: Toekomstige situatie binnen het plangebied (bron: opdrachtgever). | 7 Figuur 3: Maasterrassen en breuken rondom Sittard (Bouwer et al. 2000). | 11 Figuur 4: Het plangebied op de geologische kaart (TNO Geologische Dienst 2021). | 12 Figuur 5: Stroomgordelkaart (Cohen e.a. 2012). | 13 Figuur 6: Het plangebied op het Actueel Hoogtebestand van Nederland (bron: www.ahn.nl). | 14 Figuur 7: Het plangebied (rode | stip) op de kaart van Taisne uit 1623 (https://elsene.nl/documents/map1/nieuwstadttoen/HvN2nwsttoen). | 16 Figuur 8: Het plangebied op de Tranchotkaart uit 1803 | -1820 (Bron: Landesvermessungsamt Nordrhein | -Westfalen 1967). | 17 Figuur 9: Het plangebied op de kadastrale minuut uit het begin van de 19 | e eeuw (bron: beeldbank.cultureelerfgoed.nl). | 17 Figuur 10: Het plangebied op de kaart uit 1897 (bron: www.topotijdreis.nl). | 18 Figuur 11: Het plangebied op de kaart uit 1925 (bron: www.topotijdreis.nl).
| 18 Figuur 12: Het plangebied op de kaart uit 1958 (bron: www.topotijdreis.nl). | 19 Figuur 13: Het plangebied op de kaart uit 1999 (bron: www.topotijdreis.nl). | 19 Figuur 14: Het plangebied op de archeologische | verwachtings- en beleidsadvieskaart van de gemeente Echt- Susteren (Verhoeven e.a. 2010). | 24 KSP Archeologie | 3 KSP Archeologie 4 Figuur 15: Het plangebied gezien vanaf de Elsenewal en gefotografeerd richting het noordoosten (bron: KSP Archeologie). 28 Figuur 16: Het plangebied gezien vanuit de noordoosthoek en gefotografeerd richting het zuidwesten (bron: KSP Archeologie). 29 Lijst van tabellen Tabel 1: Overzicht van de AMK-terreinen, onderzoeksmeldingen (OM) en vondstmeldingen (VM) binnen een straal van 300 m rondom het plangebied (bron: archis.cultureelerfgoed.nl). 21 Tabel 2: Specifieke archeologische verwachting per periode voor het plangebied. 25
KSP Archeologie 5 Administratieve gegevens KSP Projectnummer : 23206 Opdrachtgever : WSP Nederland B.V., N. Geebelen Uitvoerder/projectleider : KSP Archeologie, E.A. Schorn (senior KNA Prospector) Bevoegde overheid : Gemeente Echt-Susteren Deskundige namens bevoegde overheid : MER Omgevingsdienst Vergunningverlening Archeologie en Cultuurhistorie, L. Bruijn Onderzoeksmelding : 5676832100 Provincie : Limburg Gemeente : Echt-Susteren Toponiem : Elsenewal te Nieuwstadt Centrum-coördinaat : x: 187.933 / y: 338.682 Kadastrale gegevens : Sectie E, nummer 2152 Periode uitvoering onderzoek : Januari 2025 Figuur 1: Het plangebied (rode kader) op de topografische kaart schaal 1:10.000 (bron: Kadaster).
KSP Archeologie 6 Samenvatting In opdracht van WSP Nederland B.V. heeft KSP Archeologie een archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek, verkennende fase (IVO -(O)verig); booronderzoek) uitgevoerd voor de locatie aan de Elsenewal in Nieuwstadt (gemeente Echt-Susteren). Het onderzoek is uitgevoerd voor de aanvraag van een omgevingsvergunning voor de nieuwbouwplannen van 7 woningen. Het doel van het archeologisch bureauonderzoek was het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Op de gemeentelijke archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart maakt het plangebied onderdeel uit van een terrein van hoge archeologische waarde betreffende de historisch kern van Nieuwstadt ( Figuur 14). Op basis van de landschappelijke ligging binnen een holocene beekvlakte met in de ondergrond oudere terrasafzettingen van de Maas, die mogelijk nog deels dagzomen en de archeologische onderzoeksmeldingen uit de omgeving is aan het plangebied een lage verwachting toegekend voor zowel vuursteenvindplaatsen uit het Midden - Paleolithicum tot en met het Neolithicum als voor nederzettingsresten uit het Neolithicum tot en met de Volle Middeleeuwen (tot in de 12 e eeuw).
Voor nederzettingsresten vanaf de Volle Middeleeuwen (vanaf de 12e eeuw) tot en met de Vroege Nieuwe Tijd (tot in de 16e eeuw) is op basis van de historische ontwikkeling een hoge verwachting aan het plangebied toegekend. Voor nederzettingsresten vanaf de Vroege Nieuwe Tijd (vanaf de 16e eeuw) tot en met de Late Nieuwe Tijd is aan het plan gebied een lage archeologische verwachting toegekend. Vervolgens is deze verwachting getoetst door middel van een inventariserend veldonderzoek, verkennende fase. Uit het booronderzoek is gebleken dat de oorspronkelijke bodem een ooivaaggrond is geweest, die vrijwel geheel is verdwenen door verploeging dan wel verstoring van de bodem. In de zand en leemafzettingen uit het Laat -Weichselien dan wel Vroeg Holoceen is geen bodemvorming aangetroffen, die ero p zou kunnen duiden dat deze niveaus geschikt waren voor bewoning in deze perioden. Het potentiële archeologi sch niveau is intact vanaf 50 cm -mv in boring 2 tot 80 cm -mv in boring 1. Alle niet verstoorde afzettingen zijn beekafzettingen van de Geleenbeek behorend tot het Laagpakket van Singraven van de Formatie van Boxtel. Op basis hiervan blijft de lage verwachting voor vuursteenvindplaatsen uit het Midden -Paleolithicum tot en met het Neolithicum gehandhaafd evenals de lage verwachting voor nederzettingsresten uit het Neolithicum tot en met de Volle Middeleeuwen (tot in de 12e eeuw).
De resultaten van het booro nderzoek geven geen aanleiding om de hoge verwachting voor resten uit Volle Middeleeuwen (vanaf de 12 e eeuw) – Vroege Nieuwe Tijd (tot in de 16e eeuw) en de lage verwachting voor resten uit de Vroege Nieuwe Tijd (vanaf de 16e eeuw) tot en met de Late Nieuwe Tijd bij te stellen. Op basis van de intactheid van de bodem (vanaf 0,5 m beneden maaiveld) in het plangebied kunnen archeologische resten, die samenhangen met de stadsstichting van Nieuwstadt , aanwezig zijn. Aangezien de ingrepen voor de nieuw te bouwen woningen en de aanleg van kabels en leidingen, vooral het riool, deze diepte overschrijden adviseert KSP Archeologie een vervolgonderzoek in de vorm van een proefsleuvenonderzoek om vast te stellen of in het plangebied archeologische resten aanwezig zijn en zo ja, welke waardering hieraan gegeven kan worden. Voor dit gravende archeologisch onderzoek is een Programma van Eisen (PvE) noodzakelijk dat is goedgekeurd door de bevoegde overheid. In dit PvE wordt de werkwijze en de randvoorwaarden van het onderzoek vastgelegd. Het rapport is op 27 februari 2025 beoordeeld namens de gemeente Echt -Susteren door het servicecentrum MER. Er waren geen opmerkingen. Het advies is overgenomen. Dit is verwerkt in deze versie.
KSP Archeologie 7 1 Inleiding 1.1 Onderzoekskader In opdracht van WSP Nederland B.V. heeft KSP Archeologie een archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek, verkennende fase (IVO-(O)verig); booronderzoek) uitgevoerd voor de locatie aan de Elsenewal in Nieuwstadt (gemeente Echt-Susteren). Het onderzoek is uitgevoerd voor de aanvraag van een omgevingsvergunning voor de nieuwbouwplannen van 7 woningen. Het onderzoek is uitgevoerd conform de beoordelingsrichtlijn SIKB 4000 (versie 4. 1) met bijbehorende protocollen (KNA 4.1) 4002 (bureauonderzoek bij landbodems) en 4003 (inventariserend veldonderzoek, overig) (www.sikb.nl) en de gemeentelijke eisen. Voor de in dit rapport gebruikte geologische en archeologische tijdsaanduidingen wordt verwezen naar Bijlage 6. Geologische formaties , laagpakket ten en lagen worden beschreven conform https://www.dinoloket.nl/stratigrafische-nomenclator. 1.2 Toekomstige situatie Binnen het plangebied zullen zeven nieuwe woningen worden gebouwd (Figuur 2). Het oppervlak van de nieuwe woningen zal de archeologische ondergrens van 100 m2 en ingreepdiepte van 0,4 m overschrijden, waardoor er archeologische onderzoek noodzakelijk is. Figuur 2: Toekomstige situatie binnen het plangebied (bron: opdrachtgever).
Voor zover bekend zijn binnen het plangebied geen graafwerkzaamheden voor een bodem - en/of grondwatersanering nodig in het kader van de milieuhygiëne of om niet gesprongen conventionele
KSP Archeologie 8 explosieven op te sporen. Het waterpeil c.q. bodempeil binnen het plangebied zal niet veranderen door de geplande bodemingrepen en zal daarmee geen gevolgen hebben voor de conserveringstoestand van eventuele aanwezige archeologisch resten. 1.3 Afbakening plan- en onderzoeksgebied Het plangebied is gelijk aan het onderzoeksgebied waarvoor het archeologisch e onderzoek is uitgevoerd. Het plangebied is ca. 2.178 m2 groot en ligt aan de Elsenewal in Nieuwstadt (Figuur 1). Het terrein wordt in het noordoosten begrensd door een tuin, in het zuidoosten door bebouwing met tuinen van de Halfeweg, in het westen door een groenstrook langs de Elsenewal en in het noordwesten door bebouwing met tuin van de Limbrichterstraat. 1.4 Overheidsbeleid In 1992 heeft Nederland het Europese ‘Verdrag van Malta’ ondertekend. In het verdrag is de omgang met het Europees archeologisch e erfgoed geregeld. Belangrijk daarin is dat voorafgaand aan de uitvoering van plannen onderzoek moet worden gedaan naar de aanwezigheid van archeologische waarden en daar in de ontwikkeling van plannen zoveel mogelijk rekening mee te houden. Het wettelijk kader voor de archeologische monumentenzorg is vastgelegd in de Erfgoedwet. Daarnaast hebben de verschillende overheden (het rijk, de provincie en de gemeentes) archeologiebeleid vastgelegd.
Gemeenten houden bij de vaststelling van een omgevingsplan of het verlenen van een vergunning altijd rekening met in de grond aanwezige dan wel te verwachten archeologische waarden (Omgevingswet). Volgens het bestemmingsplan ‘Stedelijk gebied’ van de gemeente Echt -Susteren (vastgesteld 26 -05- 32016) geldt voor het plangebied de dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie 1’. Dit betekent dat bij bodemingrepen dieper dan 0, 4 m en over een oppervlak groter dan 100 m 2 archeologisch onderzoek nodig is. Aangezien deze ondergrenzen bij de realisatie van de nieuwbouwplannen worden overschreden (zie paragraaf 1.2), is archeologisch onderzoek noodzakelijk. In het kader van het de vergunningaanvraag is voor het plangebied een archeologisch vooronderzoek nodig dat bestaat uit een bureauonderzoek gecombineerd met een verkennend booronderzoek. 1.5 Onderzoeksdoel en vraagstellingen Bureauonderzoek Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde, archeologische verwachting, met behulp van informatie van bestaande bronnen over bekende of verwachte archeologische waarden binnen het omschreven onderzoeksgebied. Het resultaat is een standaardrapport bureauonderzoek met een gespecificeerde archeologische verwachting en een advies. Op basis hiervan wordt vastgesteld of vervolgonderzoek nodig is en zo ja, welke strategie hierbij het beste gevolgd kan worden.
Inventariserend Veldonderzoek Het doel van het inventariserend veldonderzoek (IVO) (landbodems) is het aanvullen en toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting, zoals geformuleerd in het bureauonderzoek. Het gaat om gebiedsgericht onderzoek door middel van waarnemingen in het veld, waarbij (extra) informa tie wordt verkregen over bekende en of verwachte archeologische waarden in het onderzoeksgebied.
KSP Archeologie 9 Het resultaat van het onderzoek is een standaardrapport IVO-O met een waardering en een inhoudelijk (selectie)advies. Aan de hand hiervan kan een beleidsbeslissing (meestal een selectiebesluit) worden genomen door de bevoegde overheid . Indien er onvoldoende gegevens voor waardering en selectie - advies zijn, kunnen deze niet opgesteld worden. Om te komen tot het resultaat moeten de veldactiviteiten uitgevoerd worden tot het niveau waarop de beleidsbeslissing gefundeerd genomen kan worden, d.w.z. dat de archeo logische waarden van het terrein/vindplaats in voldoende mate zijn vastgesteld. Aan de hand hiervan kan dan worden geadviseerd tot vervolgonderzoek of vrijgave van het plangebied of terreindelen daarvan. Het inventariserend veldonderzoek kent drie fasen: een verkennende, een karterende en een waarderende fase. De strategie die gekozen wordt, hangt onder andere af van de omvang van het plangebied, de aard van de geplande werkzaamheden, de verwachte archeologische resten en het archeologiebeleid van de gemeente. Dit onderzoek betreft een verkennend onderzoek. De verkennende fase heeft als doel om inzicht te krijgen in de vormeenheden van het landschap (bodemopbouw) die van invloed zijn op de locatiekeuze in h et verleden. Hiermee worden kansarme zones uitgesloten en kansrijke zones geselecteerd voor mogelijk vervolgonderzoek.
Om de bovenstaande doelstelling te realiseren, zijn de volgende onderzoeksvragen opgesteld: • Wat is de opbouw van de ondergrond en is het bodemprofiel intact? • Wat is de specifieke archeologische verwachting van het plangebied op basis van het bureauonderzoek en wordt deze door het veldonderzoek bevestigd? • In hoeverre wordt het (potentiële) archeologische niveau bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling van het gebied? 2 | Bureauonderzoek 2.1 | Huidige situatie Om de huidige situatie en mogelijke verstoringen van de bodem in kaart te brengen zijn de volgende bronnen geraadpleegd: • | Huidige topografische kaart (Figuur 1); • | Luchtfoto’s uit 2016 tot heden (PDOK); • | Grondwaterstanden | (Wageningen | Environmental | Research | (2023), https://www.dinoloket.nl/ondergrondmodellen/kaart; • | Grondwatertrappen gekoppeld aan de Bodemkaart schaal 1:50.000 versie 2006 (geoplaza.vu.nl); • | Bebouwde | rijksmonumenten | (archis.cultureelerfgoed.nl): | geen | monumenten/bebouwing aanwezig; • | Gemeentelijke | monumenten | (www.monumenten.nl): | geen | gemeentelijke monument/bebouwing aanwezig; • | Informatie van de opdrachtgever over het plangebied; • | Informatie over kabels en leidingen (KLIC-melding); • | Informatie | over | de | huidige | bebouwing: | Basisregistratie | Adressen | en | Gebouwen | (BAG) (www.bagviewer.kadaster.nl).
Het plangebied is momenteel in gebruik als landbouwgrond. Er is geen bebouwing aanwezig, waardoor er geen sprake is van rijksmonumenten dan wel gemeentelijke monumenten. Binnen het plangebied zijn voor zover bekend geen kelders of andere ondergrondse werken aanwezig (bijvoorbeeld funderingen of drainage). Binnen het plangebied zijn geen kabels en leidingen aanwezig (KLIC-melding). Tot 2006 waren de (freatische) grondwater(spiegeldiepte)standen door middel van grondwatertrappen (I, nat t/m VIII droog) gekoppeld aan de kaarteenheden van de bodemkaart 1:50.000 (Bijlage 2). Op deze kaart staat geen grondwaterstand voor het plangebied aangegeven. In het meest actuele grondwaterdieptespiegelmodel zijn de verwachte grondwaterstanden gemodel- leerd voor blokken van 50 x 50 m. Daarop heeft het plangebied een grondwatertrap 17 (Wageningen Environmental Research 2023, | https://www.dinoloket.nl/ondergrondmodellen). | Dit betekent dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand tussen 80 | - 140 cm en de gemiddeld laagste grondwaterstand dieper dan 180 cm beneden maaiveld wordt aangetroffen. Op basis van het verwachte bodemtype (zie paragraaf 2.2.) ligt de gemiddeld laagste grondwaterstand ruim dieper dan | het potentiële archeologische niveau | in de top van de C-horizont, waardoor | de conserveringsomstandigheden in de bodem voor onverkoolde organische resten slecht zijn.
2.2 | Beschrijving van aardwetenschappelijke gegevens Om het landschap ter plaatse en rondom het plangebied in kaart te brengen, zijn de volgende bronnen geraadpleegd: • | Geologische overzichtskaart van Nederland (TNO Geologische Dienst 2021); • | Geomorfologische kaart van Nederland van Nederland, versie 2023 via BRO-loket; • | Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000, versie 2023 via BRO-loket; • | Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN) (www.ahn.nl, AHN4 grid 0,5 x 0,5 m); • | Paleogeografische kaart van de Rijn-Maas delta (Cohen e.a. 2012). Het plangebied ligt binnen het noordelijke uiteinde van het Zuid-Limburgse lössgebied | (Berendsen 2005). Het landschap in dit gebied heeft zijn huidige vorm vooral tijdens de laatste twee ijstijden, het Saalien (ca. 150.000 jaar geleden), het Weichselien (ca. 115.000 – 11.755 jaar geleden) en het Holoceen (11.755 tot heden) gekregen. KSP Archeologie | 10 KSP Archeologie 11 Het landschap is sterk beïnvloed door de tektoniek en het klimaat. In het Kwartair ( 2,6 miljoen jaar geleden – heden) zijn rivierterrassen van de Maas ontstaan, die bestaan uit enkele meters tot een tiental meters dikke pakketten grof zand en grind (Formatie van Beegden). Door tektonische opheffing van het gebied heeft de Maas zich steeds dieper ingesneden.
Op relatief korte tijdschalen (1000 – 100.000 jaren) is vooral de invloed van klimaatveranderingen belangrijk geweest. Door deze klimaatveranderingen trad een voortdurende afwisseling op tussen perioden met insnijding (voornamelijk tijdens interglacialen) en accumulatie (voornamelijk tijdens glacia len). Deze afwisseling leidde in combinatie met tektonische opheffing tot het ontstaan van ter rasniveaus in het Maasdal ( Stouthamer et al. 2015) . Het plangebied ligt op het terras van Caberg 3 (Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.), behorend tot het Laagpakket v an Caberg van de Formatie van Beegden. Dit terras is ontstaan in het Saalien ca. 370.000 – 130.000 jaar geleden. Figuur 3: Maasterrassen en breuken rondom Sittard (Bouwer et al. 2000). Het plangebied ligt op het noordwestelijke deel van Caberg 3 rivierterras uit het Midden -Pleistoceen (Saalien) dat door de Westmaas is afgezet onder koude omstandigheden , waarbij het rivierpatroon vooral een vlechtende vorm heeft gehad. Dit pakket is van het late Midden-Pleistoceen tot in het Laat-
KSP Archeologie 12 Pleistoceen (Weichselien) bedekt geraak met löss . De löss wordt gerekend tot het Laagpakket van Schimmert van de Formatie van Boxtel. De terrassen worden doorsneden door dalen en begrensd door hellingen. Deze hellingen en beekdalen zijn ontstaan door insnijding van de Maas en/of zijrivieren in combinatie met de periglaciale omstandigheden gedurende de ijstijden. In deze perioden is de ondergrond periodiek permanent bevroren geweest, waardoor het water werd gedwongen langs het oppervlak af te stromen, waarbij dalen en hellingen, zogenaamde afbraakwanden, zijn ontstaan. Volgens de geomorfologische kaart ligt het plangebied binnen een dalvlakte terras (Bijlage 1, code E4 4). Vanaf het Saalien (circa 300.000 – 115.000 jaar geleden) is löss afgezet (Berendsen 2005). De Maasterrassen en hellingen zijn toen bedekt met löss, waarna erosie van löss op de hellingen is opgetreden. Ten zuidwesten van het plangebied is nog löss in situ aanwezig ( Figuur 4, BX5). Later in de laatste ijstijd, het Weichselien (circa 115.000 – 11.755 jaar geleden), is opnieuw löss afgezet, maar waren ook de Geleenbeek en Roode Beek actief. De löss is vooral tijdens de koudste en droogste perioden van het Weichselien, het Pleniglaciaal (circa 26.000 – 15.700 jaar geleden) en sommige perioden van het Laat -Glaciaal (circa 15.700 – 11.755 jaar geleden) afgezet.
In deze koude perioden ontbreekt de vegetatie vrijwel geheel, waardoor op grote schaal verstuiving door de wind heeft plaatsgevonden, waarbij löss is afgezet. Löss bestaat voor 75% uit kwartskorrels met een korrelgrootte van 2 -50 μm (ter vergelijking: matig fijn zand heeft een korrelgrootte van 150-210 μm) en wordt tot het Laagpakket van Schimmert van de Formatie van Boxtel gerekend. Lithologisch gezien is het zeer goed gesorteerde siltige leem (Stouthamer e.a. 2015). Figuur 4: Het plangebied op de geologische kaart (TNO Geologische Dienst 2021).
KSP Archeologie 13 De beken hebben in Laat-Glaciaal (circa 15.700 – 11.755 jaar geleden) een afwisseling gekend van een vlechtend karakter tijdens de koudere periode s, gekenmerkt door beddingafzettingen bestaande uit vooral zand en grind , en een meer meanderend karakter tijdens de warmere periodes (B ølling en Allerød), waarbij naast bedding- ook oever- en komafzettingen (rivierleem) zijn afgezet. In het Holoceen (circa 11.755 jaar geleden tot heden) is het klimaat warmer en vochtiger gewor den en is het landschap door geologische processen meestal weinig veranderd. Ter plekke van Nieuwstadt is de löss vanaf het begin van het Holoceen (Preboreaal) geërodeerd en verspoeld door lokale beken (Figuur 4, BX2) zoals de Geleenbeek, Sluisbeek (afsplitsing van de Geleenbeek net ten zuidoosten van Nieuwstadt) en de Roodebeek. De beekafzettingen worden gerekend tot het Laagpakket van Singraven van de Formatie van Boxtel. Op de geomorfologische kaart is alleen de Roode Beek weergegeven (Bijlage 1, code R42). Op de stroomgordelkaart (Cohen e.a. 2012 ) zijn ook de Geleenbeek , die dwars door Nieuwstadt stroomt, en de Sluisbeek ten zuidwesten van het plangebied te zien. In de huidige situatie neemt de Sluisbeek de volledige afvoer van de Geleenbeek voor zijn rekening en heet daarom nu Geleenbeek.
De Vloedgraaf, gelegen ten noordoosten van het plangebied tus sen de Geleenbeek en de Roode Beek is een kunstmatig aangelegde waterloop . De beken wateren tot op heden vanuit het zuidoosten richting het noordwesten af om uiteindelijk in de Maas uit te monden. Figuur 5: Stroomgordelkaart (Cohen e.a. 2012). Op het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN) is de hierboven beschreven landschappelijk situatie redelijk goed te herkennen en ligt het dalvlaktet erras ter plekke van Nieuwstad tussen 35,00 m +NAP in het oosten en 33,75 m +NAP in het westen (Figuur 6). De hoogte binnen het plangebied bedraagt ongeveer 34,50 m +NAP. De huidige Geleenbeek is te zien ten westen van het plangebied en de Vloedgraaf is ten noordoosten van het plangebied te zien., De Roode Beek is niet te herkennen omdat deze op de grens ligt met Duitsland en dus niet is weergegeven op het AHN.
KSP Archeologie 14 Figuur 6: Het plangebied op het Actueel Hoogtebestand van Nederland (bron: www.ahn.nl). Op basis van de bodemkaart worden in het plangebied ooivaaggronden verwacht (Bijlage 2, code Ldh5), bestaande uit zandige leem en met roest beginnend dieper dan 0,8 m -mv. Bij vaaggronden heeft er nog weinig of geen bodemvorming plaatsgevonden, omdat het sediment jong is. De ooivaaggronden zijn relatief goed ontwaterd, waardoor tussen de bouwvoor en de zone met roestvlekken een verbruiningshorizont (Bw -horizont) aanwezig kan zijn. Hier kan door homogenisatie van de bodem door het bodemleven de grond zijn verbruind/aangerijkt met humus (De Bakker en Schelling 1989).
2.3 Historische situatie en mogelijke verstoringen Om de historische situatie en mogelijke verstoringen van de bodem in kaart te brengen zijn de volgende bronnen geraadpleegd: • Oude kadasterkaarten: kadastrale minuut en oorspronkelijk aanwijzende tafels 1811 – 1832 voor toenmalige eigenaar/gebruiker (beeldbank.cultureelerfgoed.nl); • Historische kaarten uit de afgelopen 200 jaar (www.topotijdreis.nl); • Cultuurhistorische regiobeschrijving provincie Limburg (CultGIS/Haartsen 2009); • Cultuurhistorische Waardenkaart van de provincie Limburg: niet aanwezig op internet; • Erfgoedkaart Limburg (https://erfgoedkaartlimburg.nl/): niet raadpleegbaar; • Archeologische en overige cultuurhistorische rapporten van onderzoek binnen het onderzoeksgebied: is niet van toepassing; • Indicatieve Kaart Militair Erfgoed ( www.ikme.nl): het plangebied maakte onderdeel uit van het operatieterrein Roerdriekhoek uit WOII , maar er zijn geen verwachting op specifieke resten uit WOII;
KSP Archeologie 15 • Kaart van verdedigingswerken/ Militaire landschapskaart (https://rce.webgispublisher.nl/ Viewer.aspx?map=militaire_landschapskaart): er zijn geen verdedigingswerken binnen het plangebied bekend vanaf de Middeleeuwen tot aan de Koude Oorlog; • Bouw-/constructietekeningen van te slopen of te wijzingen historische bouwwerk: is niet van toepassing; • Gegevens van milieukundig bodemonderzoek ( https://www.bodemloket.nl) : geen informatie opvraagbaar via kaart; • Luchtfoto’s uit de periode 2006-heden (www.topotijdreis.nl); • Geomorfologische kaart van Nederland , versie 2023 via BRO -loket: hierop zijn geen bodemverstoringen in het plangebied aangegeven; • Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000 , versie 2023 via BRO -loket: hierop zijn geen bodemverstoringen in het plangebied aangegeven; • Vergraven gronden project Alterra (Brouwer & Van der Werff 2012): hierop zijn geen bodemverstoringen in het plangebied aangegeven; • Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN) ( www.ahn.nl): hierop zijn geen kunstmatige ophogingen en/of afgravingen zichtbaar; • In het kader van dit onderzoek zijn geen archieven geraadpleegd omdat een g erichte vraagstelling ontbreekt. Hieronder volgt een beschrijving van het historische gebruik (bebouwing, grondgebruik, historische wegen etc.) van het plangebied en de directe omgeving.
Daarnaast is gekeken of er sprake is van (mogelijke) bodemverstoringen en/of bodemvervuilingen (aard, omvang, diepteligging en locatie) binnen het plangebied. Het plangebied ligt in het meest zuidoostelijke deel van de Maasvallei van Midden-Limburg, vrij ver van de Maas, op vrijwel de grens met Zuid-Limburg (Haartsen 2009). Hierdoor past de beschrijving vann het landschap in Zuid-Limburg beter bij het plangebied dan dat van de Maasvallei. Het landschap van Zuid- Limburg is opgebouwd uit dalen, hellingen en plateaus. Het is het oudste cultuurlandschap van Nederland en het wordt al zo’n 7000 jaar continu bewoond. De natuurlijke gesteldheid heeft een grote invloed gehad op het cultuurlandschap. De dalen van de rivieren en beken werden als eerste bewoond en van daaruit werden de hoger gelegen plateaus ontgonnen. De dalen hebben een besloten karakter, terwijl de plateaus gekenmerkt worden door openheid. Dit geldt voor de omgeving van het plangebied in mindere mate aangezien het hoogteverschil van de lager gelegen gebieden, waaronder Nieuwstadt , niet zoveel verschillen met de hogere gelegen gebieden (ruim 1,0 m). Bijzondere gebouwen die in het gebied voorkomen zijn de vakwerkhuizen en de gesloten hoeves. In het midden van de 3e eeuw, tijdens de Romeinse Tijd, bereikte de bevolkingsomvang een hoogtepunt.
Daarna nam de bevolking aanzienlijk af en leidden politieke en militaire problemen tot een economische ineenstorting. Met name de villa’s werden hierdoor getroffen met het gevolg dat veel van deze grote agrarische bedrijven werden verlaten . Omstreeks het jaar 1000 waren grote delen van de plateaus, alsmede delen van de dalen, nog bebost. Als gevolg van een sterke bevolkingstoename tussen 1000 en 1300 werden de bruikbare gronden op de plateaus ontgonnen. In 1277 wordt Nieuwstadt voor het eerst op papier genoemd , waarin de goederen van voorheen bisschop van Luik en heer van Montfort , waaronder het kasteel Montfort, Nieuwstadt, Echt, Linne, Vlodrop en al le andere dorpen met alles wat bij het genoemde kasteel en de dorpen hoort , worden overgedragen aan Reinald graaf van Gelder. Daaruit blijkt dat Nieuwstadt al bestond voor 1277 , maar over een vroegere periode is niets op papier te vinden. Het belang van Nieuwstadt was echter vrij klein. Het kreeg bijzondere rechten, maar er is geen aanduiding dat er daadwerkelijk stadsrechten waren. Wel mochten verdedigingswerken, zoals wallen en poorten worden gebouwd. Een aantal straatnamen van nu herinne ren hier nog aan: St. Janswal, St. Maartenswal, St. Brigidawal, Millenerpoort, Haverterpoort, Susterderpoort. Vanwege deze
KSP Archeologie 16 verdedigingswerken werd het regelmatig in oorlogshandelingen betrokken. In 1398 werd het een belangrijke militaire vesting in de strijd tussen Gelder en Luik om de burcht Millen. In 1583 werden tijdens een slag de wallen en poorten verwoest. Ze werden niet meer opgebouwd en Nieuwstadt verloor de betekenis als militaire vesting plaats . Op een kaart van Taisne uit 1623 (https://elsene.nl/documents/map1/nieuwstadttoen/HvN2nwsttoen.pdf) is Nieuwstadt afgebeeld (Figuur 7). De welvaart en groei kwamen tot stilstand en liepen zelfs terug. De stadsrechten bleven echter wel behouden. Tot 1715 bleef Nieuwstadt in Gelders bezit. Daarna ging het over in het Staatse grondgebied van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Tijdens de Franse overheersing werd in 1794 Nieuwstadt zelfstandig verklaard. Door een bepaling van het Congres van Wenen kreeg Nieuwstadt in 1815 uitbreiding. Door een grenscorrectie waarbij het riviertje 'de Roode Beek' als grens werd bepaald, werd er een klein stukje Duitsland toegevoegd. Deze grens bestaat nog altijd. Figuur 7: Het plangebied (rode stip) op de kaart van Taisne uit 1623 (https://elsene.nl/documents/map1/nieuwstadttoen/HvN2nwsttoen). Voor de historische ontwikkeling is historisch kaartmateriaal geraadpleegd. Op de kaart van Taisne uit 1623 is alleen het omwalde deel van Nieuwstadt uit 1277 te zien .
Gezien de ligging van het plangebied aan de Elsenewal moet de stad zijn uitgebreid rond 1400 (https://genwiki.nl/index.php/Nieuwstadt). Op de kaart van Tranchôt en Müffling uit 1803-1813 (Figuur 8) is het plangebied onbebouwd en in gebruik als weiland. Langs de zuidwestgrens loopt een pad. Als de kaart uit 1803-1813 wordt vergeleken met de kaart uit van Taisne uit 1623, dan heeft er een flinke stadsuitbreiding plaatsgevonden ten zuidwesten en ten noordwesten van de stad uit 1277 . Ten zuidoosten van het plangebied ligt het omgrachte terrein van huis Witham, waar resten aanwezig zijn van een kasteel uit de late Middeleeuwen, die mogelijk teruggaat tot 1200 . Op de kadastrale kadastrale minu uten uit 1811-1832 (Figuur 9) zijn de percelen binnen het plangebied liggen in gebruik als boomgaard en is het plangebied onbebouwd . Op het minuutplan is het pad ten zuidwesten van het plangebied niet te zien. Op de kaart uit 1897 (Figuur 10) is het plangebied onbebouwd en in gebruik als boomgaard en ligt er direct ten westen van het plangebied een spoorlijn. Op de kaart uit 1925 (Figuur 11) is het plangebied in gebruik als boomgaard en is er direct bij de noordwesthoek van het plangebied eeen boerderij te zien. Op de kaart uit 1958 (Figuur 12) is te zien dat er nu twee bijgebouwen binnen de de noordwesthoek van het.
plangebied aanwezig zijn, die waarschijnlijk tot de hiervoor genoemde boerderij behoren. Ook is nu de weg Elsenewal ten westen van het plangebied aanwezig. Op de kaart uit 1999 (Figuur 13) zijn voor het eerst de huizen ten zuidoosten en ten noorden van het plangebied te zien. De bebouwing uit 1958 is nog aanwezig binnen het plangebied . Op de kaart uit 2009 (niet afgebeeld) is deze bebouwing binnen het
KSP Archeologie 17 plangebied verdwenen en is het plangebied in gebruik als weiland en is er ten opzichte van de huidige situatie (Figuur 1) niets meer veranderd. Figuur 8: Het plangebied op de Tranchotkaart uit 1803-1820 (Bron: Landesvermessungsamt Nordrhein-Westfalen 1967). Figuur 9: Het plangebied op de kadastrale minuut uit het begin van de 19e eeuw (bron: beeldbank.cultureelerfgoed.nl).
KSP Archeologie 18 Figuur 10: Het plangebied op de kaart uit 1897 (bron: www.topotijdreis.nl). Figuur 11: Het plangebied op de kaart uit 1925 (bron: www.topotijdreis.nl).
KSP Archeologie 19 Figuur 12: Het plangebied op de kaart uit 1958 (bron: www.topotijdreis.nl). Figuur 13: Het plangebied op de kaart uit 1999 (bron: www.topotijdreis.nl).
KSP Archeologie 20 Voor de historische ontwikkeling is ook gekeken naar archeologische resten als gevolg van conflict. Op basis van de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed ( www.ikme.nl) en de Militaire landschappenkaart van de RCE zijn deze niet bekend in het plangebied. Wel blijkt uit het bestemmingsplan ‘’Cultuurhistorie Echt- Susteren’ van 22-09-2016, dat voor het plangebied de dubbelbestemming Waard-Cultuurhistorie geldt met als Functieaanduiding specifieke vorm van waarde-cultuurhistorische ensemble nieuwstadt. Het ensemble omvat het gebied van de oorspronkelijke stad, inclusief het gedeelte tussen de binnenwal en de buitenwal. Daarbinnen valt de buitenplaats Witham, dat eigendom was van de heren van Wittem en in de 15 e eeuw al bestond. We focussen ons eerst op het gedeelte dat wél stad bleef en bebouwd werd. Nieuwstadt heeft een bijna vierkante vorm met afgeronde hoeken. De gracht is volledig gedempt, maar het wegenpatroon markeert nog nauwkeurig de plek waar de binneng rachten liepen: De Kloosterwal, Sint Janswal, Sint Janshof, Sint Brigidawal, Haverterpoort en Sint Maartenswal volgden de gracht aan de binnenzijde. De gracht liep derhalve om deze straten heen, dus bijvoorbeeld tussen Sint Brigidawal en Grachtstraat en tussen Sint Brigidawal en Schoolstraat.
Alleen tussen een hoek van de Sint Maartenswal en de Kloosterwal loopt geen straat; daar liep de gracht door het huidige park zonder begeleiding van een weg. De Sint Maartenswal buigt daar in westelijke richting af, iets wat dit pad al eerder deed. De Geleenbeek liep voorheen dwars door de stad via de Beekstraat, die de beek altijd al begeleidde. Na demping van dit deel van de Geleenbeek en omleiding van het water in de Sluisbeek bleef de Beekstraat alleen achter. Nader ingezoomd op de bebouwingsstructuur zien we dat bepaalde plekken die in de 19e eeuw nog open waren weliswaar zijn ingevuld, maar dat er binnen het stadje nog grote open ruimtes zijn. Het betreft dan bijvoorbeeld het gebied tussen Kleine Staat en Sint Bridigawal. Hierdoor is het karakteristiek van ‘ agrarisch stadje’ erg goed bewaard gebleven. De volkstuintjes en paardenweitjes binnen de stadswal mogen zelfs op nationaal niveau erg bijzonder genoemd worden. Buiten de stadswal ligt het gebied van de binnen- en buitenwal. Dit gebied heeft in de laatste anderhalve eeuw enkele belangrijke transformaties ondergaan. Een zware impact heeft de doorsnijding door de spoorlijn in 1865 gehad, waardoor het oorspronkelijke stadsgebied in tweeën is gedeeld, ook visueel.
Zo vinden we in de halve cirkel tussen spoorlij n (ter hoogte van Reinald van Gelrestraat) en de hoek Elsenewal – Millenerstraat de deels oorspronkelijke, deels gereconstrueerde buitense stadsgracht terug. De bodem kan zijn aangetast door het eeuwenlange gebruik als weiland en boomgaard. Gemiddeld reikt de bodembewerking ten behoeve van de landbouw tot 30 – 50 cm beneden maaiveld , maar reikt deze mogelijk dieper doordat er hoogstamfruitbomen hebben gestaan. 2.4 Beschrijving van archeologische gegevens Om een beeld te krijgen van de archeologische gegevens, zijn de volgende bronnen geraadpleegd: • Archeologische Monumenten Kaart (AMK) (via archis.cultureelerfgoed.nl); • Archeologische rijksmonumenten (via archis.cultureelerfgoed.nl); • Archeologische onderzoeken en vondstmeldingen in Archis (archis.cultureelerfgoed.nl); • E-depot archeologie (DANS): rapporten en onderzoeksgegevens van archeologisch onderzoek (https://archaeology.datastations.nl/); • Historische kaarten (zie paragraaf 2.3); • Gemeentelijke archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart (Verhoeven e.a. 2010). Het plangebied maakt onderdeel uit van een archeologische monument, namelijk: AMK terrein 16470 . Het is een terrein van hoge archeologische waarde. Het betreft een terrein met bewoningssporen uit de Late Middeleeuwen tot en met de Nieuwe Tijd. Het gaat om de oude stadskern van Nieuwstadt.
Nieuwstadt gaat terug op het dorp Helsene. Het dorp kan rond 1250 stad zijn geworden. In 1277 werd de plaats 'novum oppidum' genoemd en was zij al versterkt. Nieuwstadt was vooral bedoeld als Gelderse grensvesting. In economisch opzicht is de stad nooit tot ontwikkeling gekomen. De vesting was aanvankelijk ruim opgezet, maar werd al snel ingekrompen tot een handzamer geheel. Van de oorspronkelijke dubbel zo grote stadsuitleg is de buitengrens nog op kaarten en luchtfoto's herkenbaar.
Voor het onderzoek zijn de meldingen bekeken die binnen dezelfde landschappelijk e en historische situatie liggen als het plangebied. | In een straal van 300 m rondom het plangebied zijn twee AMK- terreinen, meerdere | onderzoeksmeldingen en twee vondstmeldingen bekend (Tabel | 1, Bijlage 3). De meldingen liggen rond Nieuwstadt in de gemeente Echt-Susteren, tenzij anders vermeld in Tabel 1. AMK-terrein | Locatie en ligging | Aard terrein/waarde/datering 8800 | Huize Witham | Kasteelterrein met resten van kasteel uit de Late Middeleeuwen, terrein van hoge archeologische waarde 15578 | Elsenewal | Terrein met resten van een wal uit de Late Middeleeuwen, terrein van archeologische waarde 16740 | Nieuwstadt | Nederzetting uit de Late Middeleeuwen tot en met Nieuw Tijd, terrein van hoge archeologische waarde Onderzoeks- | Locatie en ligging | Type onderzoek | Aard en datering vondstlocatie/resultaten /vondstmelding OM 2067099100 | Nieuwstadt | Booronderzoek 2005 | Geen info in Archis en DANS Arcadis OM 2101303100 | Elsenewal | Bureauonderzoek 2005, | Voegt niets toe aan huidig onderzoek Hensen 2005 OM 2110246100 | Kampweg, Geleenbeek | Proefsleuven 2006 Arcadis | Geen info in Archis en DANS OM 2169320100 | Elseneweg; Elsenewal | Booronderzoek 2007 | Zie tekst OM 2222091100 | Elseneweg; Elsenewal | Geofysisch onderzoek | Zie tekst 2008 OM 2231025100 | Elsenewal | Proefsleuven 2009 |
Zie tekst OM 2260315100 | Elsenewal | Opgraving 2009 | Zie tekst OM 3998959100 | Cremerstraat en Oude | Bureauonderzoek 2016. | Voegt niets toe aan huidig onderzoek Straat | Gazenbeek 2017 OM 4657488100 | Nieuwstadt | Bureauonderzoek 2018. | Voegt niets toe aan huidig onderzoek Verhoeven 2018 OM 4734080100 | Nieuwstadt | Begeleiding 2019 | Zie tekst OM 5175717100 | Sint Janswal | Bureau- en booronderzoek | Zie tekst OM 5428461100 | Millen-Nieuwstadt | Bureauonderzoek 2023. | Voegt niets toe aan huidig onderzoek Grothe e.a. 2023 OM 5529006100 | Millen-Nieuwstadt | Booronderzoek 2024 | Zie tekst VM 2897966100 | Nieuwstadt | Niet-archeologisch | Pot. Aardewerk gedraaid-geglazuurd. MEL graafwerk 1955 VM 3236422100 | Huize Witham | Indirect; archief 1997 | Keramiek: MEL-NTV Zandsteen/kwarsiet beeld: MEL-NTM Koperen duit: NTM Stenen fundering: NT Tabel 1: Overzicht van de AMK-terreinen, onderzoeksmeldingen (OM) en vondstmeldingen (VM) binnen een straal van 300 m rondom het plangebied (bron: archis.cultureelerfgoed.nl). Onderzoeksmelding 2169320100 (Elsenewal, Liefferinge 2009) Op basis van de veldkartering is gebleken dat er binnen de grenzen van het plangebied archeologische resten (oppervlaktevondsten) uit de periode vanaf de Volle Middeleeuwen tot en met de Nieuwe tijd aanwezig zijn.
Uit het karterend booronderzoek is gebleken dat er binnen de grenzen van het plangebied ooivaaggronden en poldervaaggronden voorkomen. In het noordelijk gedeelte van het plangebied bestaat het volledige bodemprofiel uit zandige leem (ooivaaggronden), terwijl in het zuidelijke deel eerder sprake is van zandige klei (poldervaaggronden) in de ondergrond. De natuurlijke sedimentaire- en | bodemopbouw | is | op | de | meeste | plaatse | sterk | verstoord | als | gevolg | van | grootschalige grondwerkzaamheden in het verleden. In de onmiddellijke omgeving van het plangebied moet de oprichting en het onderhoud van de stadswallen namelijk gepaard zijn gegaan met veel grondverzet. Toch blijkt het bodemprofiel op een aantal locaties redelijk intact te zijn, afgezien van de verstoring die het gevolg is van recente ploegwerkzaamheden. De zone tussen de buitenste en de binnenste stadswal KSP Archeologie | 21 KSP Archeologie 22 is momenteel in gebruik als akkerland. Geleidelijk is de van oorsprong middeleeuwse topografie (stadswallen en grachten) vervaagd als gevolg van het (diep)ploegen. Ondanks deze recente bedreiging worden nog goed geconserveerde archeologische resten verwach t binnen de grenzen van het plangebied. De aanwezigheid van bouwpuin en aardewerkfragmenten wijst mogelijk in de richting van middeleeuwse bewoningsresten tussen beide stadswallen. Advies proefsleuvenonderzoek.
Onderzoeksmelding 2222091100 (Elsenewal, Orbons 2008) ArcheoPro heeft in opdracht van Synthegra Archeologie een geofysisch onderzoek uitgevoerd ter plaatse van het buitengebied van Huize Witham. Dit onderzoek vond plaats naar aanleiding van een alhier door Synthegra Archeologie verricht Inventariserend veldon derzoek. Uit de resultaten van de metingen valt duidelijk de ligging van voormalige watervoerende laagten af te leiden. Het betr eft hier resten van een grachten en eventueel van een oude meander van de Geleenbeek. Ook zijn zones herkenbaar die waarschijnli jk zijn ontstaan door het uitbaggeren van de watervoerende laagten. De resultaten van de metingen geven geen aanwijzingen voor de aanwezigheid van gebouwresten in de ondergrond. ArcheoPro adviseert proefsleuven. Onderzoeksmelding 2231025100 (Elsenewal, Koeman e.a. 2009) De natuurlijke ondergrond bestaat uit grofzandige Maas-afzettingen uit het pleistoceen, afgedekt door fijnzandige tot lemige eolische afzettingen, eveneens uit het pleistoceen, met bovenin resten van een begraven bodemvorm (ooivaaggrond) en een antropogeen sporenniveau. Daarop ligt een pakket overwegend grijsbruine leem, waarvan de genese onduidelijk is en plaatselijk wisselend. Daarbij valt te denken aan (een combinatie van) beekafzettingen, afzetting van verspoelde leem (colluvium) en antropogene depositie.
Het plangebied bevindt zich op een Maasterras (Formatie van Beegden) met zandige löss waarop zich in de lagere delen van het landschap afzettingen van de Geleenbeek bevinden. Het zuidelijk deel van het plangebied lijkt deel uitgemaakt te hebben van het Bee kdal van de Geleenbeek, terwijl het noordelijk deel de flank vormt van een rug waarop de middeleeuwse stadskern van Nieuwstadt ligt. Tijdens het proefsleuvenonderzoek is gebleken dat overal op het terrein zich sporen bevinden in de vorm van kuilen, paal sporen, enkele wand - of standgreppeltjes en enkele greppeltjes met andere functie (ontwatering?). Daarnaast is een tweetal grachten en een natuurlijke waterloop, aangetroffen. De meeste sporen zijn in de tweede helft van de 13 e of eerste helft van de 14 e eeuw te dateren. Er is hiernaast aardewerk aangetroffen uit de 12e eeuw, wat wijst op activiteiten in deze periode op of nabij het plangebied. Er zijn geen aanwijzingen binnen het plangebied aangetroffen die wijzen op activiteiten na de 14 e eeuw. De aangetr offen archeologische resten zijn behoudenswaardig. Er wordt geadviseerd op de archeologische resten in situ te behouden. Indien behoud in situ niet mogelijk is, wordt aanbevolen om de vindplaats doormiddel van een opgraving ex situ te behouden.
Onderzoeksmelding 2260315100 (Elsenewal, Van Dijk 2013) Uit het onderzoek is gebleken dat al in de late 12 e eeuw sprake is van extensief menselijk gebruik van het plangebied, maar de bewoning vond op voornamelijk plaats tussen het begin van de 13 e en de tweede helft van de 14 e eeuw (ca. 1250 en 1375). De bewoning bestond uit zeven gebouwen, die op regelmatige onderlinge afstand lagen, waardoor er sprake lijkt van planmatig opgezette erven. Er vond veeteelt plaats en er was hooiland, maar er werden ook ambachten beoefend, getuig e een smederij en een ververij. In enkele gebouwen vond ook het stremmen van melk plaats en/of vond kaasproductie plaats en/of het stremmen van melk en er werd wellicht tevens hennep en vlas geteeld en/of verwerkt, veelal voor productie van olie, linnen, touw. Enkele van deze ambachten word en ook in de historische bronnen genoemd. Het voorkomen van kookpotten wijst erop dat het niet enkele ambachtelijke gebouwen betreft, maar dat er ook werd gewoond. Dit wordt ondersteund door de grootte van enkele gebouwen. Het plangebied werd doorsneden do or een weg die aansloot op de Millenerstraat in de stadskern. Daarnaast wordt het plangebied doorkruist door zes grachten en sloten met zwak stromend of stilstaand water. Die zijn vermoedelijk aangelegd door de gemeenschap als groep, en dienden voor de ontwatering van het gebied.
Er kan worden verondersteld dat het water in de grachten en sloten werd gebruikt bij de verwerking van vlas en hennep en de productie van linnen en touw. Het ontbreken van KSP Archeologie 23 waterputten duidt erop dat de watervoorziening een collectieve voorziening was, en op de erven nooit op individuele basis is gevoerd. Wellicht is dit een indicatie dat het plangebied voornamelijk een gebied was waar ambachten werden ontplooid. Er kunnen ook andere factoren aan ten grondslag liggen, zoals een verbod door de lokale heer. Na de 15e eeuw was het plangebied nog maar extensief in gebruik. Onderzoeksmelding 4734080100 (Nieuwstadt, Verschuren e.a. 2022) Uit de begeleiding bleek dat de bodem sterk verstoord was, zoals verondersteld in het vooronderzoek. In totaal zijn 44 spoornummers uitgedeeld. De meeste sporen zijn waargenomen in de putwand. Tijdens de begeleiding is de fundering van de Haverterpoort gevonden. Deze fundering was in het verleden al doorbroken door de oude riolering. Naast de poort is de stadsgracht gevonden. Restanten van de fundering van de brug over de gracht zijn gevonden in de vorm van houten heipalen. Tevens zijn resten gevonden van een fundering van een gebouw uit de nieuwe tijd. Deze baksteen fundering ligt op de vulling van de stadsgracht en is aangelegd nadat de gracht was gedempt. Ter hoogte van Haverterstraat 6 is een waterput gevonden.
Deze waterput lag niet op een erf en zal een openbare put zijn geweest waar de bewoners van Nieuwstadt water konden halen. In totaal zijn 180 vondsten verzameld verdeeld over 30 vondstnummers bestaande uit 152 fragmenten keramiek, 1 fragment ondefinieerbaar metaal, 4 fragmenten glas, 3 ijzeren voorwerpen, 2 dierlijke botfragmenten, 5 monsters kalksteenmortel, 9 leisteen fragmenten, 2 hout fragmenten en een metalen lamp. Veruit het merendeel van de vondsten bestaat uit keramiek uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd. Onderzoeksmelding 5175717100 (Sint Janswal, Paulussen e.a. 2024) Het verkennend booronderzoek heeft ter plaatse van boring 1 aangetoond dat er sprake is van een opgebracht bodempakket met een onderliggende cultuurlaag op alluviaal zand c.q. een grachtvulling, al dan niet met een alluviale component. De boring 2 en 3 zijn gestuit. Advies vervolgonderzoek. Onderzoeksmelding 5529006100 (Millen-Nieuwstadt, De moor e.a. 2024) Het verkennend booronderzoek bevestigt ten dele het bestaande archeologische verwachtingsmodel. In het plangebied is sprake van een landschap dat langdurig onder invloed van rivieren en beken heeft gestaan.
Daarbij is er vermoedelijk geen sprake van een landschap dat voor langere tijd stabiel is geweest, maar van een landschap waar de meanderende Geleenbeek zorgde voor een dynamisch milieu waarin, door de zich lateraal verplaatsende beek, continu sprake was van herwerking van eerder afgezette sedimenten. Dergelijke gebieden lenen zich niet direct voor permanente bewoning, maar het voorkomen van aan beekdalen gerelateerde off -site verschijnselen kan zeker niet worden uitgesloten. Er is wel een onderscheid te maken in (van oudsher) iets hoger liggende (en drogere) gebieden en lagere (en vochtiger) delen van het landschap, meer specifiek het zuidelijke deel van het plangebied waar laat- pleistocene (vroeg holocene) eolische afzettinge n vrijwel aan maaiveld voorkomen. Dit zijn delen waar een hoge archeologische verwachting voor archeologische resten vanaf de midden steentijd (Mesolithicum) kan worden opgesteld. Daarnaast komen in het noordelij ke en centrale deel van het plangebied nog kleine delen voor waar er ook sprake is van een relatief ondiep liggend niveau van de top van het (herwerkte) Maasterras, hiervoor geldt een middelhoge archeologische verwachting. Voor de (grote) delen van het plangebied waar sprake is van een dik pakket holocene beekafzettingen geldt dat de verwachting kan worden bijgesteld naar laag.
In deze delen van het plangebied is sprake geweest van een dynamisch en onstabiel landschap voor a anzienlijke delen van het Holocee n. Advies archeologische begeleiding. Uit de onderzoeksmeldingen aan de Elsenewal (2169320100, 2222091100, 2231025100 en 2260315100), die landschappelijk en vanuit de stadsontwikkeling van Nieuwstadt gezien binnen dezelfde zone liggen als het huidige plangebied , kan worden geconcludeerd dat ook binnen het hu idige onderzoeksgebied de kans groot is om vooral vondsten en sporen aan te treffen vanaf de 12e tot en met de 14e en mogelijk ook nog 15e eeuw. Opgemerkt dient te worden dat het huidige plangebied ca. 60 cm lager ligt dan het onderzochte deel, dat op een iets hoger rug ligt. KSP Archeologie 24 Op de gemeentelijke archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart maakt het plangebied onderdeel uit van een terrein van hoge archeologische waarde betreffende de historisch kern van Nieuwstadt (Figuur 14). Figuur 14: Het plangebied op de archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart van de gemeente Echt-Susteren (Verhoeven e.a. 2010). 2.5 Beschrijving van de ondergrondse bouwhistorische waarden Aangezien binnen het plangebied in de noordwesthoek niet eerder dan ca. 1958 twee niet bouwhistorische relevante bijgebouwen hebben gestaan , zijn geen (ondergrondse) bouwhistorische resten binnen het plangebied bekend (paragraaf 2.1).
Op grond van het historisch kaartmateriaal (paragraaf 2.3) en de archeologische gegevens (paragraaf 2.4) worden deze ook niet verwacht.
KSP Archeologie 25 2.6 Gespecificeerde archeologische verwachting Op basis van de gegevens uit het bureauonderzoek (paragraaf 2.1 t/m 2. 5) is voor het plangebied een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld (samengevat in Tabel 2). Deze verwachting zal in de onderstaande tekst worden toegelicht. Periode Landschap Verwachting Verwachte kenmerken vindplaats Diepteligging sporen Midden- Paleolithicum – Neolithicum Caberg 3 terras in ondergrond en actieve holocene beekvlakte Laag Bewoningssporen, tijdelijke kampementen, vuursteen artefacten, haardkuilen Waarschijnlijk niet van toepassing: zeer waarschijnlijk geërodeerd door Geleenbeek Neolithicum – Volle Middeleeuwen (tot in de 12e eeuw) Actieve holocene beekvlakte Laag Nederzetting: cultuurlaag, (paal)kuilen, greppels, fragmenten aardewerk, natuursteen, gebruiksvoorwerpen Begravingsresten: kringgreppel, fragmenten aardewerk (urn), verbrande botresten Onder een pakket beekafzettingen van de Geleenbeek (vanaf ca. 0,4 m diep) tot in de C-horizont Volle Middeleeuwen (vanaf de 12e eeuw) – Vroege Nieuwe Tijd (tot in de 16e eeuw) Fossiele holocene beekvlakte Hoog Stadsontwikkeling: grachten en wallen Huisplaats: cultuurlaag, (paal)kuilen, greppels, bakstenen, fragmenten aardewerk, gebruiksvoorwerpen Direct onder de bouwvoor (vanaf ca.
40 cm beneden maaiveld) Vroege Nieuwe tijd (vanaf de 16e eeuw) – Late Nieuwe Tijd Laag Huisplaats: cultuurlaag, (paal)kuilen, greppels, bakstenen, fragmenten aardewerk, gebruiksvoorwerpen Vanaf maaiveld tot diep in de beekafzettingen Tabel 2: Specifieke archeologische verwachting per periode voor het plangebied. Het landschap heeft met name voor de prehistorische mens een belangrijke rol gespeeld in de keuze voor een bewoningslocatie. Het plangebied ligt binnen een holocene beekvlakte met in de ondergrond oudere terrasafzettingen van de Maas, die mogelijk nog deels dagzomen. Gezien de ouderdom van de te verwachte afzettingen kunnen in het plangebied vindplaatsen aanwezig zijn vanaf het Midden- Paleolithicum tot en met de Nieuwe tijd. Jager-verzamelaars uit het Laat -Paleolithicum tot en met het Neolithicum kozen als woon - en verblijfplaats vaak voor de hoger liggende terreingedeelten in het landschap, bij voorkeur in de buurt van open water zoals een beekdal of vennetje. Water was een b elangrijk gegeven, niet alleen voor het lessen van de dorst. Nabij water heerst er ook een grotere biodiversiteit wat de jacht en het verzamelen van plantaardig voedsel vergemakkelijkt. Archeologische vindplaatsen uit deze periode komen dus met name voor o p overgangen van nat naar droog (de zogenaamde gradiëntzones).
Aangezien het plangebied relatief laag ligt binnen de holocene beekvlakte, is aan het plangebied een lage verwachting toegekend voor vuursteenvindplaatsen uit het Midden-Paleolithicum tot en met het Neolithicum. Vanaf het Neolithicum ontstaan in onze streken de eerste landbouwculturen die gekenmerkt wor den door sedentaire nederzettingen. In de beginperiode combineert men akkerbouw met het ja gen en verzamelen, maar geleidelijk stapt men over naar akkerbouw en vee teelt. In de periode vanaf het Neolithicum tot en met de Volle Middeleeuwen (tot in de 12e eeuw) heeft men een voorkeur voor hoger en droger gelegen gebieden, die geschikt waren voor akkerbouw. Aangezien het plangebied binnen een relatief laaggelegen gedeelte van de beekvlakte ligt, is aan het plangebied een lage verwachting toegekend voor vindplaatsen uit het Neolithicum tot en met de Volle Middeleeuwen (tot in de 12e eeuw).
KSP Archeologie 26 Vanaf de Late Middeleeuwen verandert het bewoningspatroon. Bewoning concentreert zich in dorpen, steden en bewoningsclusters. In deze periode is de landschappelijke ligging van het gebied niet meer doorslaggevend voor de locatiekeuze. Uit het bureauonderzoek is gebleken dat van af ca. 12 e eeuw de stadsontwikkeling van Nieuwstadt is begonnen . Door de aanwezigheid van de Geleenbeek was het mogelijk om ter bescherming van de stad grachten en bijbehorende wallen aan te leggen. Rondom stad, op de iets hoger gelegen delen, ligt het landbouwareaal dat instaat voor de voedselvoorziening van de inwoners. Het plangebied ligt binnen de historische stadskern van Nieuwstad . Op basis hiervan is de kans groot dat er bewoning in het plangebied heeft plaatsgevonden vanaf de Volle Middeleeuwen (vanaf de 12e eeuw) tot het begin van de Vroege Nieuwe Tijd (tot in de 16 e eeuw). Voor deze periode geldt daarom een hoge verwachting. 1. Datering: Volle Middeleeuwen (vanaf de 12e eeuw) tot en met het begin van de Vroege Nieuwe Tijd (tot in de 16e eeuw). 2. Complextype: Stadsontwikkeling/nederzetting (grachten, omwalling en huisplaatsen). 3. Omvang: binnen het gehele plangebied kunnen resten worden verwacht. 4. Diepteligging: het leesbare sporenniveau wordt onder de bovengrond verwacht (vanaf ca. 40 cm -mv) tot diep in de bodem. 5.
Gaafheid en conservering: omdat de grachten diep zijn uitgegraven , zijn de restanten waarschijnlijk nog goed bewaard gebleven . D e archeologische resten voor de huisplaats en bestaan naar verwachting deels uit stenen bouwmateriaal (baksteen) waardoor de gaafheid en conservering goed kan zijn mits de funderingen niet zijn verwijderd. 6. Locatie: gehele plangebied. 7. Uiterlijke kenmerken: ter plaatse van de grachten kunnen beschoeiingen en in de grachten kan afval aanwezig zijn (fragmenten aardewerk, fragmenten metaal, gebruiksvoorwerpen en voedselresten). T er plaatse van de huisplaats en kunnen muurresten (baksteen), afvalkuilen, paalkuilen en mogelijk ophogingslagen aanwezig zijn. Daarnaast kan vondstmateriaal aanwezig zijn in de vorm van fragmenten aardewerk, fragmenten metaal, gebruiksvoorwerpen e.d. 8. Mogelijke verstoringen: de huisplaats en kunnen zijn aangetast/verdwenen door sloopwerkzaamheden. In de loop van de Vroege Nieuwe Tijd (vanaf de 16e eeuw) is het gebied waarschijnlijk niet meer bewoond en voornamelijk in gebruik als weide en boomgaard. Vandaar dat aan het plangebied een lage archeologische verwachting is toegekend voor de periode Vroege Nieuwe Tijd (vanaf de 16 e eeuw) tot en met Late Nieuwe Tijd.
2.7 Conclusie en advies Op de gemeentelijke archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart maakt het plangebied onderdeel uit van een terrein van hoge archeologische waarde betreffende de historisch kern van Nieuwstadt (Figuur 14). Naar aanleiding van de resultaten van het bureauonderzoek is deze verwachting nader gespecificeerd per periode/bijgesteld. Op basis van de landschappelijke ligging binnen een holocene beekvlakte met in de ondergrond oudere terrasafzettingen van de Maas, die mogelijk nog deels dagzomen en de archeologische onderzoeksmeldingen uit de omgeving is aan het plangebied een lage verwachting toegekend voor zowel vuursteenvindplaatsen uit het Midden-Paleolithicum tot en met het Neolithicum als voor nederzettingsresten uit het Neolithicum tot en met de Volle Middeleeuwen (tot in de 1 2e eeuw). Voor nederzettingsresten vanaf de Volle Middel eeuwen (vanaf de 12 e eeuw) tot en met de Vroege Nieuwe Tijd (tot in de 16 e eeuw) is op basis van de historische ontwikkeling een hoge verwachting aan het plangebied toegekend. Voor nederzettingsresten vanaf de Vroege Nieuwe Tijd (vanaf de 16e eeuw) tot en met de Late Nieuwe Tijd is aan het plan gebied een lage archeologische verwachting toegekend.
KSP Archeologie 27 Het advies is om de verwachting te toetsen door middel van een Inventariserend Veldonderzoek, verkennende fase. Met dit onderzoek wordt de bodemopbouw in kaart gebracht en wordt de intactheid van de bodem en het potentiële archeologische niveau vastgesteld. KSP Archeologie 28 3 Inventariserend Veldonderzoek, verkennende fase 3.1 Werkwijze Voor het verkennend booronderzoek is uitgegaan van een boordichtheid van 8 boringen per hectare met een minimum van 6 boringen per plangebied. Aangezien het plangebied een oppervlakte heeft van 2.178 m2 zijn er 6 boringen gezet (Bijlage 4). Vanwege het geringe oppervlak en de terreinomstandigheden (begroeiing) zijn de boringen zo gelijkmatig mogelijk over het plangebied verdeeld. De exacte boorlocaties zijn uitgezet met een handheld GPS toestel. De hoogteligging van de boringen ten opzichte van NAP is bepaald aan de hand van het AHN4. De boringen zijn geplaatst met een Edelmanboor met een diameter van 7 cm. De boringen zijn uitgevoerd tot minimaal 20 cm in de C -horizont en doorgezet tot maximaal 1,9 m beneden maaiveld. Uitzondering hierop vormt boring 4, die is gestuit op 60 cm diepte. Het opgeboorde sediment is met de hand verbrokkeld en met het blote oog geïnspecteerd op de aanwezigheid van archeologische indicatoren zoals houtskool, vuursteen en aardewerk.