Document · PDF

D01b. Rekenkameronderzoek vergrijzing in Duiven

Raadsavond 11 november 2025, gemeente DuivenBij agendapunt: - stukken ter agendering voor informatieronde14.784 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Vergrijzing in Duiven

Onderzoeksrapport Ipsos I&O

www.ipsos-publiek.nl

Colofon Uitgave Ipsos I&O Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam

Rapportnummer 2025/124

Datum juli 2025

Opdrachtgever Rekenkamer Duiven, Doesburg en Westervoort

Auteurs Daphne Martens Ester Hilhorst

Vergrijzing in Duiven

2 van 46

Inhoudsopgave 1

Bestuurlijke Nota ____________________________________________________________________ 4 1.1 1.2 1.3

Inleiding ____________________________________________________________________________ 10 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

Wettelijke taken in het sociale domein _____________________ 20 Wettelijke taken in het fysieke domein _____________________ 20 Informatiepositie van de gemeenteraad ____________________ 22 Toetsing aan het normenkader __________________________23

Strategische en beleidsdocumenten ________________________________________________ 24 5.1 5.2 5.3 5.4

Wat is vergrijzing __________________________________ 12 Vergrijzing in Nederland en in Duiven ______________________ 13 Gevolgen van vergrijzing ______________________________ 16

Wettelijke taken gemeente _________________________________________________________ 20 4.1 4.2 4.3 4.4

Aanleiding ______________________________________ 10 Doel en vraagstelling ________________________________ 10 Scope van het onderzoek ______________________________ 11 Normenkader ____________________________________ 11 Onderzoeksopzet __________________________________ 11 Indeling rapport ___________________________________ 11

Veranderende bevolkingssamenstelling_____________________________________________ 12 3.1 3.2 3.3

Het onderzoek ____________________________________ 4 De conclusies _____________________________________ 5 De aanbevelingen __________________________________ 7

Probleemanalyse ten aanzien van vergrijzing _________________ Coalitieakkoord en P&C-cyclus _________________________ Visies en beleid ___________________________________ Toetsing aan het normenkader _________________________

24 24 25 29

Uitvoering en realisatie _____________________________________________________________ 30 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6

Verordeningen ___________________________________ 30 Ontwikkellocaties __________________________________ 31 Beschikbare capaciteit en middelen ________________________32 Samenwerking met maatschappelijke partners ________________ 34 Raadsinformatie voor de controlerende taak _________________ 38 Toetsing aan het normenkader _________________________ 39

Bijlage 1 Onderzoeksverantwoording ________________________________________________________ 41 Bijlage 2 Lijst geïnterviewde personen _______________________________________________________ 43 Bijlage 3 Lijst geraadpleegde bronnen ________________________________________________________ 44

Vergrijzing in Duiven

3 van 46

Bestuurlijke Nota

1.1

Het onderzoek

In Nederland is sprake van vergrijzing en ontgroening. Dit geldt in de gemeente Duiven sterker dan gemiddeld met 21% senioren. Een vergrijzende bevolkingssamenstelling kan consequenties hebben voor de gemeente en voor het beleid van de gemeente. Dit was voor de rekenkamer aanleiding om dit onderwerp op te nemen in het onderzoeksprogramma.

Doel en vraagstelling De rekenkamer van de gemeenten Duiven, Doesburg en Westervoort wil weten wat de impact van vergrijzing is op het gemeentebeleid en in hoeverre de drie gemeenten hier invulling aan geven. Het onderzoeksdoel is als volgt:

Inzicht bieden in de effecten van vergrijzing tot 2040 op het gemeentelijk beleid in het fysieke en sociale domein en in hoe de raden hierop kunnen sturen.

Scope van het onderzoek Omdat een rekenkameronderzoek als doel heeft om de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad te versterken, sluiten we aan bij de wettelijke taken of opdrachten die gemeenten hebben voor ouderen. De belangrijkste wettelijke taken in het fysieke domein liggen op het gebied van: wonen & zorg, leefomgeving en bereikbaarheid. De belangrijkste taken in het sociale domein liggen op het gebied van zorg en welzijn. Dit onderzoek heeft een toekomstgericht karakter en betreft een verkenning van ontwikkelingen rondom vergrijzing en de te verwachten effecten van vergrijzing op gemeentelijk beleid en uitvoering (inclusief de richting van financiële consequenties). We kijken ook naar voorbeelden uit de literatuur en best practices in de gemeenten Duiven, Doesburg en Westervoort, met de bedoeling dat de andere gemeenten kunnen leren van deze best practices.

Normenkader De bevindingen op de deelvragen zijn getoetst aan een normenkader. Dit is opgenomen in Bijlage 1. De normen zijn bedoeld om te toetsen of de bevindingen in lijn zijn met wat je mag verwachten van effectief overheidsbeleid in alle fasen van de beleidscyclus.

Onderzoeksopzet Om de centrale onderzoeksvraag en de deelvragen te beantwoorden zijn verschillende onderzoeksmethoden ingezet. Aan het begin van het onderzoek zijn diverse relevante landelijke en gemeentelijke documenten geraadpleegd. Vervolgens zijn interviews gehouden met ambtelijke, bestuurlijke en externe betrokkenen. Ook heeft een groepsgesprek met de raad plaatsgevonden. De concept-Nota van bevindingen is beschikbaar gesteld voor ambtelijk wederhoor. Meer informatie over deze onderzoeksmethoden staat in Bijlage 1.

Vergrijzing in Duiven

4 van 46

1.2

De conclusies

Duiven vergrijst sterker dan landelijk De prognose is dat het aandeel 65-plussers in Nederland zal toenemen naar 27% in 2040. In Duiven ligt het percentage 65-plussers in 2025 op 22% en zal toenemen tot 33% in 2040. Het aantal en aandeel 80-plussers neemt ook toe. De gevolgen van vergrijzing zijn o.a. een toename van mensen met ouderdomsziekten zoals dementie en Parkinson en (daardoor) met onbegrepen gedrag. Ook neemt het aantal en aandeel eenpersoonshuishoudens toe, wat leidt tot een toenemende vraag naar seniorenwoningen.

Vergrijzing kost de overheid geld, minder werkenden om de kosten en taken te dragen Vergrijzing betekent meer werk (bijvoorbeeld in de zorg) dat door minder mensen moet worden uitgevoerd. Het beroep op mantelzorgers neemt toe, maar ook de mantelzorgers vergrijzen. Om de kosten van de vergrijzing te dragen, moeten de belastingen omhoog. Voor gemeenten geldt in belangrijke mate dat er taken in medebewind worden uitgevoerd (zoals Wmo), waarvoor de budgetten beschikbaar moeten worden gesteld door de Rijksoverheid. Het eerlijke verhaal is dat niet alles meer kan en dat de gemeente niet overal voor kan zorgen. Het is niet mogelijk om de huidige zorg in de toekomst voort te zetten. Mensen moeten zich erop voorbereiden dat ze meer zelf moeten doen, dat ze zelf hulp moeten organiseren en bieden en dat ze waar mogelijk zelf maatregelen moeten nemen, zoals het levensloopbestendig maken van hun woning.

Vergrijzing biedt ook kansen Een grotere groep ouderen kan ook voordelen meebrengen, vooral als zij steeds langer fit en gezond blijven. Ouderen blijven steeds langer na hun pensioen nog actief, waardoor er een grotere groep mensen beschikbaar komt voor vrijwilligerswerk. Deze potentie kan door verschillende partijen, waaronder de gemeente, worden benut. Daarnaast biedt vergrijzing naast kosten ook kostenvoordelen. Onderwijskosten dalen en bestedingen aan diensten als recreatie en cultuur stijgen. Ook stoten oudere mensen gemiddeld minder CO2 uit dan jongere generaties.

Raad heeft omvang en gevolgen vergrijzing niet altijd scherp De raad is op de hoogte van het concept vergrijzing, maar heeft niet altijd scherp wat de omvang van het probleem is en wat de gevolgen van vergrijzing zijn.

Best Practice Doesburg: raadsconferenties vergrijzing De gemeenteraad van Doesburg heeft het initiatief genomen om raadsconferenties te organiseren rondom vergrijzing. Elke raadsconferentie gaat in op een thema dat speelt binnen vergrijzing. Diverse maatschappelijke partners, met name in het sociale domein leverden een bijdrage door middel van een presentatie en/of een paneldiscussie. De volgende thema’s kwamen reeds aan bod: • Raadsconferentie 1: Effecten van vergrijzing (februari 2024). • Raadsconferentie 2: Gezond oud worden (november 2024). Andere raadsconferenties over vergrijzing zijn in voorbereiding.

Vergrijzing in Duiven

5 van 46

Kans voor raad in aanbrengen van focus en prioritering Raadsleden ervaren dat zij wel worden geïnformeerd als het gaat om het fysieke domein (met name wonen) maar dat zij te weinig worden geïnformeerd over vergrijzing en wat dat betekent voor het sociale domein (beleid en budgetten). Er ligt een kans in het aanbrengen van focus en prioritering door de raad. Doordat er nu een veelheid is aan doorgaans algemene doelen, bestaat het risico dat de raad het zicht verliest op voortgang, realisatie en effecten van beleid.

Doelen niet allemaal even concreet De meest concrete beleidsdoelen zijn de voorgenomen realisatie van woningen: 570 woningen tot 2025, 900 woningen tot 2030 en 1.200 woningen tot 2040. Er is geen meetbaar doel voor te bouwen woningen voor senioren. Andere doelen, zoals het bevorderen van de zelfredzaamheid van ouderen zijn ook weinig concreet. Overigens zie je dit ook bij andere gemeenten.

Toekomstbestendigheid beleid kan sterker De gemeente Duiven maakt werk van actueel beleid dat rekening houdt met vergrijzing. Voorbeelden zijn de vastgestelde woonzorgvisie en de gezamenlijke toekomstvisie en transformatieagenda sociaal domein ‘Samen sterk’ van de gemeenten Duiven en Westervoort. De toekomstbestendigheid van het bestaande beleid is een aandachtspunt, door het ontbreken van (frequente) monitoring van de doelen.

Gemeente Duiven heeft passende verordeningen, wel extra budgetten nodig De gemeente Duiven heeft wel passende verordeningen voor doelgroepen, Wmo en huisvesting. Wel zijn de ambities van de gemeente soms groter dan wat de gemeente kan vertalen in maatregelen en kan realiseren. Er zijn extra budgetten nodig voor bijvoorbeeld preventie en verandering. De raad heeft hiervoor bij de begrotingskeuzes geen extra middelen beschikbaar gesteld. De gemeente kiest hier voor een faciliterende rol.

Concrete woningbouwlocaties maar geen budget voor wensen als ontmoetingsruimtes De gemeente heeft concrete woningbouwlocaties waar de beoogde woningen gerealiseerd kunnen worden. Daarnaast heeft de gemeente een dynamisch grondbeleid. Dit geeft de gemeente ruimte om waar nodig een actieve houding aan te nemen, regie te pakken en de instrumenten van het grondbeleid in te zetten.

Best practice Duiven: Blijfwijk Doel: Ongeacht je zorgvraag in alle levensfasen (blijven) wonen in de Blijfwijk. Locatie: Duiven-Zuid. Kenmerken: Aanwezigheid voorzieningen en zorgvoorzieningen (dagbesteding, huisartsen), aanwezigheid vergrijzende bevolking, geschikte woningvoorraad, community. Aanpak: Cultuurverandering, preventie, zorgtredenwoningen. Sterke kanten: Gebiedsgerichte benadering, domein overstijgend en alliantie met bewoners. Vertrekpunt voor de aanpak: Gezondheid, wonen en fysieke ruimte. Partners: gemeente Duiven, Vivare, Liemerije, Santé Partners, thuiszorgorganisaties en inwoners.

Vergrijzing in Duiven

6 van 46

Best Practice Doesburg: Aanpassing openbare ruimte in afstemming met inwoners De route van de grote parkeerplaats aan de rand van het centrum van Doesburg naar het centrum was moeilijk toegankelijk door smalle stoepen. Daar is de stoep aan één kant verbreed en zijn er rollatorpaden aangelegd. Dit is een voorbeeld van hoe de gemeente Doesburg de openbare ruimte beter toegankelijk maakt voor senioren.

Budgetten maatschappelijke partners onder druk, verkrijgen transitiebudgetten een knelpunt De maatschappelijke partners in zorg en welzijn geven aan dat de budgetten onder druk staan en dat de arbeidsmarkt krap is. Er moet anders gewerkt worden. Alle partijen zien de urgentie en partijen geven aan dat zij de noodzakelijke stappen zetten om beleidsdoelen te kunnen (blijven) realiseren. Samen wordt gewerkt aan passende oplossingen. Voor inwoners betekent dit dat niet alles kan en dat er meer van mensen zelf verwacht wordt. De aandacht gaat het meest uit naar de inwoners die afhankelijk zijn van sociale huur, omdat zij gemiddeld minder zelfredzaam zijn en een grotere zorgvraag hebben. Het verkrijgen van transitiebudgetten is een knelpunt.

Gemeenteraad passend geïnformeerd bij vaststellen beleid, voortgangsberichten ontbreken De gemeenteraad krijgt via informele raadsbijeenkomsten voldoende informatie om de kaderstellende taak (vaststellen van beleid) uit te voeren. Voor de controlerende taak (bijsturen) ontvangt de raad een aantal keer per jaar de stand van zaken, bijvoorbeeld met het Dashboard sociaal domein. Het is onduidelijk in hoeverre de raad op basis hiervan kan sturen.

Best practice Westervoort en Duiven: informele raadsavonden In de gemeente Westervoort (één keer per jaar) en de gemeente Duiven (twee keer per jaar) zijn er informele avonden over het thema wonen, in de raad. Ambtenaren praten de raad dan bij over alle landelijke, regionale en lokale ontwikkelingen. Ook wordt het Dashboard Sociaal Domein vier keer per jaar gepresenteerd aan de raad. Deze avonden werken goed om de raad te informeren.

1.3

De aanbevelingen

Op basis van de uitkomsten van het onderzoek doet de rekenkamer de volgende aanbevelingen aan de gemeenteraad van Duiven: 1.

Draag actief uit richting inwoners wat vergrijzing voor hen gaat betekenen, wat de gemeente wel kan doen en waar de gemeente zich noodgedwongen terugtrekt. Laat weten waar bewoners zelf aan zet zijn, zoals het tijdig aanpassen van hun woning. Kijk als gemeente ook naar kansen die vergrijzing biedt, zoals een grotere groep potentiële vrijwilligers. Maak duidelijk wat zij kunnen doen.

2. Zorg ervoor dat de indicatoren en doelstellingen verder gaan dan een uitvoeringsprogramma en dat die echt inzicht geven in hoe de gemeente ervoor staat, als het gaat om financiën, woningen of bijvoorbeeld gedrag van inwoners. Maak duidelijk wat het beoogde (maatschappelijke) effect is.

Vergrijzing in Duiven

7 van 46

Een voorbeeld ter illustratie: Een indicator als ‘vergroten zelfredzaamheid’ is niet meetbaar. Een (wellicht) beoogd effect zoals minder aanvragen Wmo (als gevolg van een grotere zelfredzaamheid) is wel meetbaar. Of is bedoeld dat mensen langer zelfstandig thuis blijven wonen? Dat er meer vrijwilligers komen? Afhankelijk van wat het doel is, kunnen daaruit meerdere acties volgen. 3. Hanteer een beperkte set concrete indicatoren en doelstellingen. Dit kan een sterk middel zijn voor meerjarige sturing van de raad. Draag het college op om jaarlijks, los van de P&C-cyclus, te rapporteren op die indicatoren en doelstellingen. Hierbij kan ook gebruik gemaakt worden van regionale dashboards die ontwikkeld worden in het kader van de Woondeals. Als het gaat om indicatoren en doelstellingen kunt u denken aan: Algemeen a. Ontwikkeling inwoners b. Ontwikkeling 65-plussers en 80-plussers Fysiek domein c. Gerealiseerde woningen t.o.v. doelstelling d. Gerealiseerde sociale huur t.o.v. doelstelling e. Gerealiseerde seniorenwoningen t.o.v. doelstelling f. Planvoorraad woningen, hard en zacht, t.o.v. doelstelling g. Wachtlijst sociale huurwoning h. Gerealiseerde ontmoetingsplekken in woningbouwprojecten Sociaal domein i. Budget en realisatie Huishoudelijke ondersteuning j. Budget en realisatie Begeleiding Wmo k. Gebruik huisartsenzorg (waarstaatjegemeente.nl) i.

Gebruik wijkverpleging (waarstaatjegemeente.nl) Hanteer de stand per 1 januari van het jaar. Vraag het college om, naast een cijfermatig overzicht, een kwalitatieve beschrijving te geven van algemene en regionale ontwikkelingen en van de ervaren knelpunten bij het realiseren van doelstellingen. Vraag het college ook om aan te geven welke sturingsmogelijkheden u heeft. 4. Ontwikkel een integrale toekomstvisie als sturingsinstrument voor de raad. Maak vervolgens bij ieder voorgenomen besluit duidelijk of en hoe het bijdraagt aan de toekomstvisie. Hiervoor kan een aparte paragraaf toegevoegd worden aan de raadsvoorstellen. 5. Organiseer raadbijeenkomsten rondom het thema vergrijzing, naar voorbeeld van de gemeente Doesburg. Elke raadbijeenkomst kan ingaan op een thema dat speelt binnen vergrijzing. Diverse maatschappelijke partners, met name in het sociale domein kunnen een bijdrage leveren door middel van een presentatie en/of een paneldiscussie. Deze vorm van kennisdeling versterkt de informatiepositie van de raad rondom het thema vergrijzing.

Vergrijzing in Duiven

8 van 46

6. Versnel waar mogelijk uitvoering van de regionale afspraken, ook samen met de maatschappelijke partners. Verken hoe zij hun bijdrage kunnen leveren. Wijs regionaal een trekker aan die beschikbare budgetten (zoals transitiebudgetten) aanvraagt. 7. Geef commerciële ontwikkelaars en woningbouwcorporaties de ruimte om te bouwen. Locaties zijn schaars en de opgave is groot. Zorg dat zij in hun exploitatie financiële ruimte houden om de leefomgeving passend in te richten voor een vergrijzende bevolking. Denk daarbij aan (inpandige) ontmoetingsruimtes die ook toegankelijk zijn voor de buurt, toekomstbestendige inrichting van straten en pleinen (bankjes, ommetjes, beleeftuinen). De inspiratietools van het Consortium BeterOud of het Kenniscentrum Sport en Bewegen kunnen hierbij als uitgangspunten meegegeven worden. 8. Maak duidelijk aan omwonenden van beoogde ontwikkellocaties wat het maatschappelijke belang is van het toevoegen van (senioren)woningen. Benadruk daarbij dat bouwen voor senioren zorgt voor een betere doorstroming op de woningmarkt. Maak ook duidelijk dat ontwikkelaars en woningcorporaties niet alleen woningen bouwen maar ook voorzieningen realiseren die ten gunste komen aan de omgeving en de bestaande inwoners. Maak duidelijk dat de gemeente die niet zelfstandig kan realiseren.

Vergrijzing in Duiven

9 van 46

Inleiding

2.1

Aanleiding

In Nederland is sprake van vergrijzing en ontgroening. Dit geldt in de gemeenten Duiven, Doesburg en Westervoort sterker dan gemiddeld. 1 In Duiven is het aandeel senioren 22% (Westervoort: 23%, Doesburg: 28%). Een vergrijzende samenstelling van de bevolking kan consequenties hebben voor de gemeenten en voor het beleid van de gemeenten. Dit was voor de rekenkamer aanleiding dit onderwerp op te nemen in het onderzoeksprogramma voor 2024. De klankbordgroep van de betrokken raden kon zich goed vinden in dit voornemen.

2.2

Doel en vraagstelling

De rekenkamer van de gemeenten Duiven, Doesburg en Westervoort wil weten wat de impact van vergrijzing is op het gemeentebeleid en in hoeverre de drie gemeenten hier invulling aan geven. Het onderzoeksdoel is als volgt:

Inzicht bieden in de effecten van vergrijzing tot 2040 op het gemeentelijk beleid in het fysieke en sociale domein en in hoe de raden hierop kunnen sturen.

Om dit doel te realiseren, stellen wij in het onderzoek de volgende onderzoeksvragen centraal: A. 1. 2. 3.

De veranderende bevolkingssamenstelling Hoe ontwikkelt zich de bevolking tot 2040? Wat is de verwachte invloed in het fysieke domein? Wat is de verwachte invloed in het sociale domein?

B. Gemeentelijk beleid en sturing 4. Heeft de gemeente een probleemanalyse ten aanzien van vergrijzing? 5. Welke sturing geven het coalitieakkoord en de P&C-cyclus? 6. Welke sturing geven visies en beleid op de effecten van vergrijzing? 7. In hoeverre is het beleid van de gemeente toekomstbestendig? 8. Heeft de gemeente passende verordeningen om te sturen op de effecten van vergrijzing? 9. Zijn er voldoende concrete locaties in beeld om te sturen op de effecten van vergrijzing? 10. Zijn er voldoende middelen en ambtelijke capaciteit om te sturen op de effecten van vergrijzing? 11. Hoe zijn maatschappelijke partners betrokken bij beleid en uitvoering en welke aanvullende stuurinstrumenten levert dit op? C. Informatievoorziening gemeenteraad 12. Welke informatie heeft de raad nodig om zinvol te kunnen controleren en sturen waar dat nodig is?

Jongeren en ouderen per gemeente | CBS

Vergrijzing in Duiven

10 van 46

2.3

Scope van het onderzoek

Omdat een rekenkameronderzoek als doel heeft om de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad te versterken, sluiten we aan bij de wettelijke taken of opdrachten die gemeenten hebben voor ouderen. De belangrijkste wettelijke taken in het fysieke domein liggen op het gebied van: wonen & zorg, leefomgeving en bereikbaarheid. De belangrijkste taken in het sociale domein liggen op het gebied van zorg en welzijn. Dit onderzoek heeft een toekomstgericht karakter en betreft een verkenning van ontwikkelingen rondom vergrijzing en de te verwachten effecten van vergrijzing op gemeentelijk beleid en uitvoering (inclusief de richting van financiële consequenties). We kijken ook naar voorbeelden uit de literatuur en best practices in gemeenten Duiven, Doesburg en Westervoort, met de bedoeling dat de andere gemeenten kunnen leren van deze best practices. Voorbeelden uit de literatuur zijn aangegeven met het symbool: De best practices zijn aangegeven met het symbool:

2.4

Normenkader

De bevindingen op de deelvragen zijn getoetst aan een normenkader. Deze is opgenomen in Bijlage 1. De normen zijn bedoeld om te toetsen of de bevindingen in lijn zijn met wat je mag verwachten van effectief overheidsbeleid in alle fasen van de beleidscyclus. We hanteren de volgende kleurcodering om weer te geven hoe er wordt gescoord op de toetsingscriteria, niet om af te rekenen maar om verbetermogelijkheden te onderscheiden: : er is geen verbeterpotentieel : er is verbeterpotentieel : verbeteringen zijn noodzakelijk N.t.b. : (nog) niet te beoordelen

2.5

Onderzoeksopzet

Om de centrale onderzoeksvraag en de deelvragen te beantwoorden zijn verschillende onderzoeksmethoden ingezet. Aan het begin van het onderzoek zijn diverse relevante landelijke en gemeentelijke documenten geraadpleegd. Vervolgens zijn interviews gehouden met ambtelijk, bestuurlijke en externe betrokkenen. Ook heeft een groepsgesprek met de raad plaatsgevonden. De concept-Nota van bevindingen is beschikbaar gesteld voor ambtelijk wederhoor. Meer informatie over deze onderzoeksmethoden staat in Bijlage 1. Wanneer de bevindingen zijn gebaseerd op interviews, is dat aangegeven met het symbool:

2.6

Indeling rapport

Het rapport is gestart met de bestuurlijke nota, met daarin een korte beschrijving van het onderzoek, de conclusies en aanbevelingen. Hoofdstuk 3 beschrijft de veranderende bevolkingssamenstelling en wat dit betekent voor gemeentelijk beleid. Hoofdstuk 4 gaat in op de beschikbare beleidsdocumenten, hoofdstuk 5 gaat in op de uitvoering en realisatie, inclusief de samenwerking met maatschappelijke partners en de informatievoorziening aan de raad. De toelichting op de onderzoeksopzet, de interviewlijst en de lijst met geraadpleegde bronnen staan in de bijlagen 1 tot en met 3.

Vergrijzing in Duiven

11 van 46

Veranderende bevolkingssamenstelling

In dit hoofdstuk staan de volgende deelvragen centraal: • Hoe ontwikkelt zich de bevolking tot 2040? • Wat is de verwachte invloed in het fysieke domein? • Wat is de verwachte invloed in het sociale domein? Paragraaf 3.1 beschrijft wat vergrijzing inhoudt. Paragraaf 3.2 gaat in op vergrijzing en de demografische gevolgen van vergrijzing in Nederland en in Duiven. Paragraaf 3.3 schetst zowel positieve als negatieve gevolgen van vergrijzing.

3.1

Wat is vergrijzing

Vergrijzing is een term voor het steeds ouder worden van een bevolking. Zowel het aandeel ouderen als de gemiddelde leeftijd nemen toe. Als er sprake is van vergrijzing in een samenleving, dan is er (op termijn) vaak ook sprake van een bevolkingsdaling (doordat er meer alleenstaanden zijn en (relatief) minder kinderen geboren worden). Er zijn twee belangrijke oorzaken voor de vergrijzing in Nederland. Ten eerste kende Nederland, net als veel westerse landen, vlak na de Tweede Wereldoorlog een geboortegolf (babyboom). In de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw daalde het geboortecijfer vervolgens sterk (ontgroening) door een toename van het gebruik van anticonceptiemiddelen. Hierdoor stijgt het aandeel ouderen in de bevolking sterk. Rond 2040 zullen de meeste babyboomers overleden zijn en neemt de vergrijzing als gevolg van de babyboom af. Een andere oorzaak van de vergrijzing is de toegenomen levensverwachting door verbeteringen in volksgezondheid, geneeskunde en voeding. De gemiddelde levensverwachting van een man steeg tussen 1950 en 2018 van 70 naar 80 jaar, die van vrouwen nam in dezelfde periode toe van 73 naar 83 jaar. De toekomstige ontwikkeling van de bevolking hangt af van zowel de ontwikkeling van de levensverwachting als van het geboortecijfer en van de migratie (het saldo van immigratie en emigratie).

Nederland kent momenteel een zogenaamde dubbele vergrijzing. Dubbele vergrijzing is het verschijnsel dat niet alleen de groep ouderen een relatief groter aandeel vormt van de Nederlandse samenleving (o.a. als gevolg van de babyboom na de Tweede Wereldoorlog), maar dat ook de gemiddelde leeftijd steeds hoger komt te liggen door stijging van de gemiddelde levensverwachting. De groep 80-plussers (die gemiddeld vaker zorg nodig hebben) wordt daarmee groter. Een effect daarvan is dat ouderdomsziekten zoals dementie toenemen. Naast dubbele vergrijzing is er ook sprake van driedubbele vergrijzing2: mensen blijven langer thuis wonen, wat betekent dat er woningen en zorgaanbod nodig is voor de grotere groep ouderen. Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) 3 beschrijft een levensloop met vier levensfasen: 1. jeugdfase 2. werkzame fase 3. fase van pensionering/vitale levensfase 4. zorgafhankelijke of zorgbehoevende fase

2 3

Driedubbele vergrijzing: we moeten haast maken SCP (2024): Investeren in vitale ouderen

Vergrijzing in Duiven

12 van 46

De derde levensfase begint op het moment dat een persoon AOW-gerechtigd is of (eerder) met pensioen gaat en eindigt bij aanvang van de vierde levensfase. Die levensfase begint op het moment dat een persoon in de derde levensfase langdurig afhankelijk wordt van anderen bij het verrichten van alledaagse levensverrichtingen zoals aankleden en wassen, en eindigt bij het overlijden. De derde levensfase wordt daarom in onderzoek naar veroudering ook wel aangeduid als de ‘vitale fase’. Sinds enkele decennia is een trend waarneembaar dat de derde levensfase langer wordt en de vierde levensfase korter. In absolute aantallen groeien beide groepen omdat de bevolking veroudert.

3.2

Vergrijzing in Nederland en in Duiven

De vergrijzing in Nederland (gemeten in het aandeel 65-plussers) neemt vanaf circa 2010 toe. In Duiven begon de vergrijzing al iets eerder (rond 2000) en komt sterker tot uitdrukking dan gemiddeld in Nederland (Figuur 3-1). Figuur 3-1 - Ontwikkeling en prognose percentage 65-plussers vanaf 1995 (CBS, prognose 2017-2040) 40 33 27

30 22 20 21

13 10 8 0 1995

2000

2005

2010

2015

Nederland

2020

2025

2030

2035

2040

Duiven

De prognose is dat het aandeel senioren in Nederland zal toenemen naar 27% in 2040. In Duiven ligt het percentage 65-plussers in 2025 op 22% en neemt toe naar 33% in 2040.4 Het aandeel jongeren (0-19 jaar) blijft, zowel in Nederland als in Duiven, de komende circa 15 jaar redelijk stabiel, terwijl het aandeel 20-64-jarigen gaat dalen. Er vindt een verschuiving plaats van 20-64-jarigen naar 65-plussers (Figuur 3-2).

CBS: Regionale prognose 2017-2040; bevolking, intervallen, regio-indeling 2015

Vergrijzing in Duiven

13 van 46

Figuur 3-2 - Prognose leeftijdssamenstelling 2040 in Nederland en Duiven (CBS, prognose 2017-2040) Nederland

Duiven

100% 13%

15%

8% 20%

13%

27%

22% 33%

80%

60%

62%

61%

65% 59%

60% 58%

52%

40%

47%

20% 24%

24%

21%

22%

1995

2010

2024

2040

27%

28%

1995

2010

20%

2024

2040

0% 0-19 jaar

20-64 jaar

65+

In Nederland is de vergrijzing het sterkst aan de randen van het land: in Zeeland, NoordHollandse kust, Texel, Groningen, Drenthe en Zuid-Limburg, maar ook in het gebied waarin Duiven ligt: de regio Arnhem-Nijmegen (Figuur 3-3). In deze gebieden is het percentage 65-plussers relatief hoog (27% of meer). Figuur 3-3 - Percentage 65-plussers, 1 januari 2024, CBS

Duiven

Vergrijzing in Duiven

14 van 46

In Duiven zelf is het percentage 65-plussers 22%5 en hiermee valt Duiven in de één na hoogste categorie (22 tot 27%) als het gaat om aandeel senioren. De verwachting is dat het totale inwoneraantal van Duiven in 2040 25.200 zal zijn, met circa 8.300 inwoners van Duiven van 65 jaar of ouder (33%)6. Ook in de gemeenten Doesburg en Westervoort is er sprake van sterke vergrijzing. De prognose voor Doesburg is dat het in 2040 gaat om 34% 65-plussers (circa 3.950 65-plussers) en in Westervoort om 34% 65-plussers (circa 5.200 65-plussers).

Bevolkingsprognose Dit onderzoek gebruikt de Regionale Prognose 2017-2040 (regio-indeling 2015) van het CBS. Deze prognose geeft de mogelijkheid om uitsplitsingen te maken voor leeftijdsgroepen op gemeenteniveau. Recentere bevolkings- en huishoudensprognoses van het CBS (2019 en 2022) zijn volgens het CBS onvoldoende betrouwbaar op gemeenteniveau om dergelijke uitsplitsingen te doen. Voor Nederland als geheel komt de totale prognose in 2019 en 2022 als gevolg van het voorspelde migratiesaldo iets hoger uit dan de prognose uit 2017 en het aandeel 65-plussers binnen de totale bevolking hierdoor juist enkele procenten lager. Het CBS verwacht dat de (extra) groei met name terechtkomt in de grote en middelgrote steden en in (rand)gemeenten in de Randstad. Ondanks de verschillen met de prognoses van 2019 en 2022, geeft de prognose uit 2017 daarmee op gemeenteniveau een goed beeld van de ontwikkeling tot 2040 voor Duiven, Doesburg en Westervoort. Als een gemeente méér woningen realiseert dan de woningbehoefte die volgt uit de prognose, dan zou de bevolkingsontwikkeling hoger uit kunnen komen. Uit ervaring blijkt dat er een planvoorraad van 130% van de woningbehoefte nodig is om uiteindelijk zo’n 100% van de behoefte te realiseren.

Dubbele vergrijzing en dementie Binnen de groep van 65-plussers neemt ook de leeftijdsgroep 75 jaar en ouder toe. In deze leeftijdsgroep is er meer vraag naar wonen met zorg. In Nederland neemt de leeftijdsgroep 75+ in de komende vijftien jaar sterk toe van 1.707.350 in 2024 tot 2.563.200 inwoners van 75 jaar en ouder in 2040 (een toename van 799.000 75-plussers). Dit betekent dat het aantal 75-plussers in vijftien jaar tijd met de helft toeneemt. In de regio Arnhem als geheel (cijfers voor Duiven niet beschikbaar) is sprake van een toename van 75-plussers van 42.930 in 2024 naar 66.490 75-plussers in 2040. Dit betekent dat het aantal 75-plussers in vijftien jaar tijd met iets meer dan de helft (met 55%) groeit.7 Alzheimer Nederland heeft veel cijfers over dementie.8 Met de toename van vergrijzing neemt ook het aantal dementerenden toe. Gemiddeld is 8% van de 65-plussers dementerend.

Zie: Ranglijst: inwoners naar leeftijdsgroep per gemeente in Nederland (stand 1 januari 2024) (allecijfers.nl) CBS: Regionale Prognose 2017-2040; bevolking; intervallen; regio-indeling 2015 7 ABF Primos Demografie 2024: Primos Online - Bevolking - ABF-regio Arnhem 8 Feiten en cijfers over dementie | Alzheimer Nederland 6

Vergrijzing in Duiven

15 van 46

Voor Duiven betekent dit en stijging van circa 440 mensen met dementie in 2024 naar ongeveer 660 in 2040 – een toename van 40% tot 50%. Dit leidt tot meer druk op de zorg é op mantelzorgers.

Toename aantal huishoudens voor alleenstaanden Niet alleen neemt het aantal ouderen toe, ook het aantal eenpersoonshuishoudens neemt toe. De verwachting is dat in 2040 het aantal eenpersoonshuishoudens in Nederland 3.998.930 zal zijn.9 Dit type huishouden neemt het sterkst toe (Figuur 3-4). Deze ontwikkeling treedt ook op in Duiven, zoals blijkt uit de CBS-prognoses. Figuur 3-4 - Prognose aantal huishoudens in Nederland (x1000), ABF Primos (2023) 5000 4000

3999 3349

3000 2342

2497

2000

2036 2072

1000

614

686 43

0 Alleenstaand

Paar zonder thuiswonend(e) kind(eren)

Gezin met thuiswonend(e) kind(eren) 2024

3.3

Eenoudergezin

Overig huishouden

2040

Gevolgen van vergrijzing

Zoals geschetst in paragraaf 3.2, kenmerkt een toenemend aandeel ouderen (65+) in de bevolking een vergrijzende samenleving. Dit heeft verschillende directe gevolgen zoals druk op pensioenen, druk op gezondheidszorg en veranderingen in de woonomgeving, maar ook gevolgen voor de samenleving op lange termijn. Deze paragraaf beschrijft zowel de negatieve effecten van vergrijzing, als de positieve effecten.

Nadelige effecten van vergrijzing Een nadelig effect van vergrijzing is dat vergrijzing de samenleving, in het huidige systeem, geld kost. Veel westerse landen kennen een sociaal zekerheidsstelsel gefinancierd door een omslagstelsel. Hierbij betalen de werkenden belasting, waaruit voorzieningen en uitkeringen worden betaald, zoals AOW en Wmo.

ABF Primos Demografie 2024: Prognose van bevolking en huishoudens naar kenmerken in een toekomstig jaar

Vergrijzing in Duiven

16 van 46

Dit merken gemeenten ook. Om de kosten van de vergrijzing te dragen, moeten de belastingen omhoog. Dit wordt steeds moeilijker wanneer de werkende generatie relatief of zelfs absoluut krimpt. Ook wordt het lastiger om de vertrekkende vakmensen te vervangen. Dit verschijnsel kan de economische groei remmen. Innovatie (bijvoorbeeld robotisering) en anders inrichten van zorg en ondersteuning zijn onvermijdelijk in een vergrijzende samenleving. Een ander gevolg van vergrijzing is de toename van zorgvragen en aan ouderdomsgerelateerde zorgkosten, door bijvoorbeeld dementie. Dit zorgt voor druk op de gezondheidszorg en op zorgverleners, bijvoorbeeld op mantelzorgers. De druk op mantelzorgers wordt hoger door langer thuiswonende ouderen. Zorginstellingen en overheden leunen met hun beleid meer en meer op mantelzorgers. Hierdoor zijn er steeds meer overbelaste mantelzorgers. Dit is problematisch, omdat mantelzorgers vaak ook nog betaald werk verrichten en hierdoor noodgedwongen minder uren gaan werken of zelfs uitvallen. Dit kan een negatieve invloed op de arbeidsmarkt hebben.10 Naast toenemende druk, zorgt vergrijzing ook voor veranderingen in de woonomgeving. Door gezinsverdunning en een toenemende behoefte aan huisvesting voor senioren verandert de vraag naar woningen.

Deze veranderingen vereisen doordachte planning en beleid, om ervoor te zorgen dat ouderen comfortabel en veilig kunnen wonen. Dit is ook belangrijk om minder zichtbare gevolgen van vergrijzing zoals eenzaamheid aan te pakken. Onderzoek en beleid dragen verschillende oplossingen aan die de (negatieve) gevolgen van vergrijzing op kunnen vangen. Voorbeelden van oplossingen zijn: • Realiseren van woningen die passend zijn bij de behoefte van senioren waardoor zij langer thuis kunnen wonen en waardoor zij bij het verlaten van hun gezinswoning ruimte vrijmaken voor gezinnen. Hierbij ook aandacht voor geclusterd wonen om zorg gemakkelijker te organiseren. • Bevorderen van de (voortgezette) deelname van ouderen aan het economische, sociale, politieke en culturele leven zodat de kennis, ervaring en vaardigheden van de ouderen voor de maatschappij behouden blijven en zodat welbevinden, gezondheid en autonomie van ouderen verbeteren (bevorderen werk, vrijwilligerswerk, ontmoeten, mantelzorg, voorzorgcirkels11). • Communiceren van de mogelijkheden aan voorzieningen vanuit de gemeente voor bijvoorbeeld mantelzorgers, om later dure zorg te voorkomen. • Zorgen voor een zorg- en welzijnsstelsel dat voor iedereen toegankelijk is met minder kosten en personele inzet (kostenbeheersing, voldoende zorgpersoneel, langer zelfstandig thuis wonen, preventie, herijking sociaal domein).

• Herverdelen van lasten tussen de generaties (bijvoorbeeld belastingen, pensioenstelsel).

10 11

Mantelzorg zet rem op loon en carrière Wat zijn voorzorgcirkels | NLZVE

Vergrijzing in Duiven

17 van 46

De eerste drie oplossingsrichtingen zijn vooral op lokaal niveau zichtbaar en vallen binnen de invloedssfeer van de gemeente. Samen met maatschappelijke partners kunnen gemeenten dit bevorderen. De vierde oplossingsrichting is van groot belang voor de gemeentelijke begroting en inzet maar hier is de gemeente mede-afhankelijk van landelijke regelgeving en ontwikkelingen. De vijfde oplossingsrichting ligt met name binnen de invloedssfeer van de Rijksoverheid.

Voordelen van vergrijzing Een grotere groep ouderen kan echter ook voordelen meebrengen, vooral als zij steeds langer fit en gezond blijven. Als mensen pas later ‘oud’ worden, zijn mensen na hun pensioen (ook als de pensioenleeftijd omhoog gaat) nog jaren actief. Dit houdt bijvoorbeeld in dat er een grotere groep mensen beschikbaar is voor vrijwilligerswerk, wat een positieve invloed kan hebben op gemeenschappen en sociale cohesie. Een ander positief effect van vergrijzing is dat oudere mensen gemiddeld minder CO2 uitstoten dan jongere mensen. Hiermee kan vergrijzing een positieve impact op het klimaat hebben. In een van de raadsgesprekken werd opgemerkt dat het in sommige wijken weer begint te leven nu veel mensen met pensioen gaan. Dit biedt kansen voor sociale activiteiten en het meer omkijken naar elkaar. Movisie ontwikkelde een toolkit met informatie over hoe het potentieel van een groeiende groep ouderen te ‘verzilveren’. 12 Hierbij spelen vier partijen een grote rol: senioren zelf, vrijwilligersorganisaties, maatschappelijke organisaties en de gemeente. Een gemeente heeft hierin een aantal keuzes en taken: • Het bepalen van de visie (nota over ouderenbeleid, notitie voor het collegeprogramma). • Bepalen van de rol van de gemeente (als opdrachtgever, als co-creator). • Bepalen van de procesorganisatie (opstarten/deelnemen aan een samenwerkingsverband).

• Randvoorwaarden bieden (bijv. budget, praktische ondersteuning). • Waarderen van mensen die actief zijn (bijvoorbeeld vrijwilligersdag). • Aandacht houden voor de diversiteit onder ouderen. Naast kosten die bij verschillende oplossingsrichtingen van vergrijzing komen kijken is er ook een aantal kostenvoordelen te onderscheiden. Denk hierbij aan bijvoorbeeld dalende onderwijskosten en een stimulering van de dienstensector (meer bestedingen aan diensten als recreatie en cultuur). Hoewel de kostenvoordelen niet altijd opwegen tegen de uitdagingen die vergrijzing met zich meebrengt, bieden ze wel mogelijkheden voor een andere toewijzing van middelen en economische transities die kunnen helpen om de (financiële) gevolgen van vergrijzing te verzachten.

Toolkit verzilveren

Vergrijzing in Duiven

18 van 46

Toekomstscenario’s Er kan een positief en negatief toekomstscenario onderscheiden worden voor vergrijzing. 13 In een positief toekomstscenario nemen mensen zo lang mogelijk actief deel aan de samenleving en wordt werk meer over de levensloop uitgesmeerd. Tijd en inkomen zijn daarmee anders over een levensloop verdeeld. In dit scenario worden ook bepaalde zorgtaken succesvol overgenomen door technologie (zorgrobots, AI, etc.)14. In een negatief scenario wordt actieve deelname aan de maatschappij voor verschillende bevolkingsgroepen belemmerd, bijvoorbeeld door beperkte doorstroming in het onderwijs, discriminatie op de arbeidsmarkt en obesitas onder jonge generaties. Daarnaast is er een tekort aan zorgprofessionals en wordt er een groot beroep gedaan op mantelzorgers. Om richting een positief toekomstscenario te gaan, is het belangrijk in te zetten op bijvoorbeeld preventieve gezondheidsmaatregelen, een hoge arbeidsparticipatie en technologie.

13 14

Demos, bulletin over bevolking en samenleving, jaargang 33, nummer 3, maart 2017, p. 1-4 What-The-Future-Aging.pdf

Vergrijzing in Duiven

19 van 46

Wettelijke taken gemeente

In dit hoofdstuk ligt de focus op de wettelijke taken van de gemeente in het sociale domein (4.1) en het fysieke domein (4.2). Aandachtspunt daarbij is of de raad hiervan op de hoogte is of kan zijn (4.3).

4.1

Wettelijke taken in het sociale domein

Gemeenten voeren namens de Rijksoverheid de Wmo15 (Wet maatschappelijke ondersteuning) uit. De Wet maatschappelijke ondersteuning heeft als doel ervoor te zorgen dat mensen zo lang mogelijk thuis kunnen blijven wonen. Gemeenten zijn verantwoordelijk om ondersteuning te bieden aan mensen die niet op eigen kracht zelfredzaam zijn. Dit omvat onder andere: • Beschikbaar stellen faciliteiten om langer zelfstandig thuis te kunnen wonen zoals huishoudelijke hulp of een traplift. • Begeleiding en dagbesteding: ondersteuning om mensen te helpen bij hun dagelijkse activiteiten en om hen actief te laten deelnemen aan de samenleving. • Tijdelijke ontlasting van mantelzorgers. • Beschermde woonomgeving voor mensen met een psychische stoornis: een veilige plek bieden voor mensen met psychische problemen. • Opvang bij huiselijk geweld en voor daklozen: hulp bieden aan mensen die te maken hebben met huiselijk geweld of dakloos zijn. • Welzijnswerk: met de invoering van de Wmo deed de term ‘participatiesamenleving’ zijn intrede. Vanaf die tijd is het accent verschoven van het organiseren van activiteiten naar het ondersteunen van initiatieven van burgers. Elke gemeente organiseert de toegang tot ondersteuning op haar eigen wijze. Sommige gemeenten kiezen voor het Wmo-loket. Veel gemeenten kiezen sociale wijkteams waar mensen terecht kunnen met hun hulpvraag.

Wat het wijkteam precies doet, verschilt per gemeente. De toegang tot Wmo-faciliteiten is geregeld in wetgeving. Gemeenten mogen momenteel niet zelfstandig een inkomensafhankelijke eigen bijdrage vragen voor huishoudelijke hulp. Er ligt echter een wetsvoorstel om dit per 1 januari 2027 mogelijk te maken. 16 De Wmo is een zogenaamde medebewindstaak. Dit houdt in dat gemeenten landelijk beleid uitvoeren binnen een vastgesteld budget, maar dat zij beperkte sturingsmogelijkheden hebben om kosten en risico’s te beheersen17. Veel gemeenten ervaren dat de beschikbare middelen onvoldoende zijn om hun Wmo-taken adequaat uit te voeren18.

4.2

Wettelijke taken in het fysieke domein

Gemeenten hebben zich in de regionale woondeals met het ministerie van BZK (nu: ministerie van VRO) en de provincie gecommitteerd aan het opstellen van een woonzorgvisie voor hun gemeente.

Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) | Zorg en ondersteuning thuis | Rijksoverheid.nl.

Invulling van de inkomens- en vermogensafhankelijke eigen bijdrage in de Wmo per 1 januari 2027 | Nieuwsbericht | Rijksoverheid.nl 17 Medebewindstaken: balans is zoek, meer inzicht nodig | Divosa 18 Position Paper Opmerkingen van de VNG op de Begroting van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport | VNG

Vergrijzing in Duiven

20 van 46

Deze afspraak komt voort uit de programma’s een Thuis voor iedereen 19 en het programma Wonen en zorg voor ouderen20. Beide programma’s maken deel uit van de Nationale Woon- en Bouwagenda. Het programma Wonen en zorg voor ouderen regelt dat: • Van de 900.000 woningen die tot en met 2030 gebouwd worden, minstens 290.000 woningen voor ouderen geschikt zijn. • Ouderen in een voor hen geschikte woning kunnen wonen. Door een toename van het aantal verhuisbewegingen van ouderen beoogt het programma ook doorstroming in de algehele woningvoorraad. • Naast de woning ook de leefomgeving passend is voor ouderen. Het Kenniscentrum Sport en bewegen heeft hiervoor een inspiratietool ontwikkeld.21 De opgave van 290.000 voor ouderen geschikte woningen is verbijzonderd per regio 22. Voor de regio Arnhem-Nijmegen als geheel (waar Duiven, Doesburg en Westervoort deel van uitmaken) komt de totale opgave tot 2030 op 13.960 nieuwe woningen die geschikt zijn voor ouderen. Hiervan zijn bijna 2.000 verpleegzorgeenheden, ruim 8.000 nultredenwoningen (woningen zonder drempels en trappen, meestal appartementen) en bijna 4.000 geclusterde woningen (nultredenwoningen gecreëerd in samenhangend project vaak met gemeenschappelijke ruimte) (zie Tabel 4-1). Tabel 4-1 - Capaciteitsopgave t/m 2030 ouderen (nultreden, geclusterd, verpleegzorg), MinVWS (2023) Factsheet Wonen en zorg voor ouderen Verpleegzorg Regio

Geclusterd

Nultreden

Totaal

Aandeel

Aantal

Aandeel

Aantal

Aandeel

Aantal

Aandeel

Aantal

1.960

3.900

8.100

13.960

Arnhem-Nijmegen

Openbare voorzieningen en seniorvriendelijke buurten Naast de bouwopgave zijn gemeenten op grond van de Wegenwet belast met het aanleggen, onderhouden en beheren van straten, wegen, parkeerplaatsen, voetpaden en fietsroutes binnen de gemeentegrenzen. Een toenemend aantal senioren en mensen met ouderdom gerelateerde aandoeningen maakt dat gemeenten nadenken over de inrichting van de openbare ruimte. Voor specifieke deelgebieden kan maatwerk nodig zijn voor deze doelgroep. Uitgangspunt is dat openbare voorzieningen bereikbaar moeten zijn voor de doelgroep. Het Kenniscentrum Sport en Bewegen heeft een inspiratietoolkit voor een seniorvriendelijke leefomgeving23. Het gaat daarbij om: • Fysieke inrichting van de openbare ruimte (hardware). • Aanbod van activiteiten in de openbare ruimte met inzet van professionals en vrijwilligers (software). • Organisatie van fysieke inrichting en aanbod door goede samenwerking en burgerparticipatie (orgware).

Programma een thuis voor iedereen (overheid.nl). Programma Wonen en zorg voor ouderen (overheid.nl). 21 Inleiding - Inspiratietool leefomgeving senioren (kenniscentrumsportenbewegen.nl). 22 Min VWS (juni 2023) Factsheet Wonen en zorg voor ouderen. 19

Fysieke omgeving en voorzieningen-1 - Inspiratietool leefomgeving senioren

Vergrijzing in Duiven

21 van 46

Het consortium BeterOud24, een samenwerkingsverband van ouderen, professionals en organisaties (zoals het Kenniscentrum Sport en Bewegen, het Nationaal Ouderenfonds en Vilans), geeft een top 10 voor een seniorvriendelijke buurt: 1. Voorzieningen. 2. Speciale looproutes. 3. Overzichtelijke openbare ruimte. 4. Openbare toiletten. 5. Bankjes en tafels. 6. Gemeenschappelijke tuin. 7. Buurtvoorziening. 8. Toegankelijk openbaar vervoer. 9. Verblijfsruimte met uitzicht op straat. 10. Beweegtuinen.

Dementievriendelijk wonen Alzheimer Nederland, Woonzorg Nederland en KAW ontwikkelden de toolkit Dementievriendelijk woongebouw. 25 Deze toolkit geeft praktische tips en voorbeelden voor een vriendelijke woonomgeving voor mensen gericht op dementie, benaderd vanuit de ontwikkelaar, beheerder en huurder. Het biedt houvast voor woningcorporaties, gemeenten en zorg- en welzijnsinstellingen om een dementievriendelijke omgeving te creëren. In de toolkit is o.a. aandacht voor positieve ontwerpprincipes zoals zelfstandig handelen, veilig en beschermde omgeving, oriëntatie en toegankelijkheid, tips voor ontwikkelaars en huurders (per woonruimte) en verdiepende thema’s zoals licht- en kleurgebruik, akoestiek, geuren en technologie.

4.3

Informatiepositie van de gemeenteraad

Uit het groepsgesprek met de raad kwam naar voren dat de raad op de hoogte is van het concept vergrijzing, maar niet altijd scherp heeft wat de omvang van het probleem is en wat de gevolgen van vergrijzing zijn. Er is tijdens het gesprek een aantal zaken benoemd waarmee de gemeente kan sturen op vergrijzing, zoals preventie (bijv. valpreventie) en het bestrijden van eenzaamheid. Een voorbeeld van een kennislacune over de gevolgen van vergrijzing bij de raad is het thema 1-2 persoonshuishoudens. De raad denkt bij 1-2 persoonshuishoudens eerder aan starters dan aan ouderen, terwijl ouderen ook belangrijk zijn en binnen deze groep behoren. Ouderen zijn hierin zelfs de grootste groep. Vanuit de wens om voldoende passende woningen te hebben, is het juist effectief om in te zetten op doorstroming van senioren naar levensloopbestendige woningen zodat er gezinswoningen vrijkomen voor (startende) gezinnen.

24 25

Top 10 seniorvriendelijke woonomgeving Toolkit Dementievriendelijk Woongebouw 12juli2024.pdf

Vergrijzing in Duiven

22 van 46

Een van de raadsleden dacht voorafgaand aan het raadsgesprek dat vergrijzing vooral over wonen ging. Wat het raadslid meeneemt na de avond is dat vergrijzing ook over andere factoren gaat, zoals eenzaamheid. Dit thema is bij een deel van de raadsleden niet in beeld. Hoewel een belangrijk deel van het gemeentelijk budget gaat naar het sociaal domein, gaven raadsleden tijdens het raadsgesprek aan dat zij niet goed weten hoe zij hierop kunnen sturen en wat de impact van vergrijzing op de budgetten is. Raadsleden ervaren dat ze beter worden geïnformeerd als het gaat om het fysieke domein (wonen).

4.4

Toetsing aan het normenkader

Onderstaande tabel bevat het normenkader. De beoordeling van de normen laat zien dat er ruimte is voor verbetering. Norm De raad heeft voldoende inzicht in de omvang van vergrijzing

De raad heeft voldoende inzicht in wat de vergrijzing gaat betekenen voor gemeentelijk beleid

Beoordeling De gemeenteraad in Duiven lijkt niet altijd scherp te hebben wat de omvang van vergrijzing is, behalve dat het een probleem is dat in de gemeente speelt/gaat spelen. Raadsleden ervaren dat zij wel worden geïnformeerd als het gaat om het fysieke domein (met name wonen) maar dat zij te weinig worden geïnformeerd over vergrijzing en wat dat betekent voor het sociale domein (beleid en budgetten). De gemeenteraad in Duiven heeft niet op elk vlak voldoende inzicht in wat vergrijzing voor gemeentelijk beleid gaat betekenen. Eenzaamheid wordt bijvoorbeeld meegenomen in beleid, maar de raad denkt bij 1-2 persoonshuishoudens eerder aan starters dan aan ouderen.

: er is geen verbeterpotentieel : er is verbeterpotentieel : verbeteringen zijn noodzakelijk N.t.b. : (nog) niet te beoordelen

Vergrijzing in Duiven

23 van 46

Strategische en beleidsdocumenten

Dit hoofdstuk geeft antwoord op de volgende onderzoeksvragen: • Heeft de gemeente een probleemanalyse ten aanzien van vergrijzing? • Welke sturing geven het coalitieakkoord en de P&C-cyclus? • Welke sturing geven visies en beleid op de effecten van vergrijzing? • In hoeverre is het beleid van de gemeente toekomstbestendig?

5.1

Probleemanalyse ten aanzien van vergrijzing

Deze paragraaf laat de probleemanalyse van de gemeente Duiven ten aanzien van vergrijzing zien. De veronderstelling is dat het gemakkelijker is om te sturen op vergrijzing als in beeld is wat het voor de gemeente gaat betekenen.

Gezamenlijke toekomstvisie en transformatievisie sociaal domein: Samen sterk In de gezamenlijke toekomstvisie en transformatieagenda sociaal domein ‘Samen sterk’ van de gemeenten Duiven en Westervoort geven de gemeenten aan dat het toekomstbeeld uitdagend is, met noodzaak voor fundamentele veranderingen. Door vergrijzing zal het beroep dat mensen doen op voorzieningen in de tweedelijnsgezondheidszorg waarschijnlijk toenemen. Het moet blijken of het aanbod dat al bestaat in de nulde en eerste lijn voldoende is om voorzieningen in de tweede lijn te ontlasten. Door de afname van zorg in de nulde lijn, is het urgent om samen met partners te zoeken naar innovatieve oplossingen voor het verlenen van zorg binnen de beschikbare budgetten. Drie opgaven in het sociaal domein waar de gemeente Duiven de komende jaren op gaat focussen zijn innovatie, preventie en inkoop en regio en bewaking. Met betrekking op vergrijzing worden bij de opgave ‘innovatie’ speerpunten en acties genoemd. Het belangrijkste speerpunt is het combineren van oplossingen in de wijk en ondersteunen van zelfstandig wonende ouderen. Acties zijn o.a. de indicering van huishoudelijke hulp, prestatieafspraken over levensloopbestendig maken van de bestaande woningvoorraad, een bewustwordingscampagne en onderzoek.

Raadsleden geven aan dat het document Samen sterk een dynamisch document zou moeten zijn, omdat de werkelijkheid steeds verandert. Daarnaast zou de gemeente rondom dit thema een aanjagende rol moeten hebben, door gesprekken met inwoners te voeren en initiatieven te omarmen.

5.2

Coalitieakkoord en P&C-cyclus

Gemeenten sturen op het realiseren van strategische doelen en een efficiënte uitvoering via de Planning- en -Control-cyclus, afgekort P&C. Het coalitieakkoord wordt opgesteld na de verkiezingen en vormt de inhoudelijke basis van de P&C-cyclus.

Het coalitieakkoord en het thema vergrijzing Het college heeft in het coalitieakkoord 2023-2026 ‘Samen aan de slag’ drie centrale thema’s gekozen: doorpakken op woningbouw, duurzaamheid en herijking sociaal domein.

Vergrijzing in Duiven

24 van 46

Het coalitieakkoord gaat op enkele punten in op vergrijzing, waaronder in het thema herijking sociaal domein. Door ontwikkelingen (o.a. vergrijzing) is het voor de langere termijn nodig om anders te gaan werken in het sociaal domein. Omzien naar elkaar wordt hierbij het vertrekpunt. Ook in het thema doorpakken op woningbouw is aandacht voor vergrijzing. De gemeente wil de plannen voor uitbreidings- en inbreidingslocaties realiseren. Voor de middellange en lange termijn vindt de gemeente het belangrijk om kansen voor woningbouw te blijven zien en benutten.

Vergrijzing in de programmabegroting 2025-2028 In de programmabegroting 2025-2028 staan drie programma’s centraal: Bestuur (programma 1), Maatschappij (programma 2) en Omgeving (programma 3). Vergrijzing komt in de programmabegroting naar voren in programma 2 (Maatschappij) en programma 3 (Omgeving). In het programma Maatschappij staat dat de gemeente de groeiende groep ouderen moet faciliteren in hun woon-, zorg en welzijnsbehoeften. Als de gemeente in de nabije toekomst alle inwoners woonruimte en zorg wil bieden, moet de gemeente samen met de samenleving zoeken naar andere woonvormen en andere manieren van zorg verlenen aan elkaar, een mentaliteitsverandering. Acties gaan vooral over het ondersteunen van initiatieven en activiteiten voor ouderen, het doen van een beroep op onderlinge hulp en preventie. In het programma Omgeving wordt de woningnood/-markt als ontwikkeling genoemd. De gemeente onderkent dat er sprake is van verdergaande vergrijzing en een toename van huishoudens door gezinsverdunning is. Daarom werkt het college aan visievorming voor mogelijke nieuwe woningbouwlocaties. Om door te pakken is er in 2023, 2024 en 2025 extra budget vastgelegd voor de realisatie van woningbouwplannen, naast de jaarlijkse structurele bijdrage.

5.3

Visies en beleid

De gemeente Duiven heeft diverse visies en beleidsstukken die ingaan op de gevolgen van vergrijzing. We bespreken in deze paragraaf visies en beleid in zowel het fysieke als het sociale domein. Visies en beleid zijn bestuurlijk bindend, wat betekent dat gemeenten zichzelf de opdracht geven om de doelen te realiseren. Als de raad een visie heeft vastgesteld, dan kan het college daar in beginsel niet van afwijken.

Seniorenbeleid De gemeente Duiven heeft geen specifieke stukken over seniorenbeleid en voert ook geen specifiek beleid voor ouderen uit. Andere visies en beleidsdocumenten gaan wel in op vergrijzing en hebben daar soms ook concrete(re) doelstellingen bij.

Omgevingsvisie De omgevingsvisie van de gemeente Duiven bevat vijf thema’s: een duurzaam thuis, gezonde, sociale en veilige leefomgeving, vitale economie, bereikbaarheid en klaar voor de toekomst. In het document wordt een aantal ambities voor de middellange termijn (tot 2030) en de lange termijn (na 2030) benoemd.

Vergrijzing in Duiven

25 van 46

Op middellange termijn wil de gemeente bijvoorbeeld participatie van inwoners en andere maatschappelijke partners bevorderen, vitale wijken, dorpen en buurten faciliteren, zelfstandigheid bevorderen, positieve gezondheid als randvoorwaarde nemen en met het beheer van de openbare ruimte bijdragen aan een gezonde, sociale en veilige omgeving. Op de lange termijn wil de gemeente o.a. aanvullende voorzieningen creëren ten behoeve van senioren. Het vervolg op de omgevingsvisie is het schrijven van programma’s die zorgen voor de vertaling van de omgevingsvisie naar uitvoering. Thema’s waarin de omgevingsvisie specifiek ingaat op ouderen en vergrijzing zijn een duurzaam thuis, gezonde, sociale en veilige leefomgeving en bereikbaarheid. In het thema een duurzaam thuis streeft de gemeente Duiven naar een duurzaam woningaanbod dat aansluit op de wensen en behoeften van de inwoners van de gemeente. Het accent voor de aanvullende woonbehoefte in Duiven ligt voor de inbreidingslocaties voornamelijk op één- en tweepersoonshuishoudens, die dichtbij (centrum)voorzieningen liggen. Bij de uitbreidingslocaties zal het accent liggen op een mix aan type woningen. Dit bevordert ook doorstroming binnen de wijk. In het thema gezonde, sociale en veilige leefomgeving neemt de gemeente Duiven gezondheid als randvoorwaarde voor het handelen, de ontwikkelingen en de plannen in de fysieke leefomgeving.

Het uitgangspunt is dat iedereen die wil maximaal gezond kan leven en wonen in de gemeente Duiven. De gemeente heeft oog voor de toename van het aantal ouderen en de afname van het aantal jongeren. In het thema bereikbaarheid heeft de gemeente Duiven aandacht voor de toegankelijkheid van de openbare ruimte en de bereikbaarheid van voorzieningen voor mensen met een beperking, in welke vorm dan ook (bijv. rolstoel of rollator).

Nota grondbeleid In de nieuwe Nota Grondbeleid 2024 kiest de gemeente Duiven voor dynamisch grondbeleid. Dit betekent dat de gemeente bij ieder ruimtelijk initiatief een afweging maakt welke houding, rol en inzet van instrumenten het meest geschikt is. Dit geeft de gemeente ruimte om waar nodig een actieve houding aan te nemen, regie te pakken en de instrumenten van het grondbeleid in te zetten. Grondbeleid is voor de gemeente Duiven een middel om de ambities uit de omgevingsvisie waar te maken. Bij grote woningbouwprojecten en nieuwe bedrijventerreinen heeft de gemeente een actieve houding en voert als het mogelijk is actief grondbeleid.

Woonvisie 2021-2030 De Woonvisie 2021-2030 heeft aandacht voor vergrijzing. De gemeente Duiven streeft naar een meer vitaal, open, zorgzaam en duurzaam woon- en leefmilieu waarin vergrijzing op een goede manier is gefaciliteerd. Om te voorkomen dat de bevolking door vergrijzing uit balans raakt, bevordert de gemeente een woningvoorraad die voldoende kansen biedt voor zowel jongeren als ouderen uit de gemeente. De gemeente Duiven heeft in de woonvisie 18 doelen gesteld, met daarbij maatregelen voor de korte termijn. Het meest concrete doel is: We willen tot 2025 570 woningen bouwen , tot 2030 in totaal 900 woningen en tot 2040 in totaal 1.200 woningen. Ten aanzien van de woningen voor senioren is het doel minder specifiek of meetbaar: Zorgen voor voldoende geschikte huisvesting voor ouderen en mensen met een zorgvraag.

Vergrijzing in Duiven

26 van 46

Ook staat in de woonvisie wat het streefprogramma is voor woningbouw in inbreidings- en kleinere locaties (<50 woningen) en uitbreidings- en grotere locaties (50 woningen of meer), uitgesplitst naar prijspeil, type woning en doelgroep. De gemeente Duiven heeft volgens het regionale woningmarktonderzoek 26 een woningbehoefte van 900 nieuwe woningen tot 2040. De gemeente streeft naar een plancapaciteit van 130 procent en daarmee naar 1.200 extra woningen in 2040. De maximale inbreidingscapaciteit is ca. 350 woningen, waarvan de meeste plannen in 2021 nog niet waren vastgesteld. In de woonvisie worden geen locaties voor uitbreiding en aantallen voor nieuwbouwwoningen vastgesteld. Hoeveel van de 1.200 extra woningen geschikt moeten zijn voor senioren, wordt ook niet concreet benoemd in de woonvisie.

Woonzorgvisie De gemeente Duiven heeft in december 2024 de woonzorgvisie vastgesteld. De woonzorgvisie van de gemeente Duiven sluit aan bij een aantal ambities en doelen voor de leefomgeving vanuit de omgevingsvisie (thema’s duurzaam thuis en gezonde, sociale en veilige leefomgeving). De woonzorgvisie kent vier thema’s: wonen, passende zorg en ondersteuning, leefbaarheid en fysieke omgeving. De woonzorgvisie kwantificeert de opgave voor komende jaren: tot 2030 komt dit neer op maximaal 325 nultredenwoningen, maximaal 225 geclusterde woningen en maximaal 65 zorggeschikte woningen of woningen in een woonzorgcentrum. De vraag naar zorg op afroep komt neer op een toename van 120 richting 2030. Deze cijfers gaan echter enkel over de verwachte opgave, er worden geen concrete en/of meetbare doelen genoemd. Het hoe, waar en door wie dit gerealiseerd kan worden wordt niet duidelijk in de woonzorgvisie. De uitwerking hiervan wordt vastgelegd in een uitvoeringsprogramma. Dit uitvoeringprogramma is in ontwikkeling.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Duiven&id=017677c8-bb06-4f6f-8e10-b605b503e438