15. 13) 201681602 Onderzoek Archeologie
Tekst van het document
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.1
2300577
Ontvangstdatum : 14-10-2024 Documentnummer: D2024-00012069
TEMPELSTRAAT/KERKAKKERS TE GROESSEN GEMEENTE DUIVEN
BUREAU- EN INVENTARISEREND VELDONDERZOEK, VERKENNEND BOORONDERZOEK
Opdrachtgever
Projectleider
Lithos Projecten B.V.
T.J.H. van Essen
Versie definitief
Spaceshuttle 38 3824 ML Amersfoort
Projectnummer
Autorisatie
Datum
Synthegra Rapport S230070
Drs. F. Stevens
29-01-2024
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden Telefoon +31 (0)88 81 81 981, Website: www.synthegra.nl
Versie 2023-01 1 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.2
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
COLOFON Opdrachtgever
: Lithos Projecten B.V. te Amersfoort
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven
Projectnummer
: S230070
Titel
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, Verkennend booronderzoek
Datum
: 29-01-2024
Projectleider
: T.J.H. van Essen
Auteurs
: T.J.H. van Essen
Autorisatie
: Drs. F. Stevens
Druk
: Synthegra B.V., Leusden
Afbeeldingen
: Synthegra B.V., tenzij anders vermeld
ISSN
: 1874-9771
Synthegra B.V. is gecertificeerd voor de BRL 4000 protocollen 4001 t/m 4004 (landbodems) Synthegra B.V. Plantageweg 12 3833 AZ Leusden T: +31 (0)88 81 81 981 E: www.synthegra.nl © Synthegra B.V., 2023
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
2 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.3
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
INHOUD ADMINISTRATIEVE GEGEVENS ...................................................................................................................................... 4 SAMENVATTING .................................................................................................................................................................. 5 1
INLEIDING ...................................................................................................................................................................... 9 1.1 1.2 1.3 1.4
2
BUREAUONDERZOEK .............................................................................................................................................. 13 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7
3
METHODE ................................................................................................................................................................................... 13 LANDSCHAPSGENESE................................................................................................................................................................. 13 HISTORISCHE ONTWIKKELING ................................................................................................................................................. 19 BEKENDE BODEMVERSTORING ................................................................................................................................................ 24 ARCHEOLOGISCHE WAARDEN IN EN RONDOM HET PLANGEBIED ....................................................................................... 25 GESPECIFICEERDE ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING ......................................................................................................... 31 ADVIES......................................................................................................................................................................................... 32
INVENTARISEREND VELDONDERZOEK ............................................................................................................ 33 3.1 3.2 3.3 3.4
4
ONDERZOEKSKADER .................................................................................................................................................................... 9 ONDERZOEKSDOEL EN VRAAGSTELLINGEN ........................................................................................................................... 10 LIGGING EN HUIDIGE SITUATIE PLANGEBIED......................................................................................................................... 11 TOEKOMSTIGE SITUATIE PLANGEBIED ................................................................................................................................... 12
METHODE ................................................................................................................................................................................... 33 BESCHRIJVING EN INTERPRETATIE VAN DE BOORGEGEVENS .............................................................................................. 34 ARCHEOLOGISCHE INDICATOREN ............................................................................................................................................ 36 ARCHEOLOGISCHE INTERPRETATIE ........................................................................................................................................ 36
CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN ..................................................................................................................... 39 4.1 4.2 4.3
INLEIDING ................................................................................................................................................................................... 39 CONCLUSIES / BEANTWOORDING ONDERZOEKSVRAGEN .................................................................................................... 39 AANBEVELINGEN ....................................................................................................................................................................... 41
BRONNEN ............................................................................................................................................................................ 43 LITERATUUR ............................................................................................................................................................................................ 43 INTERNET (GERAADPLEEGD NOVEMBER 2023) ............................................................................................................................... 44
Bijlagen: Bijlage 1: Overzicht van de relevante geologische en archeologische tijdvakken Bijlage 2: Boorprofielen Afbeelding voorblad: foto van de kassen in het westelijke deel van het plangebied
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
3 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.4
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS Toponiem
Tempelstraat/Kerkakkers
Plaats
Groessen
Gemeente
Duiven
Provincie
Gelderland
Projectnummer
S230070
Bevoegde overheid Opdrachtgever
Gemeente Duiven/Regio Arnhem. Deskundige namens de bevoegde overheid dhr. S. Diependaal. Lithos Projecten B.V.
Uitvoerende instantie
Synthegra B.V.
Datum uitvoering veldwerk
23-11-2023
Uitvoerders veldwerk
F. Stevens, T.J.H. van Essen
Onderzoeksmelding (ARCHIS)
5482059100
Datum onderzoeksmelding
20-11-2023
Kaartblad
40E
Periode
Laat Paleolithicum – Nieuwe Tijd
Oppervlakte
Circa 2,2 ha.
Perceelnummer(s) Grondgebruik
Kadastrale gemeente Duiven, sectie H, perceel-nummers: 1215 en 1464 geheel en perceelnummers 1462 en 2533 gedeeltelijk. Bebouwd (kassen)/groenvoorziening
Geologie
Formatie van Echteld en Formatie van Kreftenheye
Geomorfologie
Rivieroeverwal
Bodem
Kalkhoudende ooivaaggronden
Depot
Documentatie en vondsten zullen worden aangeleverd aan het Provinciaal Depot van Gelderland te Wijchen.
De onderzoekslocatie wordt omsloten door de volgende coördinaten:
Noord:
x 199117
y 438137
Oost:
x 199270
y 438035
Zuid:
x 199020
y 437946
West:
x 199004
y 437953
Centrum:
x 199158
y 438024
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
4 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.5
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
Samenvatting Inleiding Synthegra B.V. heeft in opdracht van Lithos Projecten B.V. een archeologisch bureauonderzoek in combinatie met een verkennend booronderzoek uitgevoerd op een terrein aan de Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen. De aanleiding voor het onderzoek is de voorgenomen bouw van een woonwijk en aanleg van bijbehorende groenvoorzieningen, parkeerplaatsen en verhardingen. De oppervlakte van de toekomstige bodemverstoring bedraagt 2,2 ha met een diepte van maximaal 3 meter beneden maaiveld (heipalen) meter beneden maaiveld. De fundering van de gebouwen, te graven waterpartijen en de aan te planten bomen zullen een verstoringsdiepte van ca. 1 meter bedragen, overige verstoringen
(verharding,
verdere
groenvoorzieningen,
aanleg
parkeerplaatsen,
etc.)
zal
een
verstoringsdiepte van maximaal 30 centimeter bedragen. De bodem zal waarschijnlijk tot ver in het archeologische niveau worden verstoord. Eventueel aanwezige archeologische waarden kunnen daarbij verloren gaan.
Specifieke archeologische verwachting bureauonderzoek Op basis van het bureauonderzoek is voor het plangebied een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. Het plangebied ligt op een Rivieroeverwal met daarin een kalkhoudende ooivaaggrond. Mogelijk kunnen ook kronkelwaard (crevasse) afzettingen in het gebied aanwezig zijn, wordt er op een dieper niveau LaatWeichseliene rivierafzettingen verwacht en is er mogelijk sprake van een overslaggrond aan het maaiveld. Gezien de ouderdom van de te verwachte afzettingen kunnen in het plangebied vindplaatsen aanwezig zijn vanaf het laat-paleolithicum tot en met de nieuwe tijd. Voor het Laat-Paleolithicum tot en met de Vroege Bronstijd geldt een middelmatige verwachting. Op basis van de bekende gegevens worden er Laat-Weichseliene rivierafzettingen verwacht onder de crevasse/oeverwal. Totdat de aanvoer van materiaal van de Herwen stroomgordel begint, rond de Midden Bronstijd, lag dit niveau naar verwachting aan het maaiveld. hier kunnen dus resten verwacht worden tot aan de Midden Bronstijd. Echter zijn er geen resten uit deze perioden bekend uit de omgeving, al komt dit mogelijk ook door gebrek aan onderzoek. Hierdoor geldt een middelmatige verwachting. Resten uit deze perioden zullen bestaan uit vuurstenenvindplaatsen, en sporen van tijdelijke kampementen (zoals haardkuilen).
Deze kunnen worden verwacht in de top van het rivierterras, tussen 2 en 3 meter beneden maaiveld, kunnen goed geconserveerd zijn vanwege de ligging onder het grondwater niveau, kunnen in het gehele plangebied worden verwacht. Mogelijk is de top van het rivierterras geërodeerd door de latere rivierafzettingen. Voor de Midden Bronstijd tot en met de Midden IJzertijd geldt een middelmatige verwachting. Gedurende deze periode was de Herwen stroomgordel actief, en is de rivieroeverwal in het gebied afgezet. Omdat echter niet is te bepalen wanneer in deze periode de afzettingen precies zijn afgezet, is er kans dat er ook gedurende deze periode menselijke activiteit in het gebied plaatsvond. Aangezien er echter geen resten bekend zijn uit deze perioden in de omgeving van het plangebied (hooguit uit de Vroeg- en Midden IJzertijd een aantal losse vondsten) geldt een middelmatige verwachting. Resten uit deze perioden kunnen in (de top van) de rivieroverwal worden verwacht, waarvan de diepteligging onbekend is. Gezien de onbekende diepteligging is ook over conservering weinig te zeggen. Het zal gaan om nederzettingssporen en/of sporen van agrarisch gebruik, welke door het gehele plangebied aangetroffen kunnen worden. Ook hier geldt dat de bodem geërodeerd kan zij door latere rivierafzettingen.
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
5 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.6
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
Voor de periode Late IJzertijd en Romeinse Tijd geldt een hoge verwachting. Aangezien het plangebied sindsdien op een rivieroverwal ligt (welke mogelijk nog wel een aantal keer overstroomt is) was het gebied geschikt voor bewoning. Om deze reden geldt een hoge verwachting. Deze sporen kunnen in de top van de rivieroeverwal worden verwacht waarvan de diepteligging onbekend is. Gezien de onbekende diepteligging is ook over conservering weinig te zeggen. Het zal gaan om nederzettingssporen en/of sporen van agrarisch gebruik, welke door het gehele plangebied aangetroffen kunnen worden. De top van de rivieroeverwal kan geërodeerd zijn door latere overstromingen. Voor de periode Middeleeuwen Nieuwe Tijd geldt een hoge verwachting. Het plangebied bevindt zich in deze periode mogelijk op een pakket crevasse afzettingen, welke bovenop de rivieroeverwal is afgezet, of bleef op een rivieroeverwal liggen. In de directe omgeving van het plangebied zijn veel archeologische resten bekend uit deze perioden, vooral uit de Middeleeuwen. Verder kan er mogelijk sprake zijn van activiteit van de Tempeliers binnen het plangebied. Als laatste is er een verwachting voor resten uit de Tweede Wereldoorlog, aangezien deze in de directe omgeving ook zijn aangetroffen. Sporen kunnen al vanaf het maaiveld worden aangetroffen, in de top van de crevasse afzettingen of rivieroeverwal.
Gezien de verachte ligging dicht aan het maaiveld zal de conservering niet ideaal zijn. bovendien kunnen recente graafwerkzaamheden de bodem verstoord hebben, al zijn hier geen aanwijzingen voor. Het zal gaan om nederzettingssporen en/of sporen van agrarisch gebruik, welke door het gehele plangebied aangetroffen kunnen worden. Voor de verwachting ten aanzien van de Tempeliers kan er mogelijk sprake zijn van bewoningssporen die hiermee te maken hebben, bijvoorbeeld in de vorm van restanten van bebouwing. Voor de Tweede Wereldoorlog is geen specifieke complextype te benoemen, aangezien er niks bekend is over specifieke bouwwerken, slagveldlocaties, crash sites, of iets dergelijks binnen het plangebied.
Veldonderzoek Op basis van het gespecificeerde verwachtingsmodel uit het bureauonderzoek is een verkennend booronderzoek met een boordichtheid van ten minste 6 boringen per hectare uitgevoerd. Aangezien het plangebied circa 2,2 ha. groot is, zijn verspreid over het plangebied in totaal 15 boringen gezet. Vanwege het geringe oppervlak en de terreinomstandigheden (bebouwing, verhardingen, begroeiing etc.) zijn de boringen zo gelijkmatig mogelijk over het plangebied verdeeld. De exacte boorlocaties zijn ingemeten met een meetlint. Er is geboord met een Edelmanboor met een diameter van 7 cm en een gutsboor met een diameter van 3 cm. De boringen zijn uitgevoerd tot minimaal 25 cm in de Laat-Weichseliene rivierafzettingen. Het opgeboorde sediment is verbrokkeld en versneden en geïnspecteerd op de aanwezigheid van archeologische indicatoren. De boringen zijn lithologisch beschreven conform de NEN 5104 en bodemkundig geïnterpreteerd.
Archeologische interpretatie veldonderzoek Het natuurlijke bodemtype is in het hele plangebied vrijwel intact. De verwachte kalkhoudende ooivaaggrond is in het plangebied aangetroffen. De moderne bouwvoor heeft echter cultuurlagen of vondstlagen verstoord in het jongste pakket verstoord. Vuursteenvindplaatsen bestaan voornamelijk uit strooiing van fragmenten vuursteen en ondiepe grondsporen, zoals haardkuilen, en bevinden zich in de bovengrond van het Laat-Weichseliene rivierzand, of in de hier aanwezige humeuze kleilaag (Laag van Wijchen). Aangezien de overgang van dit pakket naar het bovenliggende pakket crevasse-oeverafzettingen abrupt is in de boringen waar de humeuze kleilaag niet is
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
6 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.7
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
aangetroffen, is de top van het pakket ouder rivierzand waarschijnlijk geërodeerd door de jongere crevasseoeverafzettingen, de top an sich vertoonde de kenmerken van een nat milieu. In vijf boringen die centraal door het plangebied lopen (1, 3, 8, 9 en 10) is op het rivierterras nog een pakket donkergrijze, humeuze, matig sitlige klei aangetroffen. Deze lijkt sterk op het pakket wat is geïnterpreteerd als de Laag van Wijchen in het onderzoek direct ten noorden, waar tevens een donkergrijze, matig siltige kleilaag is aangetroffen op het rivierterras. In het onderzoek te noorden was dit pakket echter iets dikker (ca. 20 centimeter) en niet humeus. Het pakket ligt relatief laag, waardoor het vermoeden is dat hier materiaal is afgezet door een nabijgelegen rivier in een al bestaande laagte binnen het rivierterras, of dat er hier sprake is van een oude opgevulde geul, welke in het rivierterras is ingesneden. Dit verklaart deels de relatief lage ligging, waarbij tijdens het afzetten van het jongere pakket crevasse-oeverwal afzettingen een deel van dit pakket is geërodeerd, waardoor het pakket dieper ligt dan de top van het rivierterras in de rest van het plangebied. Op basis van dit booronderzoek is echter niet met zekerheid te zeggen of het gaat om een oude geul of een pakket oude rivierafzettingen.
Aangezien er in het geval van een pakket oude rivierafzettingen sprake is van een laklaag/vegetatiehorizont, is er voor dit deel van het plangebied een middelmatige verwachting voor vuurstenenvindplaatsen. Gezien de ligging van de boringen lijkt het dat het pakket mogelijk in noordoostelijke richting afbuigt en daar het plangebied verlaat.
Nederzettingsresten uit het Neolithicum tot en met de Nieuwe Tijd bestaan niet alleen uit fragmenten aardewerk, maar ook uit diepere sporen zoals paalgaten en afvalkuilen. Op basis van het onderzoek is in het pakket wat vanaf het maaiveld tot in het rivierterras of tot in de Laag van Wijchen is aangetroffen geen duidelijk verschil waar te nemen die kan duiden op verschillende afzettingsperiodes. Aangezien het pakket qua kleur en samenstelling overeen komt met wat in het onderzoek ten noorden als crevasse-oeverafzettingen is beschreven en het pakket juist niet overeen komt met de pakketten die als oeverafzettingen zijn beschreven in datzelfde onderzoek (in dat onderzoek gaat het vooral om kleiig zand of zandige klei, terwijl hier sprake is van siltige klei) is de conclusie voor nu dat het aangetroffen pakket een pakket crevasse-oeverafzettingen betreft, afgezet door de twee Middeleeuwse geulen in de directe omgeving van het plangebied. Hierdoor geldt, kijkend naar de bodemopbouw, dat er in principe voor het hierboven benoemde pakket oude geul/rivierafzettingen een verwachting geldt vanaf het Laat-Paleolithicum tot en met de Romeinse Tijd, waarna de crevasse-oeverafzettingen in het plangebied worden afgezet. Voor dit pakket geldt daarom een verwachting vanaf de Middeleeuwen.
Ondanks dat de top van de oeverafzettingen verstoord is en een cultuurlaag, mogelijk door de verstoring van de top van de oeverwal afwezig is, kunnen diepere sporen nog zeker aanwezig zijn, ook omdat de verstoring niet erg diep reikt (maximaal 60 centimeter), sporen steken vaak tot gemiddeld 80/100 cm diep vanaf een paleoreliëf (Het paleoreliëf wordt op dezelfde hoogte verwacht als het huidige maaiveld. Bovendien zijn uit de omgeving van het plangebied veel vindplaatsen bekend, welke te linken zijn aan dezelfde rivierafzettingen die in dit plangebied zijn aangetroffen. Belangrijk is echter dat op basis van het booronderzoek niet met zekerheid is te zeggen of de geïnterpreteerde bodemopbouw correct is, waardoor er bij een eventueel vervolgonderzoek wordt meegenomen dat: het pakket rivierafzettingen ouder is dan de Middeleeuwen, waardoor in de top van dit pakket ook oudere resten kunnen zitten en daarnaast dat dit pakket mogelijk bestaat uit meerdere pakketten uit verschillende afzettingsfases, waardoor er meerdere sporenniveaus in dit pakket aanwezig kunnen zijn. Hoewel er geen cultuurlaag is aangetroffen in het pakket crevasse-oeverafzettingen, kan deze door latere afzettingen ook zijn geërodeerd, zoals mogelijk al het geval is in de top van het pakket.
Hiervoor geldt dan tevens dat hoewel de originele top is verstoord/verspoeld, er nog steeds (diepere) sporen aanwezig kunnen zijn vanaf de huidige top van een pakket. Voor het rivierterras in de delen van het plangebied waar geen humeuze kleilaag is aangetroffen, geldt dat dit pakket kalkrijk is, en dat de abrupte overgang naar het bovenliggende pakket lijkt te duiden op een natniveau. De verwachting is dan ook dat in dit deel de kans op archeologische resten in het rivierterras klein is. Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
7 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.8
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
Aanbeveling Op grond van de resultaten van het onderzoek wordt voor de voorgenomen ontwikkeling van het plangebied zoals omschreven in de vergunningsaanvraag nader archeologisch onderzoek geadviseerd. Op basis van de resultaten van het booronderzoek is mogelijk een archeologische vindplaats in het plangebied aanwezig. Deze bevindt zich in de top van de crevasse-oeverafzettingen, direct onder het verstoorde pakket/de bouwvoor (maximaal 60 centimeter dik pakket vanaf het maaiveld). Hierna dient laagsgewijs verdiept te worden om te bepalen of er in de rest van het pakket mogelijk nog één of meer sporen niveaus aanwezig zijn. Voor het gedeelte centraal in het plangebied waar nog een kleilaag is aangetroffen tussen geldt dat op dit niveau in ieder geval nader onderzocht dient te worden. Wij adviseren een vervolgonderzoek in de vorm van een proefsleuvenonderzoek (IVO-P) om vast te stellen of in het plangebied archeologische resten aanwezig zijn en zo ja, welke waardering hieraan gegeven kan worden. Voor dit proefsleuvenonderzoek is een Programma van Eisen (PvE) noodzakelijk dat is goedgekeurd door de bevoegde overheid. In dit PvE wordt de werkwijze en de randvoorwaarden van het proefsleuvenonderzoek vastgelegd. In principe wordt dus minimaal één vlak aangelegd in het deel waar de kleilaag niet aanwezig is, en minimaal twee waar het kleidek wel aanwezig is.
Bovenstaande vormt een selectieadvies. De resultaten van dit onderzoek dienen vooraleerst te worden beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Duiven). Deze neemt een definitief selectiebesluit aangaande de vrijgave van het plangebied voor verdere ontwikkeling zoals omschreven in de vergunningsaanvraag. Er is getracht een zo gefundeerd mogelijk advies te geven op grond van de gebruikte onderzoeksmethoden. De aanwezigheid van archeologische sporen of resten in het plangebied kan nooit volledig worden uitgesloten. Synthegra wil de opdrachtgever er daarom op wijzen dat, indien tijdens de werkzaamheden een (mogelijke) archeologische vondst wordt gedaan dan geldt de wettelijke meldingsplicht, zoals omschreven in artikel 5.10 van de Erfgoedwet bij de minister. Uit praktisch oogpunt kan een dergelijke toevalsvondst bij de gemeente worden gemeld.
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
8 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.9
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
1
Inleiding
1.1
Onderzoekskader Synthegra B.V. heeft in opdracht van Lithos Projecten B.V. een archeologisch bureauonderzoek1 in combinatie met een verkennend booronderzoek2 uitgevoerd op een terrein aan de Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen. De aanleiding voor het onderzoek is de voorgenomen bouw van een woonwijk en aanleg van bijbehorende groenvoorzieningen, parkeerplaatsen en verhardingen. De oppervlakte van de toekomstige bodemverstoring bedraagt 2,2 ha met een diepte van maximaal 3 meter beneden maaiveld (heipalen) meter beneden maaiveld. De fundering van de gebouwen, te graven waterpartijen en de aan te planten bomen zullen een verstoringsdiepte van ca. 1 meter bedragen, overige verstoringen
(verharding,
verdere
groenvoorzieningen,
aanleg
parkeerplaatsen,
etc.)
zal
een
verstoringsdiepte van maximaal 30 centimeter bedragen. De bodem zal waarschijnlijk tot ver in het archeologische niveau worden verstoord. Eventueel aanwezige archeologische waarden kunnen daarbij verloren gaan. Door de voorgenomen graafwerkzaamheden, kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden verloren gaan. Daarom is op basis van het bestemmingsplan, met daarin verwoord het gemeentelijk beleid, in het kader van een bestemmingsplanprocedure voorafgaand aan de graafwerkzaamheden archeologisch onderzoek uitgevoerd. Het plangebied ligt in het bestemmingsplan ‘Bestemmingsplan Archeologie’ dat is vastgesteld door de gemeente Duiven op de datum 31-05-20093. Voor het plangebied geldt een dubbelbestemming Waarde Archeologie, welke gebaseerd is op de verwachting volgens de gemeentelijke verwachtingskaart. Volgens deze kaart4 geldt voor het gehele gebied een hoge verwachting. Voor terreinen met een hoge verwachting geldt, dat een rapport dient te worden overlegd waaruit blijkt dat de archeologische waarde van het terrein in voldoende mate is vastgesteld bij plangebieden groter dan 500 m2 en verstoringen die dieper reiken dan 50 centimeter beneden maaiveld. De bevoegde overheid, de gemeente Duiven, heeft een specifiek archeologisch beleid vastgesteld en beschikt over een Archeologische Verwachtingskaart.
Het onderzoek is uitgevoerd conform de vigerende Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie 4.15 en het handboek van de Regio Arnhem.6 De bevoegde overheid, gemeente Duiven, zal de resultaten van het onderzoek toetsen en een selectiebesluit nemen aangaande de vrijgave van het plangebied voor verdere ontwikkeling zoals omschreven in de vergunningsaanvraag.
1 BO, protocol 4002
2 IVO, protocol 4003
3 www.ruimtelijkeplannen.nl
4 Willemse, N.W./J.G.M. Verhagen, 2006. 5 SIKB 2018.
6 Afdeling Erfgoed en Archeologie gemeente Arnhem, 2023.
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
9 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.10
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
1.2
Onderzoeksdoel en vraagstellingen Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting aan de hand van bestaande bronnen over bekende of verwachte landschappelijke, historische en archeologische waarden. Het doel van het verkennend booronderzoek is het vervolgens toetsen van het opgestelde verwachtingsmodel door de intactheid van de bodemopbouw vast te stellen en de eventuele aanwezigheid van archeologische resten te inventariseren. De volgende onderzoeksvragen vanuit het Handboek archeologisch onderzoek Regio Arnhem zullen worden beantwoord: Bureauonderzoek -
Waar kunnen (eventuele) archeologische resten zich bevinden? (wordt beantwoord in hoofdstuk 2.6 Gespecificeerde archeologische verwachting).
-
Welke verschijningsvorm kunnen deze hebben? (wordt beantwoord in hoofdstuk 2.6 Gespecificeerde archeologische verwachting).
-
Is verder onderzoek noodzakelijk? Zo ja, hoe kan daar systematisch naar gezocht worden? (wordt beantwoord in hoofdstuk 2.7 Advies).
Booronderzoek -
Wat is de (geologische) samenstelling en opbouw van de ondergrond?
-
Welk bodemprofiel is aanwezig en is deze intact?
-
Is in het plangebied een potentieel archeologisch niveau aanwezig?
-
Wat is te zeggen over de horizontale en verticale verspreiding van het potentiële niveau?
-
Wordt de specifieke archeologische verwachting van het plangebied op basis van het bureauonderzoek bevestigd door het veldonderzoek?
-
Wordt het (potentiële) archeologische niveau verstoord door de ontwikkeling binnen de projectlocatie?
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
10 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.11
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
1.3
Ligging en huidige situatie plangebied Het plangebied beslaat een oppervlak van circa 2,2 ha. en is gelegen aan de tempelstraat (westelijk deel, afbeelding 1) en de Kerkakkers (oostelijk deel, afbeelding 1). In het plangebied staan een aantal kassen (westelijk deel) en een enkel bedrijven gebouw (oostelijk deel). Het plangebied wordt in het noorden en zuiden begrensd door bebouwing, in het westen door akkerland en bebouwing en in het oosten door een perceel met bomen.
Afbeelding 1.: Het plangebied op de Open Topografische Kaart van Nederland (Bron: www.Pdok.nl).
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
11 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.12
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
1.4
Toekomstige situatie plangebied De huidige inrichting zal worden gewijzigd. De kassen in het westelijk deel en het gebouw in het oostelijk deel worden gesloopt. Deze zullen worden vervangen door huizen (oranje op afbeelding 2), parkeerplaatsen (gele vlakken op afbeelding 2), verharding (licht gele delen op afbeelding 2) groenvoorzieningen (groene delen op afbeelding 2) en waterpartijen (blauw op afbeelding 2). De verstoring door de gebouwen, waarvoor heipalen geslagen moeten worden, zal ca. 3 meter bedragen, de fundering van de gebouwen, te graven waterpartijen en de aan te planten bomen zullen een verstoringsdiepte van ca. 1 meter bedragen, overige verstoringen (verharding, verdere groenvoorzieningen, aanleg parkeerplaatsen, etc.) zal een verstoringsdiepte van maximaal 30 centimeter bedragen.
Afbeelding 2: Toekomstige situatie binnen het plangebied. (Bron: Lithos Projecten B.V.)
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
12 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.13
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
2
Bureauonderzoek
2.1
Methode Tijdens het bureauonderzoek is met behulp van bestaande bronnen een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel voor het plangebied opgesteld. Dit is gedaan door het raadplegen van voor de archeologie relevante (schriftelijke) bronnen. Voor het bureauonderzoek zijn met name gegevens over bekende archeologische vindplaatsen in en rond het plangebied verzameld. Dit is aangevuld met historisch en fysischgeografisch onderzoek, waarbij informatie over vroeger grondgebruik is verkregen door de analyse van historische kaarten en tevens gegevens over de geologie, geomorfologie en bodem zijn bestudeerd.
2.2
Landschapsgenese Voor het bepalen of, waar en uit welke periode archeologische resten kunnen worden verwacht, zijn de volgende bronnen met betrekking tot de landschapsgenese geraadpleegd: •
Geomorfologische Kaart 1:50.000 (Afbeelding 3)
•
Archeolandschappelijke eenheden kaart van de gemeente Duiven (Afbeelding 4)
•
Ouderdom Rijn-Maas delta kaart (Afbeelding 5)
•
Paleografische kaart Nederland, 9000 v. Chr. (Afbeelding 6)
•
Zanddiepte kaart (Afbeelding 7)
•
Bodemkaart 1:50.000 (Afbeelding 8)
•
Digitaal hoogtemodel, Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) (Afbeelding 9)
•
Relevante achtergrondliteratuur (zie literatuurlijst)
Voor de geologische beschrijving is gebruik gemaakt van de Lithostratigrafische Indeling van de Ondiepe Ondergrond.7 Zie voor een overzicht van de geologische en archeologische perioden bijlage 1.
Geo(omorfo)logie en landschap Op basis van de geomorfologische kaart ligt het gebied op een rivieroeverwal (afbeelding 3). Volgens de Archeolandschappelijke kaart van de gemeente Duiven (afbeelding 4, er zijn ook twee vondstmeldingen zichtbaar, die worden in hoofdstuk 2.5 behandeld) ligt het plangebied grotendeels binnen een zone met oeverafzettingen van de Herwen stroomgordel, en deels in een gebied met oversslaggronden op kronkelwaard afzettingen. Het plangebied ligt in het rivierengebied. Het rivierengebied bestaat uit fluviatiele afzettingen van de Rijn en Maas uit voornamelijk het Laat-Weichselien (15.700 – 11.755 jaar geleden) en het Holoceen (11.755 jaar geleden tot heden). 6 Nabij de Duitse grens zijn de holocene afzettingen circa 1,5 m dik. In westelijke richting neemt deze dikte toe tot ruim 20 m nabij de huidige Nederlandse kust. De laat-weichseliene afzettingen die in het oostelijk rivierengebied aan of vlak aan het oppervlak liggen, worden gerekend tot de Formatie van Kreftenheye. De Holocene rivierafzettingen worden gerekend tot de Formatie van Echteld. Op de kaart van de gemeente Duiven zijn ten westen en oosten van het plangebied een crevasse geul zichtbaar en in het zuiden een restgeul. De zuidelijke geul is een aftakking van de Rijn, welke tijdens de Romeinse Tijd en Vroege Middeleeuwen veel materiaal afzette, waarbij een brede oeverwal ontstond.
Door lagere delen van de oeverwal konden er overstromingen plaatsvinden, waarbij het water geulen (crevasses) in de bodem kon
De Mulder et al. 2003 en via www.dinoloket.nl: Dinoloket, Standaarden, Lithostratigrafische Nomenclator van de Ondiepe Ondergrond. 7
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
13 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.14
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
insnijden. Deze crevasses zetten vervolgens weer materiaal af in de omgeving, waarbij in dit geval tussen de twee crevasse geulen een oeverwal ontstond. De twee langs het plangebied aanwezige crevasse geulen zijn ontstaan in de Vroege Middeleeuwen, en hebben vanaf die periode materiaal afgezet, zeer waarschijnlijk ook binnen het plangebied.8 Kijkend naar de Rijn-Maas delta kaart (afbeelding 5) komt dit deels overeen met de waarden volgens de archeolandschappelijke kaart van de gemeente Duiven: afzettingen van de Herwen stroomgordel (code 65). Wat echter wel opvallend is, is dat volgens de kaart van de gemeente Duiven in het gehele plangebied, behalve het zuidelijke deel, sprake is oeverafzettingen van de Herwen stroomgordel, terwijl volgens de Rijn-Maas delta kaart juist alleen het zuidelijke deel afzettingen van de Herwen stroomgordel bevat. Het is onduidelijk welke correct is, maar mogelijk zijn deze dus in het gehele plangebied aanwezig. Deze stroomgordel was actief vanaf ca. 1500 v. Chr. tot 500 v. Chr.. Deze afzettingen zullen onder eventuele crevasse afzettingen moeten liggen. Op deze kaart is ook een vlak met de code “0” zichtbaar binnen het plangebied, wat betekend dat er mogelijk komafzettingen op de rivieroeverwal liggen. Op basis van de paleografische kaart van 9000 v. Chr. (afbeelding 6) viel het plangebied destijds al onder een zone met rivierduinzand.
Dit betreft de eerder benoemde Laat-Weichseliene rivierafzettingen behorende tot de Formatie van Kreftenheye, welke volgens de zanddiepte kaart (afbeelding 7) tussen 2 en 3 meter beneden maaiveld verwacht kunnen worden. Volgens een boring op Dinoloket ca. 750 meter ten noordoosten van het plangebied is er vanaf 3,2 meter beneden maaiveld sprake van matig fijn tot uiterst grof zand, behorende tot de Formatie van Kreftenheye. Dit betreft waarschijnlijk de Laat-Weichseliene rivierafzettingen. Hierna volgt op 2,5 meter een pakket klei, gevolgd door een pakket matig tot zeer grof zand op 2,1 meter, gevolgd door een pakket klei op 1,2 meter. Al deze afzettingen behoren tot de Formatie van Echteld, en betreffen waarschijnlijk de recentere rivierafzettingen.9
Afbeelding 3: Het plangebied, rood omkaderd, op de Geomorfologische kaart van Nederland 1:50.000. (Bron: www.Pdok.nl).
8
Gerritsen et al. 2013.
9 https://www.dinoloket.nl/ondergrondgegevens identificatienummer: B40B0701.
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
14 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.15
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
Afbeelding 4: Het plangebied op de archeolandschappelijke kaart van de gemeente Duiven (Bron: gemeente Duiven).
Afbeelding 5. Het plangebied, rood omkaderd, op de Stroomgordelkaart van de Rijn-Maas delta (bron: Cohen 2012)
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
15 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.16
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
Afbeelding 6: Het plangebied, rood omkaderd, op de paleogeografische kaart van Nederland van 9000 v. Chr. (Bron: www.Pdok.nl).
Afbeelding 7: Het plangebied, rood omkaderd, op de Zanddieptekaart van de Rijn-Maas delta (bron: Cohen 2009).
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
16 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.17
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
Bodem Op basis van de bodemkaart kan er in het plangebied een kalkhoudende ooivaaggrond verwacht worden met zware zavel en licht klei. Dit sluit aan bij de rivieroeverwal die wordt verwacht in het plangebied op basis van de GKN.
Afbeelding 8: Het plangebied, rood omkaderd, op de Bodemkaart van Nederland 1:50.000. (Bron: www.Pdok.nl).
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
17 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.18
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
AHN De hoogte van het maaiveld varieert van circa 10,5 en 11 meter +NAP.10 het zuidwestelijke deel van het plangebied ligt hoger dan de rest. Kijkend naar de omgeving valt echter op dat rondom bebouwing het maaiveld over het algemeen hoger ligt, wat mogelijk duidt op ophoging. Dit zal in het plangebied mogelijk ook het geval zijn.
Afbeelding 9: Het plangebied op het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN) (Bron: www.ahn.nl).
Hoogteligging van het plangebied op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) in m NAP (Normaal Amsterdams Peil) geraadpleegd op www.ahn.nl 10
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
18 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.19
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
2.3
Historische ontwikkeling Voor de historische ontwikkeling is divers kaart- en beeldmateriaal (Afbeelding 10 t/m 18), relevante achtergrondliteratuur geraadpleegd (zie literatuurlijst) en is contact opgenomen met de Historische Kring Duiven-Groessen-Loo (HKDGL)11. Het plangebied ligt in Groessen. Groessen wordt in 838 voor het eerste genoemd, in een goederenruil tussen (de eigenaren van) Groessen en Duiven. Hierin wordt tevens een melding gemaakt van een kerk behorende tot (het hof van) Groessen. De precieze locatie van het hof van Groessen is niet bekend.12 Het westelijke deel van het plangebied valt op een akker met de naam ‘de tempel’. Dit heeft te maken met de boerderij met dezelfde naam tussen de twee plangebieden in, maar verwacht wordt dat deze naam te maken kan hebben met de aanwezigheid van de tempeliers in het gebied, ergens in de Middeleeuwen.13 Dit lijkt bevestigd te worden door het feit dat Groessen in de 12 e en 13e eeuw een zeer belangrijk ligging had, aangezien de Leuvensestraat direct ten zuiden van Groessen destijds doorliep tot aan het Angeroyse Veer (rivierovergang over de Rijn die leidde naar de Overbetuwe) en de een weg die onder andere Wesel in Duitsland verbond met Arnhem. Aangezien de tempeliers het als doel zagen om doorgaande wegen en hun reizigers te beschermen, is het niet ondenkbaar dat de Tempeliers hier zijn geweest.
Bij de bouw van een pastorie in 1559 wordt er melding gemaakt van restanten van een stenen kapel met daarbij stenen grafkisten met harnassen en zwaarden erin. Dit wordt destijds benoemd als voorganger van de huidige Sint Andreaskerk, maar aangezien de kerktoren naar verwachting stamt uit de 12 e eeuw lijkt een stenen voorganger op een andere locatie niet logisch.14 Op de kaart ‘De Lymers amts Carten’ uit 1733-173415 is zichtbaar dat er in het plangebied geen bebouwing staat, maar is de huidige straat ‘Kerkakkers’ al wel zichtbaar. Tevens is al wel bebouwing zichtbaar buiten het plangebied (noordwestelijke deel op afbeelding 10), gesitueerd rondom de Sint Andreaskerk. Ook op de Hottingerkaart uit 179016 is er in het plangebied geen bebouwing zichtbaar. Op de kadastrale minuut17 is te zien dat het plangebied in zijn geheel valt onder ‘bouwland’. Er is nog geen bebouwing in het plangebied zichtbaar. dit blijft het geval tot 1935, wanneer in het westelijke plangebied een gebouw zichtbaar is. In 1962 zijn in hetzelfde deel meerdere gebouwen zichtbaar. In 1988 is ook in het oostelijke deel bebouwing zichtbaar. Dit lijkt hetzelfde gebouw te zijn die er momenteel staat. In 1988 zijn tevens meerder lange dunne gebouwtjes te zien, maar waarschijnlijk betreft dit de kassen die momenteel in het gebied staan. In 1995 is het gebouw afgebeeld zoals deze nu ook op de kaart staat.
Nader onderzoek op verschillende sites heeft geen resultaten opgeleverd.18 Ook de Cultuurhistorische Elementenkaart Uiterwaarden heeft geen aanvullende informatie opgeleverd. 19
11 Mail van Mevr. T. Wolters op 15-12-2023, na de mail van Dhr. T.J.H. van Essen op 22-11-2023. 12 Gerritsen et al. 2013.
13 Derks, G.J.M./J.Westerman 2005. 14 Brus, B/W.F.W.M. van Huegten, 2005, 2-7. 15 https://www.geldersarchief.nl 16 Versfelt 2003, 90.
17 Kadastrale Minuutplans zijn ten behoeve van de belastingheffing vervaardigde kaarten. De opnames zijn gestart in 1811, ten tijde
van Frans bestuur en gecontinueerd tot 1832 (vanaf 1815 onder Nederlands bewind. Het zijn grondbeschrijvingen van de gemeenten met hierop aangegeven de percelen, perceelnummers en gebouwen. 18 https://www.atlas1868.nl/ https://regionaalarchiefnijmegen.nl/ https://www.gelderlandinbeeld.nl/ https://www.gelderland.nl/kaarten-en-cijfers. 19 Cohen et all. 2014 en Popta, Y.T./S. Arnoldussen 2015.
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
19 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.20
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
Afbeelding 10: het plangebied op de kaart ‘De Lymers amts Carten’ uit 1733-1734 (Bron: https://www.geldersarchief.nl)
Afbeelding 11: Het plangebied met de informatie van het kadastrale minuutplan uit het begin van de 19e eeuw. De bruine kleur betreft bouwland, de groengele weiland, de lichtgroene tuin, de groene boomgaard, de donkergroene wilgenbos, de gele wegen en de grijze een huis met erf (Bron: http://hisgis.nl).
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
20 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.21
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
Afbeelding 12: Het plangebied op de topografische kaart uit 1870 (Bron: www.topotijdreis.nl).
Afbeelding 13: Het plangebied op de topografische kaart uit 1908 (Bron: www.topotijdreis.nl).
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
21 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.22
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
Afbeelding 14: Het plangebied op de topografische kaart uit 1935 (Bron: www.topotijdreis.nl).
Afbeelding 15: Het plangebied op de topografische kaart uit 1962 (Bron: www.topotijdreis.nl).
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
22 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.23
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
Afbeelding 16: Het plangebied op de topografische kaart uit 1970 (Bron: www.topotijdreis.nl).
Afbeelding 17: Het plangebied op de topografische kaart uit 1988 (Bron: www.topotijdreis.nl).
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
23 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.24
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
Afbeelding 18: Het plangebied op de topografische kaart uit 1995 (Bron: www.topotijdreis.nl).
2.4
Bekende bodemverstoring Binnen het plangebied zijn voor zover bekend geen grondroeringen veroorzaakt door saneringen van munitie, bodemverontreinigingen of ondergrondse olietanks, benzinepompinstallaties en dergelijke bekend waardoor archeologische resten mogelijk verloren zijn gegaan.20
Verwachting resten Tweede Wereldoorlog Volgens verschillende bronnen zijn er geen aanwijzingen voor resten uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied. Er is wel een vooronderzoek geweest, maar hierop is geen vervolg uitgevoerd. 21 In het gebied direct ten noorden is er wel aanvullend onderzoek geweest, en hierbij zijn ook explosieven aangetroffen en opgeruimd.22 Het is daarom zeker niet ondenkbaar dat er binnen het plangebied nog resten uit deze periode aanwezig zijn. Er zijn geen voormalige bouwwerken, (onderdelen van) verdedigingslinies, slagvelden of iets dergelijks bekend binnen het plangebied.23
20 www.bodemloket.nl
21 http://www.explosievenopsporing.nl/veo-bommenkaart/ 22 https://www.beobom.nl/tag/ruimingskaart/ 23 https://www.ikme.nl/
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
24 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.25
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
2.5
Archeologische waarden in en rondom het plangebied In deze paragraaf wordt gekeken of binnen en rond het plangebied archeologische en/of ondergrondse bouwhistorische waarden bekend zijn. Hiervoor is het Archeologisch Informatie Systeem (ARCHIS III) van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) geraadpleegd en in aanvulling daarop de archeologische verwachtingskaart van de gemeente Duiven, achtergrondliteratuur (zie literatuurlijst) en gegevens van amateurarcheologen. Van de laatste bron is echter geen reactie gekomen op de mail met de vraag om meer informatie over het plangebied.24
Gemeentelijk beleid Voor het plangebied geldt op basis van de archeologische verwachtingskaart van de gemeente Duiven voor het plangebied een hoge archeologische waarde en deels een middelmatige verwachting (Afbeelding 19). Verder valt op dat er in het oostelijk deel van het plangebied volgens deze kaart al onderzoek is gedaan, maar dit onderzoek is niet terug te vinden op Archis. Als op Archis gezocht wordt naar onderzoek 2933 (Archis 2 nummer) komt een onderzoek uit Brakel in beeld.25 Waarschijnlijk gaat het hier dus om een foutje. Verder valt op dat het gebied grotendeels in de verwachte rivieroeverwal van de Herwen stroomgordel (Code ROh) valt (een zeer klein deel met overslaggronden op de rivieroeverwal, code Ddk), maar dat het zuidwestelijke deel valt in een gebied met overslaggronden (waarschijnlijk een kleidek kijkend naar de verwachtingskaart, code Ddl) met daaronder kronkelwaard afzettingen. Deze zullen ook behoren tot de Herwen stroomgordel.
Afbeelding 19: Het plangebied, rode kader, geprojecteerd op de Archeologische Verwachtingskaart van de gemeente Duiven, (Bron: gemeente Duiven).
24 Mail verstuurd aan de Historische Kring Duiven-Groessen-Loo op 22-11-2023. 25
https://archis.cultureelerfgoed.nl/zoekenenvinden/#/zaak/search/(zaak:(fields:(archis2_onderzoekmeldingsnummer:'2933'))).
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
25 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.26
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
Monumenten, waarnemingen en onderzoeksmeldingen in (de nabijheid van) het plangebied Er zijn in (de nabijheid van) het plangebied, binnen een straal van 350 m, in ARCHIS III gegevens bekend aangaande archeologische monumenten, bovengrondse bouwhistorische waarden, vondstmeldingen en zaakidentificaties. In de omgeving van het plangebied zijn veel vondsten gedaan, waarbij het soms gaat om niet-archeologische vondsten, en soms om vondsten uit archeologische onderzoeken. Over het algemeen gaat het om vondsten uit de IJzertijd tot en met de Nieuwe Tijd, met een nadruk op de Middeleeuwen. Het gaat voornamelijk om keramiek. Verder is er 300 meter ten noorden van het plangebied een terrein met sporen van bewoning vanaf de IJzertijd tot en met de Late Middeleeuwen. Verder zijn een aantal onderzoeken geweest, waarbij meerdere grafvelden en nederzettingen uit de Middeleeuwen zijn aangetroffen. In de omgeving van het plangebied zijn dus veel resten aangetroffen uit de IJzertijd tot en met de Nieuwe Tijd, met een nadruk op de Middeleeuwen. Tevens zijn de resten in meerdere onderzoeken aangetroffen in of op de oeverwal, direct onder de verstoorde/ophoogpakketten. De archeologische niveaus lagen ergens tussen 60 en 130 centimeter beneden maaiveld. Een belangrijk onderzoek is die direct ten noorden van het plangebied (4902285100).
In deze archeologische begeleiding blijkt dat er sprake is van crevasseafzettingen op rivierduinzand op rivierterras, of crevasseafzettingen op oeverafzettingen op rivierduinzand, of oeverafzettingen op rivierduinzand. De oeverafzettingen bestaan over het algemeen uit bruin zandige klei tot kleiig zand of (donker)grijs matig fijn zand, de crevasseafzettingen bestaan uit bruin tot donkergrijs uiterst siltige klei tot matig kleiig zand, terwijl het rivierduinzand matig fijn grijs zand betreft en het rivierterras grijs matig tot zeer grof zand. Verder is in twee profielen nog sprake van de Laag van Wijchen tussen het rivierduinzand en het rivierterras. Dit pakket bestaat uit donker grijze matig siltige klei. Archeologisch gezien is gebleken dat het gebied vanaf de ca. de 9 e eeuw bewoond is geweest. Er zijn sporen aangetroffen (paalkuilen, afvalkuilen, een waterput, etc.) die duiden op tenminste één erf uit de Middeleeuwen. In de paalsporen is een huisplattegrond van het type Gasselte B herkend, terwijl het aardewerk een mix van geïmporteerd en lokaal geproduceerd aardwerk laat zien. Verder duidt de vondst van een hoefijzer en meerdere botten van een paard op het feit dat er paarden aanwezig waren, naar verwachting voor transport of mogelijk als lastdier.
Verder is in het plangebied een relatief recente greppel aangetroffen, met bouwmateriaal (kloostermoppen, leisteen, etc.) uit de 12e en/of 13e eeuw. Dit heeft mogelijk te maken met de renovatie van de nabijgelegen kerk. Verder zijn nog restanten aangetroffen van een bijgebouw uit de 18e eeuw (te linken aan de oude school die tussen de 16e en 19e eeuw net buiten het plangebied stond) en de restanten van de in de 19 e eeuw gebouwde school (opvolger van de eerder genoemde school uit de 16e eeuw). Alle sporen zijn aangetroffen in de oever/crevasse afzettingen.26
26 Heijting 2023, 23-109.
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
26 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.27
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070
Afbeelding 20: Overzicht van de monumenten, waarnemingen en onderzoeksmeldingen binnen een straal van 350 m van het plangebied, (Bron:Archis3).
Monument
Afstand
Waarde
Complextype/ Omschrijving
Datering
3846
300m ten noorden
Zeer hoge archeologische waarde
Terrein met daarin sporen van een nederzetting uit de periode I Jzertijd tot de Late Middeleeuwen. Het betreft oude woongrond, vastgesteld bij de bodemkartering van 1950. Op het terrein zijn vondsten gedaan uit de Late IJzertijd, Romeinse tijd en Vroege en Late Middeleeuwen.
IJzertijd – Late Middeleeuwen
14179
200m ten noorden
Rijksmonument
Kerk (st. Andreas)
1500
14181
325m ten noordoosten
Rijksmonument
Kasteel, buitenplaats (Onderdeel van Huis Rijswijk).
Late Middeleeuwen Nieuwe Tijd
14182
250m ten zuidoosten
Rijksmonument
Molen (De Welvaart)
1878
Tabel 1: Lijst van afgebeelde monumenten (conform de AMK 2014). Vonds tloca tie
Afstand
Materiaal
Type
Datering
1025280
100m ten westen
Keramiek
Kogelpot, Steengoed, Pingsdorf, Handgevormd aardewerk
Late IJzertijd – Late Middeleeuwen
1075006
350m ten zuidoosten
Keramiek
Ondetermineerbaar aardewerk
Middeleeuwen
1075008
325m ten zuidoosten
Keramiek
Ondetermineerbaar aardewerk
Middeleeuwen
1079452
250m ten zuidwesten
Keramiek, hout, organisch, dierlijk bot
Paffrath, Pingsdorf, Grijsbakkend, Proto Steengoed, Andenne,
Vroege Middeleeuwen
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
27 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.28
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070 Vonds tloca tie
Afstand
Materiaal
Type
Datering
Steengoed, Kogelpot, Hutteleem (keramiek), Houtskool (hout), onbekend (dierlijk bot en organisch)
– Vroege Nieuwe Tijd
1098690
250m ten zuidoost en
Keramiek
Bouwmateriaal
Late Middeleeuwen – Nieuwe Tijd
1099878
200m ten oosten
Koper
Fibula
Vroege Middeleeuwen
1111193
225m ten zuidoosten
Sporen
Moated site (Huis van Rijswijk)
Late Middeleeuwen - Nieuwe Tijd
1373620
150m ten noorden
Keramiek, ijzer/metaal, dierlijk bot, glas, bouwaardewerk, (lei)steen, sporen
Handgevormd aardewerk, Pingsdorf, Paffrath, Belgisch grijs aardwerk, Fayence, Geglazuurd Steengoed, Badorf, Terra Sigillata, (Proto) Steengoed, Roodbakkend geglazuurd, Porselein, dakpan (keramiek), mes, spijker, hoefijzer, metaalslak, ketting (metaal/ijzer), Bot rund , schaap/geit, paard en varken (dierlijk bot), vensterglas, pot, fles (glas), tegel, baksteen, mortel, beton, dakpan, hutteleem (bouwaardewerk), daklei, Maalsteen ligger, slijpsteen((lei)steen), paalkuil, kuil, greppel, gebouw, dierengraf, gebouw, duiker, waterput, muur restant en -insteek, geul (sporen).
IJzertijd – Romeinse Tijd (aantal vondsten) en Vroege Middeleeuwen – Late Middeleeuwen (nederzetting)
Tabel 2: Lijst van afgebeelde objecten/vondstlocaties op deze code.
Zaakidentifi catie
Afstand
Soort onderzoek
Bevindingen
Aanbeveling
2360837100
100m ten zuiden
BO door RAAP in 2012.
Rapport niet gevonden.
Rapport niet gevonden.
2383022100
Direct ten zuidoosten
Groot IVO-V door RAAP in 2012. 27
Geen gebiedsspecifieke informatie, wel vondstnummer 1098690 hiervan afkomstig.
Geen gebiedsspecifieke informatie, wel vondstnummer 1098690 hiervan afkomstig.
2462249100
100m ten zuiden
BO door RAAP in 2014.
Rapport niet gevonden.
Rapport niet gevonden.
4570217100
250m ten zuiden
Groot IVO-P door ADC in 2017, vervolg op 23830221 00. 28
Geen gebiedsspecifieke informatie. Meerdere vindplaatsen, maar niet in directe omgeving plangebied.
Geen gebiedsspecifieke informatie. Meerdere vindplaatsen, maar niet in directe omgeving plangebied.
4679641100
Direct ten noorden
BO en IVO -V door KSP Archeologie in 2019. 29
De bodem is deels verstoord, maar is ter plaatse van de Dorpsstraat, Achtergaardesestraat, Tempelstraat,
AB (4902285100)
27 Goossens et al. 2013. 28 Blom 2020.
29 Koeman 2020.
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
28 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.29
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070 Zaakidentifi catie
Afstand
Soort onderzoek
Bevindingen
Aanbeveling
Kerkakkers en Catrijnestraat nog intact. Hier is sprake van een potentieel archeologisch niveau in de top van de rivierduin. De bodem wordt hier tot in het rivierduinzand ontgraven, waardoor vervolg nodig is. 4821877100
250m ten noorden
IVO-P door RAAP in 2020. 30
In het plangebied zijn een crematiegraf met grafstructuur en grafgift (benen kam) uit de Prehistorie, Romeinse Tijd of Vroege Middeleeuwen en een nederzetting daterend in de Vroege - en Late Middeleeuwen.
In situ bewaren of opgrav en. (is opgraven geworden: 52688921 00)
4878253100
300m ten oosten
Opgraving door BAAC in 2020 (lijkt vervolg van 45702171 00).
Rapport niet afgemeld. Eerste bevindingen: Stakenrij en paalkuilen uit de IJzertijd en/of Vroege Middeleeuwen.
Rapport niet afgem eld. Eerste bevindingen: Stakenrij en paalkuilen uit de IJzertijd en/of Vroege Middeleeuwen.
4878318100
200m ten zuidoosten
Opgraving door BAAC in 2020 (lijkt vervolg van 45702171 00).
Rapport niet afgemeld. Eerste bevindingen: er zijn twee complexen aangetroffen. 1: Resten van de omgrachting en bijgebouwen van Huis Rijswijk. 2: Bewoningsresten uit de Late Middeleeuwen/Nieuwe Tijd, ten zuiden van Huis Rijswijk. Hier zijn greppels, (paal)kuilen, waterputten en dierbegravingen aangetroffen.
Rapport niet afgemeld. Eerste bevindingen: : er zijn twee complexen aangetroffen. 1: Resten van de omgrachting en bijgebouwen van Huis Rijswijk. 2: Bewoningsresten uit de Late Middeleeuwen/Nieuwe Tijd, ten zuiden van Huis Rijswijk. Hier zijn greppels, (paal )kuilen, waterputten en dierbegravingen aangetroffen.
4880172100
200m ten zuidoosten
Opgraving door BAAC in 2020 (lijkt vervolg van 45702171 00).
Rapport niet afgemeld. Eerste bevindingen: in het plangebied zijn resten aangetroffen van een Duitse luchtafwe erstelling. Het betreft drie Gefechtsstnde met daarbij kuilen voor munitieopslag, schuilkuilen, poeren en een met grind versterkt loopvlak.
Rapport niet afgemeld. Eerste bevindingen: in het plangebied zijn resten aangetroffen van een Duitse luchtafweerste lling. Het betreft drie Gefechtsstnde met daarbij kuilen voor munitieopslag, schuilkuilen, poeren en een met grind versterkt loopvlak.
4902285100 (vervolg 4679641100. Tevens vondstmelding 1373620)
Direct ten noorden
DO door Econsultancy B.V. in 2020. 31
In het plangebied is sprake van rivierduinzand, welke is geërodeerd door latere afzettingen van de Oude Rijn. Hierdoor zijn er geen oudere resten aangetroffen dan uit de Middeleeuwen, hoogstens een aantal losse vondsten. Uit het onderzoek blijkt dat de aanwezige rivieroeverwal bewoond is vanaf de 9 e of 10 e
Einde AMZ -cyclus.
30 Norde 2020.
31 Heijting 2023.
Synthegra B.V., Plantageweg 12, 3833 AZ Leusden. Versie 2023-01
29 van 44
SPA WNP ingenieurs
Bijlagen BOPA - archeologie - Bijlage 10.30
2300577
Project
: Tempelstraat/Kerkakkers te Groessen, gemeente Duiven. Bureau- en Inventariserend Veldonderzoek, verkennend booronderzoek Projectnummer: S230070 Zaakidentifi catie
Afstand
Soort onderzoek
Bevindingen
Aanbeveling
eeuw. Er is een boomstamput aangetroffen, een afvalkuil en een huisplattegrond van het type Gasselte B. het aardwerk laat een vrij standaard beeld zien, een combinatie van kogelpot en geïmporteerd aardewe rk uit Duitsland. Verder zijn resten van de school en uit de 19 e eeuw aangetroffen. 5090756100
150m ten zuidoosten
Groot IVO -V door BAAC in 2021. 32
Deelgebied 36 ligt specifiek in de buurt van het huidige plangebied: in het gebied is sprake van een meanderbocht van de Leuven stroomgordel en een gebied met kom - en oeverafzettingen op kronkelwaardafzettinge n op terrasafzettingen. Deze twee gebieden worden gescheiden door een restgeul. In de restgeulafzettingen zijn fragmenten bouwpuin, onverbrand bot en houtskoolspikkels aangetroffen. De restgeul afzettingen (bijna direct aan het maaiveld) en oeverafzettingen (top tussen 1,3 en 1,6 meter beneden maaiveld ) vormen een potentieel archeologisch niveau.