Bijlagen bij de motivering_Bijlage 13 Archeologisch onderzoek
Tekst van het document
Bureau voor Archeologie Rapport 1372 't Straatje, Horssen, gemeente Druten: actualisatie van een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende en karterende fase
2 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje Colofon titel: Bureau voor Archeologie Rapport 1372. 't Straatje, Horssen, gemeente Druten: actualisatie van een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende en karterende fase auteur: autorisatie: datum: 26 mei 2025 (Definitief) ISSN: 2214-6687 © Bureau voor Archeologie Koningsweg 244 Utrecht T 030 245 18 95 E info@bureauvoorarcheologie.nl I https://www.bureauvoorarcheologie.nl 3 Administratieve gegevens Projectnummer 2023051902 Provincie Gelderland Gemeente Druten Plaats Horssen Toponiem 't Straatje Centrum locatie (m RD) plandeel 1: 170.330; 429.400 (x; y) plandeel 2: 170.340; 429.350 (x; y) Omvang plangebied plandeel 1: 4.330 m2 plandeel 2: 1.730 m2 Omvang onderzoeksgebied booronderzoek Gelijk aan plangebied. Kadastrale gegevens kadastrale gemeentenaam: Horssen, sectie: F, nummer(s): 159, 162, 350, 914, 915 ARCHIS onderzoeksmeldingsnummer 4832366100 (ABU); 4832374100 (ABO); 5455256100 (ABU); 5455264100 (ABO) Soort onderzoek bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen in de verkennende en karterende fase Opdrachtgever VP Ontwikkeling B.V.
Uitvoerder Bureau voor Archeologie Kaartblad 39H (RO) kader onderzoek Bestemmingsplanwijziging Periode van uitvoering veldwerk aanvullende boringen plandeel 2 29 augustus 2023 Bevoegde overheid Gemeente Druten Deskundige namens bevoegde overheid Werkorganisatie Druten Wijchen Versie van het rapport 2 (Definitief) Beheerder en plaats van documentatie Digitale documentatie: ARCHIS en E-Depot Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 4 Figuur 1: Ligging van het plangebied (rood; PDOK). Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje
5 Inhoudsopgave Samenvatting............................................................................................... 8 1 Inleiding..................................................................................................... 10 1.1 Doelstelling en vraagstelling............................................................... 10 2 Bureauonderzoek...................................................................................... 12 2.1 Methode.............................................................................................. 12 2.2 Onderzoeksgebied en toekomstig gebruik.......................................... 12 2.3 Huidige situatie................................................................................... 14 2.4 Aardwetenschappelijke waarden......................................................... 14 2.5 Historische situatie.............................................................................. 16 2.6 Mogelijke verstoringen........................................................................ 17 2.7 Archeologische en bouwhistorische waarden...................................... 17 2.8 Gespecificeerde verwachting.............................................................. 22 3 Booronderzoek..........................................................................................
25 3.1 Inleiding.............................................................................................. 25 3.2 Methode.............................................................................................. 25 3.3 Resultaten met bodemkundige en geologische interpretatie............... 26 3.4 Archeologische interpretatie................................................................ 29 4 Conclusie................................................................................................... 30 4.1 Conclusie Bureauonderzoek............................................................... 30 4.2 Conclusie Booronderzoek................................................................... 31 5 Advies........................................................................................................ 33 5.1 Status en inhoudelijke afstemming bevoegde overheid...................... 33 6 Literatuur................................................................................................... 34 Figuren...................................................................................................... 37 Bijlage 1: Boorbeschrijvingen.....................................................................
65 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 6 Lijst met Figuren 1: Ligging van het plangebied (rood; PDOK)................................................ | 4 2: Luchtfoto actueel (Nationaal Georegister)................................................ | 37 3: Plangebied (zwarte lijn) en onderzoeksgebied (zwart onderbroken lijn).. . | 38 4: Archeologische beleidskaart gemeente Druten (Heeringen, Klerks, en Schrijvers 2013).......................................................................................39 5: Nieuwe situatie (Croonen architecten, schets mei 2025).......................... | 40 6: Bouwjaren (Kadaster 2013)...................................................................... | 41 7: Foto van het plangebied vanaf de Rijdt, kijkend naar het zuiden (Bureau voor Archeologie 2020)............................................................... | 42 8: Foto van de parkeerplaats in het westelijk plandeel, vanuit het zuidoosten (Bureau voor Archeologie 2020)............................................. | 42 9: Bestemmingsplannen (‘Ruimtelijkeplannen.nl’)........................................ | 43 10: | Geologische kaart 39 Tiel oost (Verbraeck 1982)..................................... | 44 11: | Geomorfologische kaart (Maas e.a. 2019)............................................... | 45 12: | Beddinggordels Holoceen (Cohen e.a.
2012)........................................... | 46 13: | Geologische overzichtskaart 2021 (TNO-GDN 2021)............................... | 47 14: | Zanddieptekaart provincie Gelderland (Cohen e.a. 2009)........................ | 48 15: | Bodemkaart (Alterra 2014)....................................................................... | 49 16: | Bodemkaart van het Land van Maas en Waal (Pons 1966)...................... | 50 17: | Hoogte-reliëfkaart (Actueel Hoogtebestand Nederland 2018).Hoogtewaarden in meters ten opzichte van NAP............................ | 51 18: | Hoogte-reliëfkaart detail (Actueel Hoogtebestand Nederland 2018). Hoogtewaarden in meters ten opzichte van NAP...................................... | 52 19: | Schematische weergave van de boorprofielen uit het booronderzoek uit 2020 (Barth 2020a).................................................................................. 53 20: | Kadastrale Minuut 1811-1832, gemeente Horssen, Sectie A, blad 1 (Kadaster 1811; ‘HISGIS Gelderland’ 2019)............................................. | 54 21: | Topografisch militaire kaart 1850..............................................................
| 55 22: | Bonnebladen, 531-1767-ALTFORST-1908 en 532-1773-BERGHAREN- 1908 (Kadaster).......................................................................................55 23: | Bonnebladen, 531-1768-ALTFORST-1917 en 532-1774-BERGHAREN- 1920 (Kadaster).......................................................................................56 24: | Bonnebladen, 531-1769-ALTFORST-1932 en 532-1775-BERGHAREN- 1935 (Kadaster).......................................................................................56 25: | RAF luchtfoto uit 1944 (RAF 1940-1945)................................................. | 57 26: | Topografische kaart, 39H-1957-Wijchen (Topografische Dienst).............. | 58 27: | Topografische kaart, 39H-1977-Wijchen (Topografische Dienst).............. | 58 28: | Topografische kaart, 39H-1984-Wijchen (Topografische Dienst).............. | 59 29: | Topografisch kaart 2012........................................................................... | 59 30: | Archeologische terreinen, vondstlocaties en onderzoeken uit ARCHIS (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2021).......................................... | 60 31: | Boorpuntenkaart.......................................................................................61 32: | Schematische weergave van de boorprofielen.........................................
| 62 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 | Horssen 't Straatje 7 33: | Bodemopbouw per boorpunt.................................................................... | 63 34: | Advieskaart.............................................................................................. | 64 Lijst met Tabellen 1: Vrijstellingsgrenzen bestemmingsplan Stedelijk Gebied (4e herziening).. | 14 2: Aardwetenschappelijke waarden.............................................................. | 16 3: Archeologische terreinen, onderzoeken en vondstlocaties tot ongeveer 400 m van het plangebied........................................................................ | 22 4: Verzamelde vondsten............................................................................... | 28 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 | Horssen 't Straatje 8 Samenvatting Bureau voor Archeologie heeft een bureau- en inventariserend veldonderzoek in de vorm van boringen uitgevoerd voor bouwwerkzaamheden aan de 't Straatje te Horssen. Het onderzoek dient deels ter actualisatie van een een bureau- en booronderzoek dat in 2020 is uitgevoerd. De vraagstelling van het onderzoek luidt: hoe kan rekening gehouden worden met eventuele archeologische resten bij de voorgenomen ontwikkeling? Het onderzoek is uitgevoerd in overeenstemming met de richtlijnen van de KNA, protocollen 4002 en 4003.
Voor het onderzoek zijn kaarten, databases en literatuur geraadpleegd om te komen tot een gespecificeerde archeologische verwachting van het gebied. In het westelijke plandeel zijn twee woningblokken en twee vrijstaande woningen. In het oostelijk plandeel worden twee blokken seniorenwoningen en een vrijstaande woning gerealiseerd. Het plangebied ligt in het archeologisch landschap 'Rijn-Maasdelta', in de landschapszone rivierduinen. Het plangebied ligt (deels) ter hoogte van een rivierduin. Tussen circa 3.500 en 1.250 voor Christus (Neolithicum tot en met de Bronstijd) is 180 m ten zuiden van het plangebied het Wijchens Maasje actief. De Holocene rivierafzettingen (kom- en oeverafzettingen) dekken de rivierduin deels af. De bodemkaart geeft aan dat de historische kern van Horssen op een terp ligt. Deze oude woongronden strekken zich uit tot in het plangebied. Op de top van rivierduinen is bewoning mogelijk vanaf het Laat-Paleolithicum. Op de oeverafzettingen van het Wijchens Maasje is bewoning mogelijke vanaf het Neolithicum. Het plangebied ligt gedeeltelijk in de historische kern van Horssen. De plaats is mogelijk in de Vroege Middeleeuwen ontstaan. In het westelijke plandeel, hebben in de 17e en 18e eeuw mogelijk een pastorie en schuilkerk gestaan. Het huidige pand in het noorden van het plangebied dateert uit 1906.
De schuur in het oosten van het plangebied is in 1900 gebouwd. Aan het begin van de 19e eeuw is landgebruik voornamelijk bouwland. Halverwege de 20e eeuw is het landgebruik in beide plandelen boomgaard. In het plangebied zijn in augustus 2023 vijf aanvullende boringen gezet. Samen met de boringen van mei 2020 zijn nu elf boringen in het plangebied gezet. De einddieptes liggen tussen 200 en 400 cm -mv. Het booronderzoek bevestigt de aanwezigheid van de rivierduinafzettingen en dat deze deels door kom en oeverafzettingen afgedekt worden. In de top van de rivierduinafzettingen zijn amper tekenen van natuurlijke bodemvorming aanwezig. In één boorprofiel is mogelijk een restant van een B-horizont aanwezig. De oeverafzettingen zijn in enkele boringen humeus. Op de oever- en rivierduinenafzettingen ligt een humeus pakket dat geïnterpreteerd kan worden als oude woongronden. In het westelijke plandeel is de bovenste 30 tot 60 cm (recent) omgewerkt en/of opgebracht. De top van de rivierduinafzettingen is een potentieel archeologisch niveau waarin resten uit het Neolithicum en later aanwezig kunnen zijn. In het plangebied zijn oude woongronden aanwezig, uitgezonderd in het westen. De top van de oude woongronden ligt aan of net onder het maaiveld. Door de voorgenomen ingrepen kunnen daarom archeologische resten vergraven worden.
Daarom adviseert Bureau voor Archeologie om in de zone met oude Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 9 woongronden een proefsleuvenonderzoek uit te voeren om archeologische resten te karteren en te waarderen. De werkwijze van het onderzoek dient vastgelegd te worden in een door de bevoegde overheid goed te keuren Programma van Eisen (PvE). Daar waar geen woongronden aanwezig zijn, in het westen van het plangebied, worden naar verwachting geen behoudenswaardige archeologische resten verstoord door de voorgenomen ingrepen. In deze zone wordt geen vervolgonderzoek noodzakelijk geacht. Dit onderzoek is met grote zorgvuldigheid uitgevoerd. Het is echter nooit uit te sluiten dat bij de graafwerkzaamheden toch archeologische resten worden aangetroffen op plaatsen en dieptes waar die niet worden verwacht. Eventuele archeologische resten is men verplicht te melden bij de Minister van OCW in overeenstemming met de Erfgoedwet. In dit geval wordt aangeraden om contact op te nemen met de gemeente Druten. Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 10 1 Inleiding Bureau voor Archeologie heeft een archeologisch onderzoek uitgevoerd voor de bouw van woningen aan weerszijden van 't Straatje te Horssen.
In 2020 is het westelijke deel van het plangebied al onderzocht door middel van een archeologisch bureau- en booronderzoek (ARCHIS nummers 4.832.366.100 en 4.832.374.100);. Inmiddels zijn de plannen aangepast, waardoor ook het deel ten oosten van ‘t Straatje onderzocht moet worden. Dit onderzoek is een actualisatie en uitbreiding van het onderzoek uit 2020 waarin beide plandelen behandeld worden. Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd in het kader van een bestemmingsplanwijziging. De ligging van het plangebied is weergegeven in figuur 1. Vanwege het gemeentelijke archeologische beleid moet voor de beoogde ontwikkeling een archeologisch onderzoek worden uitgevoerd. Het onderzoek is uitgevoerd onder certificaat BRL SIKB 4000,1 in overeenstemming met de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.1). Het onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek en een booronderzoek in de verkennende en karterende fase. Met de bevindingen wordt aan het einde van het rapport een advies gegeven hoe bij het project rekening kan worden gehouden met archeologische waarden. 1.1 Doelstelling en vraagstelling Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting.
Het doel van het veldonderzoek is het controleren en verfijnen van de archeologische verwachting zodat een beslissing genomen kan worden over hoe met eventuele archeologische waarden rekening moet worden gehouden bij de voorgenomen werkzaamheden. Het veldonderzoek is uitgevoerd als booronderzoek (IVO – O) en betreft de verkennende fase en karterende fase. Tijdens de verkennende fase wordt de aard en intactheid van het bodemprofiel bepaald. Op basis daarvan kunnen kansarme zones worden uitgesloten en eventuele kansrijke zones kunnen worden geselecteerd voor eventueel vervolg onderzoek. Tijdens een karterend veldonderzoek wordt het terrein systematisch onderzocht op de aanwezigheid van archeologische resten. De volgende onderzoeksvragen zijn in dit onderzoek gebruikt: Bureauonderzoek: 1. Waaruit bestaan de voorgenomen bodemingrepen? 2. Wat is de landschappelijke ligging van het plangebied in termen van geomorfologie, geologie en bodemkunde? 1 https://www.kiwa.nl/upload/certificate/00094278.pdf Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 11 3. Is sprake van bekende bodemverstoringen? 4. Wat is de historische ontwikkeling van het plangebied? 5. Is sprake van bekende archeologische waarden (zoals AMK terreinen, vondstlocaties, historische kernen) in het plangebied en directe omgeving, en zo ja welke? 6.
Kunnen archeologische resten in het plangebied aanwezig zijn? Zo ja, wat is daarvan op hoofdlijnen de omvang, ligging, aard en datering? Booronderzoek verkennende fase: 7. Wat is de aard (geologisch en bodemkundig) en intactheid (verstoringen) van het bodemprofiel? 8. Zijn potentiële archeologische niveaus aanwezig, en zo ja, wat is de aard, diepteligging en verbreiding daarvan? Booronderzoek karterende fase: 9. Zijn archeologische lagen/indicatoren aanwezig, en zo ja wijzen deze op een vindplaats (geef aard, datering, ligging)? Eindoordeel: 10. Indien (mogelijk) archeologische resten aanwezig zijn: a) Worden deze archeologische resten verstoord door de voorgenomen bodemingrepen? Zo ja, op welke wijze? b) Welke maatregelen kunnen worden genomen om voldoende rekening te houden met deze archeologische resten? 11. Indien vervolgonderzoek nodig is: Welke methode(n), techniek(en) en strategie(ën) van Inventariserend veldonderzoek zijn hiervoor geschikt? Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 12 2 Bureauonderzoek 2.1 Methode Het bureauonderzoek is uitgevoerd in overeenstemming met de richtlijnen van de KNA 4.1, protocol 4002.2 Voor het onderzoek zijn kaarten, databases en literatuur geraadpleegd om tot een gespecificeerde archeologische verwachting van het gebied te komen. Eerst wordt het plan- en onderzoeksgebied vastgesteld en het onderzoek gemeld bij ARCHIS.
Daarna wordt achtereenvolgens de aardwetenschappelijke, archeologische en historische context van het te onderzoeken gebied bestudeerd. Deze gegevens leiden tot het opstellen van een gespecificeerde verwachting. In de gespecificeerde verwachting worden de mogelijk aanwezige archeologische resten beschreven in termen van onder meer diepteligging, omvang, ouderdom en conservering. De genoemde stappen leiden tot onderhavig rapport en het openbaar maken van de resultaten bij Archis en het e-Depot voor de Nederlandse Archeologie.3 In de hierna volgende hoofdstukken worden de belangrijkste onderzoeksgegevens gepresenteerd. Van alle afgebeelde kaarten is het noorden boven, tenzij anders aangegeven. 2.2 Onderzoeksgebied en toekomstig gebruik Afbakening plan- en onderzoeksgebied De ligging van het plangebied staat afgebeeld in figuur 1. Het plangebied ligt in de gemeente Druten in de plaats Horssen. De locatie ligt aan 't Straatje. Het plangebied bestaat uit twee plandelen die aan weerszijden van ‘t Straatje liggen. Het westelijke plandeel 1 heeft een omvang van 4.330 m2. Het oostelijke plandeel 2 heeft een oppervlakte van 1.730 m2. Het westelijke plandeel ligt op het terrein van voormalig café Coppes. Het plangebied wordt omringd door bebouwing en tuinen (figuur 2).
Om voldoende informatie over aardwetenschappelijke, historische en archeologische gegevens te verzamelen wordt een onderzoeksgebied gebruikt dat groter is dan het plangebied. Het onderzoeksgebied voor het bureauonderzoek is een zone met straal van circa 400 m om de ontwikkeling heen (figuur 3). Overheidsbeleid In het gebied geldt een vastgesteld gemeentelijk archeologisch beleid (figuur 4). Op de gemeentelijke archeologische beleidskaart uit 2013 heeft het noorden van het plangebied een hoge archeologische verwachting (categorie 3; archeologische waarde, dorpskern). Het beleid is dat bij ingrepen van meer dan 100 m² en waarbij dieper wordt gegraven dan 30 cm onder maaiveld rekening gehouden moet worden met archeologische waarden. 2 SIKB 2018 3 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en Data Archiving and Networking Services Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 13 Het zuiden van plandeel 1 en het midden van plandeel 2 hebben een lage tot middelhoge archeologische verwachting (categorie 5 en 6). Het beleid bij middelhoge archeologische verwachting is dat bij ingrepen van meer dan 2.000 m² en waarbij dieper wordt gegraven dan 30 cm onder maaiveld rekening gehouden moet worden met archeologische waarden.
Het beleid bij lage archeologische verwachting is dat bij ingrepen van meer dan 10.000 m² en waarbij dieper wordt gegraven dan 30 cm onder maaiveld rekening gehouden moet worden met archeologische waarden. Het zuiden van het plandeel 2 heeft een hoge archeologische verwachting (categorie 4). Het beleid is dat bij ingrepen van meer dan 500 m² en waarbij dieper wordt gegraven dan 30 cm onder maaiveld rekening gehouden moet worden met archeologische waarden. Ontwerp c.q. inrichtingsplan In het westelijke plandeel zijn twee woningblokken voorzien, evenals twee vrijstaande woningen (figuur 5). Het café Coppes in het noorden van het plandeel en de garage ten oosten daarvan zijn recentelijk verbouwd. Hier zullen dus geen werkzaamheden meer plaatsvinden. In het oostelijk plandeel worden seniorenwoningen en een vrijstaande woning gerealiseerd. Aard en omvang van de toekomstige verstoring Bij de aanleg van funderingen onder de woningen en garages vinden naar verwachting graafwerkzaamheden plaats tot ongeveer 80 cm onder maaiveld. Er worden geen kelders aangelegd. Buiten de funderingen moet tevens rekening gehouden worden met graafwerkzaamheden gerelateerd aan kabels en leidingen.
Milieutechnische condities Op de bodemkwaliteitskaart van de gemeenten Berg en Dal, Beuningen, Druten, Heumen en Wijchen ligt het plangebied in de zone Wonen Overig en in de ontgravingsklasse wonen (bovengrond) en natuur (ondergrond).4 Dat betekent dat de kans klein is dat van één of meerdere stoffen de interventiewaarde wordt overschreden. Grondwaterpeil De actuele grondwaterstand in het plangebied kan worden afgeleid uit de grondwatertrap op de bodemkaart. De grondwatertrap is VI. Dit betekent dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand staat tussen 40 en 80 cm onder maaiveld en dat de gemiddeld laagste grondwaterstand dieper staat dan 120 cm onder maaiveld. Bij het onderzoek in mei 2020 stond het grondwater tussen 150 en 240 cm -mv. De grondwaterstand zal door de beoogde ingrepen waarschijnlijk niet veranderen. Consequentie van de ingrepen Door uitvoeren van graafwerkzaamheden kunnen archeologische resten worden vergraven. 4 Karels en Spronk 2020 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 14 2.3 | Huidige situatie Bebouwing, functie en bodemgebruik In het noorden van plandeel 1 staat café Coppes (figuur 7). Deze heeft volgens Basisadministratie Adressen en Gebouwen een bouwjaar van 1906 (figuur 6).5 De rest van het plandeel is onbebouwd en wordt gebruikt als parkeerplaats (figuur 8). Dit deel van het plangebied werd ook jaarlijks gebruikt als kermisterrein.
In het oostelijke plandeel staat een schuur uit 1900 (figuur 6). De rest van het plandeel is in gebruik als paardenwei of weiland. Bestemmingsplan Een verbeelding van het bestemmingsplan is opgenomen in figuur 9. Het plangebied ligt in bestemmingsplan Stedelijk Gebied (4e herziening) van de gemeente Druten uit 2020.6 De dubbelbestemmingen en bijbehorende vrijstellingsgrenzen staan weergegeven in tabel 1. Dubbelbestemming | Zone | Vrijstellingsoppervlakte | Vrijstellingsdiepte (m2) | (cm) Waarde archeologie 2 | Noorden plandeel 1 en 2 | 100 | 50 Waarde archeologie 3 | Zuiden plandeel 2 | 500 | 50 Waarde archeologie 4 | Zuiden plandeel 1; | 5.000 | 50 midden plandeel 2 Waarde archeologie 5 | Zuiden plandeel 1; | 10.000 | 50 midden plandeel 2 Tabel 1: Vrijstellingsgrenzen bestemmingsplan Stedelijk Gebied (4e herziening). De vrijstellingsgrens voor de diepte uit het bestemmingsplan (50 cm) wijkt af van het gemeentelijke archeologische beleid (30 cm). 2.4 | Aardwetenschappelijke waarden De aardwetenschappelijke gegevens staan samengevat in tabel 2. Het plangebied ligt in het archeologisch landschap 'Rijn-Maasdelta', in de landschapszone rivierduinen.7 In het Pleistoceen wordt het landschap gevormd door vlechtende rivieren waarbij een wijdverbreid dik zandpakket is ontstaan (Formatie van Kreftenheye).
In warmere periodes, zoals het Allerød interstadiaal, gaan rivieren meanderen binnen een relatief stabiele beddinggordel. Bij overstromingen wordt klei afgezet. Deze klei wordt tot de Laag van Wijchen gerekend.8 Tijdens koude en droge perioden, met name de laatste ijstijd (het Weichselien), kan zand opstuiven uit drooggevallen rivieren en lokaal weer afgezet worden. Hierdoor ontstaan rivierduinen. Het plangebied ligt (deels) ter hoogte van een rivierduin (figuren 10 en 11). Gedurende het Holoceen gaan de rivieren weer 5 | Kadaster 2013 6 | NL.IMRO.0225.BPperiodiekstb04-2003 7 | Rensink e.a. 2015 8 | De Mulder 2003 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 | Horssen 't Straatje 15 meanderen. Zo is 180 m ten zuidwesten van het plangebied het Wijchens Maasje actief tussen circa 3.500 voor Christus en 1.250 voor Christus (4.765 tot 3.020 BP; figuur 12).9 Buiten de beddinggordel worden oever- en komafzettingen (Formatie van Echteld) afgezet die het pleistocene landschap afdekken (figuur 13). De hoge rivierduinen blijven (deels) aan het oppervlak liggen. Volgens de zanddieptekaart ligt de top van het pleistocene zand tussen 2 en 3 m -mv en is in een groot deel van het plangebied een minsten één meter dik pakket van eolisch zand (rivierduinzand) aanwezig, waarvan de top tussen 1 en 2 m -mv ligt (figuur 14).
De bodemkaart geeft aan dat het plangebied grotendeels ter hoogte van een terp ligt (figuur 15). Enkel het uiterste zuiden ligt hierbuiten. In het zuidelijke deel zijn kalkloze poldervaaggronden aanwezig. Deze poldervaaggronden zijn gevormd in zware zavel en licht klei. De textuur wijst erop dat mogelijk oeverafzettingen aanwezig zijn. De meer gedetailleerde bodemkaart van het Land van Maas en Waal geeft aan dat in het noorden van het plangebied ‘homogeen lemige en/of slibhoudende stuifzandgronden’ aanwezig zijn (figuur 16). In het zuiden van het plangebied zijn komkleigronden aanwezig. Volgens deze kaart zijn ter hoogte van het plangebied geen oude bewoningsgronden (RMp1) en/of -bouwlanden aanwezig. Het plangebied ligt op de zuidflank van een hoogte (figuur 17). Hierdoor neemt het maaiveld in het plangebied toe van 6,5 m NAP in het zuidwesten naar 8,0 m NAP in het noordoosten (figuur 18). In 2020 zijn in het westelijke plandeel al zes archeologische boringen gezet.10 In de twee noordelijke en zuidelijke boringen is rivierduinzand aanwezig (figuur 19). In drie boorprofielen zijn oever -en/of komafzettingen van het Wijchens Maasje aanwezig. In het noorden en oosten van het plandeel worden de afzettingen afgedekt door oude woongronden. De woongronden bestaan uit humeus, zwak tot matig siltig zand met baksteen- en handgevormde aardewerkfragmenten.
Het pakket is 25 tot 100 cm dik en de top ligt tussen 30 en 60 cm -mv (619 en 742 cm NAP). De bovenste 30 tot 60 cm van de bodem is recent omgewerkt of opgebracht. Uit deze gegevens kan afgeleid worden dat in het noorden van het oostelijke plandeel mogelijk ook oude woongronden aanwezig kunnen zijn. Rivierduinafzettingen kunnen mogelijk in het hele oostelijke plandeel aanwezig zijn. Bron | Situatie plangebied, omschrijving Geologie (figuur 10, 12, | Geologische Overzichtskaart 1 : 250 000:11 13 en 14) | • | k: fijnkorrelige komafzettingen en ingeschakeld veen (Formatie van Echteld) Geologische kaart 39 Tiel oost: • | Kre: eolische afzettingen: rivierduinafzettingen, eventueel plaatselijk bedekt met dun stuifzand • | k: komafzettingen Beddinggordels: • | 180 m ten zuidwesten: Wijchens Maasje (184): actief van circa 3.500 tot 1.250 voor Christus (4.765 tot 3.020 BP). De top van de zandige beddingafzettingen ligt tussen 6,6 en 3,2 m NAP. Zanddieptekaart: • | Pleistoceen zand 2,0 - 3,0 m-mv; al dan niet met een dek van 9 De dateringen Cohen e.a. (2012) zijn in ongekalibreerde 14C jaren Before Present (BP). 10 Barth 2020a 11 TNO-GDN 2021 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 | Horssen 't Straatje 16 eolisch zand, top tussen 1,0 en 2,0 m -mv.
Bodemkunde (figuur 15) | Bodemkaart 1 : 50 000: • | Oude bewoningsplaatsen (TERP) • | Kalkloze poldervaaggronden; zware zavel en lichte klei, profielverloop 5 (Rn95C-VI) Bodemkaart van Land van Maas en Waal: • | Homogeen, diep tot zeer diep lemige en/of slibhoudende stuifzandgronden; hoog (Zsm2) • | Komkleigronden; grijs, roestig (Rk3) Geomorfologie (figuur 11) | Geomorfologische kaart 1 : 50 000: • | Rivierduin; al dan niet bedekt met overstromingsmateriaal bedekt of opgevuld met veen (11B57yov) AHN (figuur 17 en 18) | Het maaiveld neemt toe van 6,5 m NAP in het zuidwesten naar 8,0 m NAP in het noordoosten. Tabel 2: Aardwetenschappelijke waarden. 2.5 | Historische situatie Op de top van rivierduinen is bewoning mogelijk vanaf het Laat-Paleolithicum. De vroegst gedateerde vondst uit de omgeving van het plangebied is een maalsteen uit de Neolithicum tot en met IJzertijd. De meeste vondsten uit de omgeving stammen uit de IJzertijd en later (zie hoofdstuk 2.7). Op de oeverafzettingen van het Wijchens Maasje is bewoning mogelijk in het Neolithicum en later. De herkomst van de plaatsnaam Horssen is onbekend. Mogelijk is het afgeleid van het Middelnederlandse woord “hore”, wat slijk of modder betekent.12 Horssen is in de Middeleeuwen ontstaan als kerkdorp. De (vroeg-)middeleeuwse kern van Horssen ligt op de donk waar de (oorspronkelijk middeleeuwse) St.
Bonifaciuskerk staat (ongeveer 500 m ten noordwesten van het plangebied). Vermoedelijk bestond het dorp uit een kleine krans van boerderijen rondom een centrale akker tussen de huidige Pannekoeksestraat en Zelksestraat. Vanuit deze kern is het dorp uitgebreid richting het zuidoosten.13 De eerste vermeldingen van Horssen dateren uit de 13e eeuw. Op het voormalige kermisterrein bij Eethuys Coppes (Rijdt 27), dit is het westelijke plandeel, hebben in de 17e en 18e eeuw mogelijk een pastoorswoning en schuilkerk gestaan.14 Nadat de katholieken in 1799 de Bonifaciuskerk weer in handen kregen, is de pastorie gesloopt en wordt de schuilkerk weer als schuur gebruikt. De schuur is vermoedelijk in 1899 afgebrand. Op de kadastrale minuut uit 1811 tot 1832 is het terrein echter onbebouwd (figuur 20). Alleen ter hoogte van de huidige bebouwing staat een huis. Het is niet duidelijk of dit de schuur is of dat het onderdeel van het huis is. Het huidige pand dateert uit 1906. In de 19e eeuw is het huidige stratenpatroon al herkenbaar (figuur 20). De bebouwing bevindt zich met name aan weerszijden van de straat Rijdt. Zo staat ook in het noorden van het plangebied een gebouw. Direct grenzend hieraan liggen tuinen. De eigenaar van het huis en de tuin is de herbergier Gerrit van de Geijn. De rest van het westelijke plandeel is in gebruik als bouwland.
Het oostelijke plandeel is ook grotendeels in gebruik als bouwland. Alleen het zuidwestpuntje is bos. Direct ten zuiden en ten zuidwesten van het plangebied 12 Van der Sijs 2010 13 Schulte 1986, 113; Berg en Klerks 2007 14 Herckenrath 2017 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 | Horssen 't Straatje 17 liggen de boerderijerven “De Schans” en “Kalkhof”. Op het Bonneblad uit het begin van de 20e eeuw is het noorden van het plangebied waarschijnlijk onbebouwd (figuur 22). Dit komt overeen met de verwoesting en herbouw van het pand in respectievelijk 1899 en 1906. In de rest van het plangebied blijft de situatie onveranderd tot omstreeks de jaren 30 van de 20e eeuw (figuur 21 en 23). op de Bonnebladen uit 1932 en 1935 zijn ten oosten van ’t Straatje enkele gebouwen aanwezig (figuur 24). Twee van deze gebouwen staan waarschijnlijk (deels) in het plangebied. Dit blijkt ook een luchtfoto uit 1944 (figuur 25). Er zijn geen aanwijzingen voor de aanwezigheid van militaire waarden in het plangebied. In 1957 is het landgebruik in beide plandelen boomgaard (figuur 26). Vanaf de jaren 60 of 70 van de 20e eeuw is de huidige inrichting aanwezig (figuur 27 tot en met 29). 2.6 Mogelijke verstoringen Op de kaartlaag “20e eeuwse landinrichtingsprojecten” van de verstoringsbronnenkaart van het RCE ligt het plangebied in de ruilverkaveling Maas en Waal-west uit de periode 1949 tot 1962.
Voor zover bekend is het plangebied niet herverkaveld. Het booronderzoek uit 2020 heeft aangetoond dat in het westelijke plandeel de bodem tussen 30 en 60 cm verstoord is. Dit is in verband met het gebruik als parkeerplaats. 2.7 Archeologische en bouwhistorische waarden Archeologische terreinen, vondstlocaties en onderzoeken staan weergegeven in figuur 30 en staan toegelicht in tabel 3. De belangrijkste bevindingen worden in de lopende tekst samengevat. Voor het westelijke plandeel is in 2020 een archeologische bureau- en booronderzoek uitgevoerd (zaken 4.832.366.100 en 4.832.374.100). Bij het booronderzoek zijn in vier van de zes boringen rivierduinafzettingen aanwezig. In het noorden en oosten van het plandeel zijn oude woongronden aanwezig die bestaan uit humeus, zwak tot matig siltig zand met baksteen- en handgevormde aardewerkfragmenten. Onder de woongronden zijn in één boring fosfaatvlekken aanwezig. Mogelijk kunnen archeologische resten aanwezig zijn. Het oostelijke plandeel is nog niet archeologisch in het veld onderzocht.
Uit een booronderzoek aan de Haselcamp (zaak 2.057.979.100), ongeveer 100 m ten westen van het plangebied, blijkt dat de bodemopbouw grofweg bestaat uit Holocene oeverafzettingen van het Wijchens Maasje op pleistocene beddingafzettingen.15 Verspreid in het plangebied zijn op ongeveer 80 cm onder maaiveld komafzettingen aanwezig tussen de oeverafzettingen en het Pleistoceen niveau. In het oosten van het plangebied is een geulinsnijding aanwezig. Deze is gerelateerd aan het vlechtende rivierenlandschap van de laatste IJstijd en heeft vermoedelijk tot in het Holoceen als beek gefungeerd. Er zijn geen archeologische indicatoren aangetroffen. 15 Meij 2003 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 18 Bij De Klaptes, ongeveer 200 m ten noordwesten van het plangebied, bestaat de bodemopbouw uit oever- op komafzettingen (zaak 2.183.382.100).16 In enkele boringen is onder de oever- of komafzettingen rivierduinzand aanwezig. In één boring is in de top van het duinzand fosfaat aangetroffen. Dit is mogelijk een indirecte aanwijzing voor de aanwezigheid van archeologische resten. Er zijn geen andere archeologische indicatoren aangetroffen. In de oeverafzettingen zijn geen archeologisch relevante lagen aanwezig.
Bij de Burgemeester Bouwensweg (zaak 2.365.098.100, ongeveer 100 m ten noorden van het plangebied) is de bodem tot dieptes tussen 80 en 140 cm onder maaiveld verstoord.17 Onder de verstoring is komklei aanwezig. Er zijn geen archeologische indicatoren aangetroffen. Ongeveer 180 m ten noorden van het plangebied zijn bij een booronderzoek aan de Rijdt 65 (zaak 3.992.404.100) twee tot drie cultuurlagen aangetroffen op een rivierduin.18 Deze cultuurlagen liggen op dieptes tussen 60 en 220 cm onder maaiveld. In de cultuurlagen zijn archeologische indicatoren aanwezig, bestaande uit onder andere aardewerkfragmenten, vuursteenafval en huttenleem. De aardewerkfragmenten zijn gedateerd tussen de IJzertijd en de Late Middeleeuwen. Direct hiernaast is nog een archeologisch booronderzoek uitgevoerd (zaak 5.163.129.100). De bodemopbouw is vergelijkbaar en ook hier zijn cultuurlagen aanwezig met archeologische indicatoren die dateren uit de IJzertijd en later. Er is een proefsleuvenonderzoek geadviseerd. Dit onderzoek is in 2023 uitgevoerd. De resultaten hiervan zijn nog niet beschikbaar. Uit een booronderzoek aan de Rijdt 52 – 56 blijkt dat de bodemopbouw bestaat uit rivierduinafzettingen op pleistocene rivierafzettingen (zaken 3.997.184.100 en 3.997.192.100, ongeveer 250 m ten noorden van het plangebied).19 De top van de rivierduinafzettingen is omgewerkt dan wel verspoeld.
Op basis van de bodemkaart werden oude woongronden verwacht. Deze zijn bij het veldwerk niet aangetroffen. Bij de Bredestraat (zaak 2.133.956.100, ongeveer 250 m ten noordoosten van het plangebied) bestaat de bodemopbouw uit komafzettingen op rivierduinzand. De top van de rivierduin ligt tussen 110 en 210 cm onder maaiveld. In enkele boorprofielen is in de komklei een laklaag en/of een lagen met plantenresten aanwezig. In het plangebied zijn drie fosfaatconcentraties aanwezig. Deze kunnen gerelateerd zijn aan de aanwezigheid van organisch (bot)materiaal of aan agrarische activiteiten. Tijdens het navolgende proefsleuvenonderzoek (zaak 2.203.445.100) zijn geen archeologische sporen en vondsten aangetroffen.20 Bij de Middelwaard (zaak 2.317.494.100, ongeveer 200 m ten oosten van het plangebied) is de bodem verstoord tot dieptes tussen 65 en 135 cm onder maaiveld.21 Onder de verstoring is rivierduinzand aanwezig. Er zijn geen archeologische indicatoren aangetroffen. Bij veldkarteringen zijn op meerdere locaties aardewerkfragmenten aangetroffen uit de periode IJzertijd tot en met Nieuwe Tijd (vondstlocaties 1.057.001, 1.055.885 en 1.055.896).
Bij een kartering op een natuurlijke oost-west georiënteerde rug in de directe omgeving van het plangebied zijn 16 Oudhof, Louwe, en Klerks 2008 17 Leuvering en Hagens 2014 18 De Rouw, Van der Kuijl, en Rohling 2016 19 Hanemaaijer 2016 20 Corver en Van Zijverden 2008 21 Exaltus en Orbons 2011 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 19 aardewerkfragmenten gevonden (vondst 1.025.180) die dateren uit de Romeinse tijd tot en met de Nieuwe tijd. In het plangebied zijn geen bekende militaire erfgoedwaarden aanwezig.22 Archeologische terreinen Geen. Onderzoeken (inclusief eventuele vondsten) 2.057.979.100: Druten, Horssen, De Kraaienpoel, booronderzoek Voor het plangebied geldt bij aanvang van het veldonderzoek een middelmatige tot hoge archeologische verwachting voor sporen van bewoning uit de periode Mesolithicum tot en met de Late Middeleeuwen. Deze verwachting is gebaseerd op de ligging van reeds bekende vindplaatsen in de omgeving en het voorkomen van rivierduinen en de stroomgordel van het Wijchens Maasje. Uit het booronderzoek blijkt dat de bodemopbouw bestaat uit oeverafzettingen (matig tot sterk siltig klei). Verspreid in het plangebied zijn onder de oeverafzettingen op ongeveer 80 cm onder maaiveld komafzettingen aanwezig. Onder de oever- en komafzettingen liggen pleistocene afzettingen.
Het pleistoceen niveau ligt in het westen dieper dan 2 m onder maaiveld. Richting het oosten komt het Pleistoceen niveau naar het midden van het plangebied omhoog tot ongeveer 1 m onder maaiveld. Verder naar het oosten duikt het pleistoceen niveau naar dieper dan 2,5 m onder maaiveld. In het westen ligt een komgebied. In het oosten is een geulinsnijding aanwezig, waarvan de vulling op grotere diepte wordt gekenmerkt door een afwisseling van sterk humeuze kleiige en zandige afzettingen, met plantenresten. De verwachte eolische afzettingen liggen vermoedelijk direct ten oosten van de geulinsnijding (buiten het plangebied). De geulinsnijding maakt deel uit van het oorspronkelijke pleistocene fluviatiele, vlechtende rivierenlandschap en heeft waarschijnlijk tot ver in het holoceen als lokale afwateringsgeul (beekje) gefungeerd. Voor afdekking met holocene oever- en komafzettingen vormden de oeverwallen van de geul in het Mesolithicum vermoedelijk een aantrekkelijke locatie voor bewoning. Er zijn geen aanwijzingen aangetroffen voor de aanwezigheid van archeologische resten.23 2.133.956.100: Druten, Horssen, Bredestraat, booronderzoek Uit het booronderzoek blijkt dat de bodemopbouw bestaat uit komklei op grof rivierduinzand. In enkele boorprofielen is tussen 200 en 260 cm onder maaiveld pleistoceen beddingzand aangetroffen (Formatie van Kreftenheye).
De top van het rivierduinzand varieert tussen 110 en 210 cm onder maaiveld. De overgang tussen het duinzand en de komklei wordt gevormd door de aanwezigheid van zandige klei en/of kleiig zand. In enkele boorprofielen is in de komklei een laklaag en/of lagen met plantenresten aanwezig. In een boring is in de top van het duinzand een fragment van een maalsteen aangetroffen uit de periode Neolithicum tot IJzertijd. In het plangebied zijn drie fosfaatcentraties aanwezig. Het fosfaat kan gerelateerd zijn aan het dumpen van organisch (bot)materiaal en mest of aan agrarische activiteit. Er is geadviseerd een waarderend onderzoek uit te laten voeren in de vorm van een proefsleuvenonderzoek.24 2.183.382.100: Druten, Horssen, Klaptes 13, booronderzoek Uit het booronderzoek blijkt dat de bodemopbouw grofweg bestaat uit een 30 tot 50 cm dik puinlaag op matig tot sterk zandig klei (oeverafzettingen van het Wijchens Maasje). Onder de oeverafzettingen en in enkele boringen onder de verstoringslaag is komklei aanwezig. Onder de komafzettingen en in één boorprofiel onder de oeverafzettingen is rivierduinzand aanwezig. In één boorprofiel is de bodem tot in het duinzand verspoeld. De laag verspoelde grond is 120 cm dik. In een boorprofiel is in de top van het duinzand fosfaat aangetroffen.
Het fosfaat is een indirecte aanwijzing voor de mogelijke aanwezigheid van archeologische resten uit de Late IJzertijd of jonger. Er zijn geen primaire archeologische indicatoren aangetroffen die dit bevestigen. In de oeverafzettingen zijn geen archeologisch relevante lagen aangetroffen.25 2.203.445.100: Druten, Horssen, Bredestraat, proefputten\proefsleuven Tijdens het onderzoek zijn geen vondsten of archeologische sporen aangetroffen. Dit heeft te maken met het verspoelde karakter van het duinzand van het rivierduin. Doordat een vindplaats ontbreekt, was het niet mogelijk een waardestelling te realiseren. Het advies luidt om geen archeologisch vervolgonderzoek uit te laten voeren.26 22 Stichting RAAP 2017; Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2016 23 Meij 2003 24 Buesink 2006 25 Oudhof, Louwe, en Klerks 2008 26 Corver en Van Zijverden 2008 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 20 2.317.494.100: Druten, Horssen, booronderzoek Vanwege de ligging van het plangebied op een donk, moet rekening worden gehouden met de mogelijke aanwezigheid van archeologische resten die dateren uit het Mesolithicum en het Neolithicum. Volgens het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel geldt voor het plangebied echter met name een hoge verwachting voor wat betreft de aanwezigheid van archeologische resten daterend vanaf de ijzertijd tot en met de nieuwe tijd.
Uit het booronderzoek blijkt dat de bodem is verstoord tot dieptes tussen 60 en 135 cm onder maaiveld. Onder de verstoring is schoon rivierduinzand aanwezig. Er zijn geen archeologische indicatoren aangetroffen.27 2.365.098.100: Druten, Horssen, Burgemeester Bouwensweg, booronderzoek Uit het booronderzoek blijkt dat de bodem verstoord is tot dieptes tussen 70 en 140 cm onder maaiveld. Onder de verstoorde laag is matig siltig komklei aanwezig. In één boorprofiel is in de top van het komklei een restant van een begraven A-horizont aanwezig. Er zijn geen archeologische indicatoren aangetroffen.28 3.992.404.100: Druten, Horssen, Rijdt 65, booronderzoek Bij deze zaak is vondstlocatie 1.147.876 geregistreerd. Op basis van het bureauonderzoek heeft het plangebied een hoge trefkans heeft op archeologische vindplaatsen uit de periode IJzertijd tot en met de Nieuwe Tijd. Daarnaast geldt een middelhoge verwachting voor de periode Laat-Paleolithicum tot en met Bronstijd. Er kunnen in het plangebied restanten van nederzettingsterreinen en grafvelden aangetroffen worden, alsmede zogeheten off- site patronen, zoals wegen/karrensporen, afvaldumps etc. Op grond van het uitgevoerde booronderzoek is geconcludeerd dat in het plangebied sprake is van de aanwezigheid van minimaal twee cultuurlagen op een oud rivierduin vanaf een diepte van 60 cm- mv tot maximaal 220 cm-mv.
De cultuurlagen dateren uit de periode van de Late IJzertijd tot en met de Nieuwe Tijd. In de cultuurlagen zijn archeologische indicatoren aangetroffen in de vorm van aardewerkfragmenten uit de periode Late IJzertijd tot en met Middeleeuwen, bewerkt vuursteen en verbrand huttenleem. Er is aanbevolen om bodemingrepen dieper dan 40 cm onder maaiveld te vermijden (bufferzone van 20 cm boven archeologisch niveau). Indien dit onmogelijk is, is geadviseerd een proefsleuvenonderzoek uit te laten voeren op de locatie van de geplande nieuwbouw.29 3.997.184.100 en 3.997.192.100: Druten, Horssen, Rijdt 52 en 56, boring Booronderzoek naar aanleiding van woningbouw. Uit het booronderzoek blijkt dat de ondergrond bestaat uit pleistocene rivierafzettingen. Hierop liggen rivierduinafzettingen. In enkele boorprofielen zijn de rivierduinafzettingen verspoeld. In een boorprofiel is in de top van de rivierduin een B- horizont aanwezig. In de overige boorprofielen is de top van de rivierduin omgewerkt. Op basis van de bodemkaart werd een oude woongrond verwacht. Deze is tijdens het veldwerk niet aangetroffen.
Omdat de top van de rivierduin verspoeld dan wel omgewerkt is, wordt de kans op de aanwezigheid van intacte archeologische resten als laag ingeschat.30 4.832.366.100 en 4.832.374.100: Druten, Horssen, Rijdt 27, bureauonderzoek en booronderzoek Het booronderzoek bevestigt de aanwezigheid van de rivierduinafzettingen. In de top van het bodemprofiel hebben zich in een deel van het plangebied oude woongronden ontwikkeld. De bodem is verstoord tot dieptes tussen 30 en 60 cm onder maaiveld. Onder de huidige bebouwing is de bodem tot zeker 50 cm is verstoord en bij de funderingen plaatselijk dieper. In de oude woongronden zijn fragmenten handgevormd aardewerk aangetroffen. In het midden van het plangebied is onder de woongronden in boorprofiel 3 sprake van groenverkleuring door fosfaat. Dit zijn aanwijzingen dat in de oude woongronden mogelijk behoudenswaardige resten aanwezig zijn. Daar waar wel rivierduinafzettingen aanwezig zijn maar geen oude woongronden liggen de rivierduinafzettingen laag en ontbreken resten van bodemvorming. De kans dat in deze zones archeologische resten aanwezig zijn is laag. Aanbevolen wordt om graafwerkzaamheden in de oude woongronden te vermijden. Indien dit niet mogelijk is, wordt aanbevolen een proefsleuvenonderzoek uit te laten voeren.
Aanbevolen wordt om de zone zonder oude woongronden vrij te geven voor de voorgenomen bodemingrepen.31 5.163.129.100: Druten, Horssen, Rijdt 63-65, booronderzoek Bij het booronderzoek is vastgesteld dat in de ondergrond van een groot deel van het plangebied rivierduinafzettingen aanwezig zijn (Formatie van Boxtel, Laagpakket van Delwijnen). In het lager 27 Exaltus en Orbons 2011 28 Leuvering en Hagens 2014 29 De Rouw, Van der Kuijl, en Rohling 2016 30 Hanemaaijer 2016 31 Barth 2020a Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 21 gelegen noordwestelijk deel van het plangebied zijn pleistocene rivierafzettingen (Formatie van Kreftenheye) aanwezig. De rivierduinafzettingen worden afgedekt door verspoelde rivierduinafzettingen en twee antropogene bewerkte/opgebrachte lagen. De onderste (humeuze) antropogene laag wordt geïnterpreteerd als een cultuurlaag of oude woongrond. De bovenste laag betreft de huidige bouwvoor. De resultaten van het booronderzoek komen deels overeen met de resultaten met het eerder uitgevoerde booronderzoek. De top van de rivierduinafzettingen blijken in het zuidwestelijk deel van het plangebied echter een stuk hoger te liggen dan in het eerder onderzochte oostelijk deel. Hieruit wordt geconcludeerd dat het hoogste deel van het rivierduin ligt ter plaatse van het nu onderzochte deel van het plangebied.
De cultuurlaag, de verspoelde rivierduinafzettingen, de top van de rivierduinafzettingen en de top van de pleistocene rivierafzettingen zijn gezeefd. Dit heeft diverse archeologische indicatoren opgeleverd die dateren vanaf mogelijk de prehistorie (IJzertijd) en zeker vanaf de Romeinse tijd. Er wordt geadviseerd een proefsleuvenonderzoek uit te voeren bij verstoringen dieper dan 30 cm -mv.32 5.366.578.100: Druten, Horssen, Rijdt 63-65, proefputten\proefsleuven Het onderzoek is aangemeld in 2023. Het rapport is nog niet beschikbaar. Vondsten overig 1.025.180: Druten, Horssen, Niet-archeologisch: kartering De vondsten zijn gedaan op bouwland tussen erven. De locatie ligt ter hoogte van een natuurlijke oost-west georienteerde rug.
Op deze locatie zijn de volgende vondsten geregistreerd: • Onbekend aantal, keramiek, wolbwandvormig aardewerk, Vroege Middeleeuwen B • Onbekend aantal, keramiek, gladwandig aardewerk, gedraaid, Midden Romeinse Tijd • Onbekend aantal, keramiek, ruwwandig aardewerk, gedraaid, Midden Romeinse Tijd • Onbekend aantal, keramiek, ruwwandige (kook)pot, Midden Romeinse Tijd • Onbekend aantal, keramiek, aardewerk, handgevormd, Late IJzertijd - Midden Romeinse Tijd • Onbekend aantal, keramiek, aardewerk, gedraaid, Vroege Middeleeuwen C • Onbekend aantal, keramiek, Proto-steengoed - Pingsdorf, Late Middeleeuwen • Onbekend aantal, keramiek, aardewerk, gedraaid - geglazuurd, Vroege Middeleeuwen - Late Middeleeuwen • Onbekend aantal, keramiek, kogelpot, Vroege Middeleeuwen C - Late Middeleeuwen • Onbekend aantal, keramiek, steengoed, Late Middeleeuwen B - Nieuwe Tijd Vroeg • Onbekend aantal, keramiek, Terra nigra kom, Midden Romeinse Tijd 1.055.885: Druten, Horssen, (veld)kartering Op deze locatie zijn de volgende vondsten geregistreerd: • 1 stuks, keramiek, Paffrath, Late Middeleeuwen A • 3 stuks, keramiek, Andenne, Late Middeleeuwen A - Late Middeleeuwen B • 5 stuks, keramiek, Elmpt, Late Middeleeuwen B • 1 stuks, keramiek, roodbakkend geglazuurd aardewerk, Late Middeleeuwen B • 1 stuks, keramiek, aardewerk, handgevormd, IJzertijd • 10 stuks, keramiek, Pingsdorf geelwitbakkend, Vroege
Middeleeuwen D - Late Middeleeuwen A • 1 stuks, keramiek, Proto-steengoed, Late Middeleeuwen B • 1 stuks, keramiek, aardewerk, ondetermineerbaar, Late Middeleeuwen • 4 stuks, keramiek, roodbakkend geglazuurd aardewerk, Nieuwe Tijd • 8 stuks, keramiek, steengoed - Siegburgs, Nieuwe Tijd 1.055.896: Druten, Horssen, (veld)kartering Op deze locatie zijn de volgende vondsten geregistreerd: • 2 stuks, keramiek, grijsbakkend gedraaid aardewerk, Late Middeleeuwen B • 1 stuks, keramiek, aardewerk, gedraaid, Vroege Middeleeuwen C 1.057.001: Druten, Horssen, (veld)kartering Op deze locatie zijn de volgende vondsten geregistreerd: • 7 stuks, keramiek, Paffrath, Late Middeleeuwen A 32 Hanemaaijer 2022 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 22 • 4 stuks, keramiek, Pingsdorf geelwitbakkend, Vroege Middeleeuwen D - Late Middeleeuwen A • 1 stuks, keramiek, Proto-steengoed, Late Middeleeuwen B • 2 stuks, keramiek, roodbakkend geglazuurd aardewerk, Late Middeleeuwen B • 7 stuks, keramiek, steengoed geglazuurd, Nieuwe Tijd • 1 stuks, keramiek, aardewerk, handgevormd, IJzertijd • 1 stuks, keramiek, steengoed - Siegburgs, Late Middeleeuwen B - Nieuwe Tijd Vroeg Tabel 3: Archeologische terreinen, onderzoeken en vondstlocaties tot ongeveer 400 m van het plangebied.
In het plangebied staan geen bekende (ondergrondse) bouwhistorische waarden geregistreerd.33 2.8 Gespecificeerde verwachting Het plangebied ligt in het archeologisch landschap 'Rijn-Maasdelta', in de landschapszone rivierduinen. Het plangebied ligt (deels) ter hoogte van een rivierduin. Tussen circa 3.500 en 1.250 voor Christus (Neolithicum tot en met de Bronstijd) is 180 m ten zuiden van het plangebied het Wijchens Maasje actief. De Holocene rivierafzettingen (kom- en oeverafzettingen) dekken de rivierduin deels af. De bodemkaart geeft aan dat het plangebied gedeeltelijk op een terp ligt. Op de top van rivierduinen is bewoning mogelijk vanaf het Laat-Paleolithicum. Bij archeologisch onderzoek in de omgeving van het plangebied zijn met name vondsten uit de IJzertijd en later aangetroffen. Een van de oudst gedateerde vondsten op de rivierduinen bij Horssen is een mogelijk Neolithisch maalsteen. Op de oevers van het Wijchens Maasje is bewoning mogelijk in het Neolithicum en later. Horssen is gesticht in de Middeleeuwen als kerkdorp. Op het terrein bij het voormalige Eethuys Coppes (Rijdt 27), in het westelijke plandeel, hebben in de 17e en 18e eeuw mogelijk een pastorie en schuilkerk gestaan. De pastorie is vermoedelijk aan het begin van de 19e eeuw gesloopt. De schuilkerk is vermoedelijk in 1899 afgebrand. Het huidige pand in het noorden van het plangebied dateert uit 1906.
De schuur in het oosten van het plangebied is in 1900 gebouwd. Aan het begin van de 19e eeuw is landgebruik voornamelijk bouwland. Halverwege de 20e eeuw is het landgebruik in beide plandelen boomgaard. Vanaf de jaren 60 of 70 van de 20e eeuw is de huidige inrichting aanwezig. De verwachting wordt als volgt gespecificeerd: 1. Datering Op de oevers van het Wijchens Maasje kunnen archeologische resten aanwezig zijn uit het Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd. In de top van de rivierduinafzettingen kunnen archeologische resten aanwezig zijn uit het Laat-Paleolithicum tot en met de Nieuwe tijd. 2. Complextype Er moet rekening gehouden worden met archeologische resten uit de periode van jager-verzamelaars, landbouwsamenlevingen en staatssamenlevingen gerelateerd aan bewoning, economie, infrastructuur, rituelen en begravingen. In 33 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2017 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 23 het westelijke plandeel kunnen mogelijk resten van een 17e en/of 18e eeuwse pastorie en schuilkerk aanwezig zijn. 3. Omvang Archeologische resten gerelateerd aan bewoning uit de eerder genoemde periodes kunnen worden beschouwd als vlakelementen met variabele omvang (klein tot groot). Sommige complextypen kunnen zich ook als puntelementen manifesteren (begravingen, depots) of als lijnelementen (wegen, watergangen, percelering). 4.
Diepteligging Uit het onderzoek van 2020 blijkt dat de top van de oeverafzettingen in het westelijke plangebied tussen 30 en 70 cm -mv (6,1 en 6,5 m NAP) ligt. De top van de oude woongronden op de rivierduinafzettingen ligt in het westelijke plandeel tussen 30 en 60 cm -mv (6,2 en 7,4 m NAP). Beide niveaus zullen in het oostelijke plandeel op vergelijkbare hoogtes liggen. 5. Gaafheid en conservering (fysieke kwaliteit) Het grondwater stond in mei 2020 tussen 150 en 240 cm -mv. Organische archeologische resten ondieper dan dit niveau kunnen slecht bewaard zijn gebleven, uitgezonderd diepe humeuze sporen. Over de gaafheid en conservering van eventuele sporen en artefacten zijn niet meer gegevens bekend. 6. Locatie De oeverafzettingen van het Wijchens Maasje worden voornamelijk in het zuiden van het plangebied verwacht. De rivierduinafzettingen worden voornamelijk in het noorden van het plangebied verwacht. 7. Uiterlijke kenmerken (prospectie kenmerken): Uiterlijke kenmerken: Archeologische resten uit de steentijd bestaan hoofdzakelijk uit ondiepe sporen (haardkuilen) en strooiingen van vuursteen. Daarnaast kunnen resten zonder bodemkundige context zoals vuurstenen werktuigen (pijlpunten, bijlen) en wildvallen aanwezig zijn.
Archeologische resten uit landbouwsamenlevingen kunnen bestaan uit sporen in de natuurlijke ondergrond zoals resten van beer- en/of waterputten of afvalkuilen, paalsporen en greppels. Daarnaast kunnen fragmenten aardewerk (urnen), crematieresten en inhumaties aanwezig zijn. Fragmenten hiervan kunnen door ploegwerkzaamheden ook in de bouwvoor of (als deze aanwezig is) bouwlanddek aanwezig zijn. Archeologische resten van staatssamenlevingen hebben vergelijkbare uiterlijke kenmerken, daarnaast moet (rekening gehouden worden met resten van steenbouw (fragmenten baksteen, uitbraaksleuven, metselwerk, keldervloeren, -trappen en - muren). Prospectiekenmerken: Archeologische resten kenmerken zich door de aanwezigheid van een archeologische laag. Dit is een doorwerkte laag bestaande uit het oorspronkelijke sediment dat is vermengd met archeologische indicatoren zoals bot-, houtskool- en aardewerkfragmenten. De oude woongrond is ook herkenbaar als een archeologische laag. Hieronder is waarschijnlijk een archeologisch sporenniveau aanwezig. Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 24 Oudere archeologische resten (Paleolithicum en/of Mesolithicum) kunnen zich onder de archeologische laag bevinden en manifesteren zich als een spreiding van hoofdzakelijk vuursteenvondsten. 8. Mogelijke verstoringen In het plangebied zijn geen grootschalige bodemverstoringen bekend.
Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 25 3 Booronderzoek 3.1 Inleiding De ligging van het plangebied staat afgebeeld in figuur 1. In het plangebied is een ontwikkeling met grondwerkzaamheden voorzien. Daardoor worden mogelijk archeologische resten verstoord. Voor de beoogde ontwikkeling is een bureauonderzoek uitgevoerd (zie hoofdstuk 2 van dit rapport) waarbij een gespecificeerde archeologische verwachting is opgesteld. Op basis daarvan is een Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van boringen uitgevoerd. Het veldonderzoek is uitgevoerd zoals voorgeschreven in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie 4.1,34 in het bijzonder het hoofdstuk ”protocol 4003 inventariserend veldonderzoek overig”. Het veldonderzoek is uitgevoerd volgens specificatie “VS03 Uitvoeren booronderzoek”. Het onderzoek is gerapporteerd volgens specificatie “VS05 Opstellen standaardrapport IVO - O/P”. Het onderzoeksgebied voor het booronderzoek is hetzelfde als het plangebied. De boringen zijn in de eerste plaats gezet met het doel de bodemopbouw te verkennen. Met de gegevens van de verkenning wordt de aard en intactheid van de bodemopbouw gecontroleerd en kan de verwachting worden verfijnd. Tevens wordt zo inzicht verkregen in de vormeenheden van het landschap, voor zover deze van invloed zijn op de locatiekeuze in het verleden.
Hiermee kunnen kansarme zones worden uitgesloten en kansrijke zones worden geselecteerd. De boringen zijn in de tweede plaats gezet met het doel de archeologische resten te karteren. Tijdens een karterend veldonderzoek wordt het terrein systematisch onderzocht op de aanwezigheid van archeologische resten. Deze methode is toegepast om middelgrote archeologische vindplaatsen op te sporen die zich manifesteren als een archeologische laag. De kartering is gebaseerd op de Leidraad IVO Karterend booronderzoek, methode D1:35 • Prospectie type: Archeologische laag. • Datering: Bronstijd tot en met Middeleeuwen. • Complextype: Huisplaats(en). • Omvang: 500 tot en met 2.000 m2 (1.200 m2). • Boorgrid: 30 m x 35 m. • Boordiameter: 3 cm guts. • Waarnemingstechniek: Boormes. 3.2 Methode De werkwijze in het veld was als volgt: Boortype: 7 cm Edelmanboor (onverzadigde bovengrond tot circa 2 m onder maaiveld), 3 cm guts (diepere kleilagen) en 4 cm 34 SIKB 2018 35 Tol, Verhagen, en Verbruggen 2012 Bureau voor Archeologie Rapport 1372 Horssen 't Straatje 26 zuigerboor (diepere zandlagen onder grondwaterstand). Aantal boringen: Elf. Boordiepte: De boringen hebben einddieptes tussen 200 en 400 cm -mv. Verspreiding van de boorpunten: De boringen zijn verspreid in het plangebied geplaatst.
Waarnemingswijze: Het sediment is met de hand bemonsterd en met het blote oog onderzocht door het te versnijden en te verbrokkelen. Relevante archeologische lagen zijn gezeefd over een zeef met maaswijdte van 4 mm. De opgeboorde grond is systematisch uitgelegd op een plastic zeil. Representatieve uitgelegde boorprofielen zijn gefotografeerd. Classificatie bodemtextuur en archeologische indicatoren: De opgeboorde grond is beschreven op basis van de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode versie 1.1 (ASB 1.1), dit omvat NEN 5104.36 Locatie bepaling X en Y: De X en Y coördinaten van de boringen zijn bepaald door middel van een GPS met een nauwkeurigheid van 2 m. Hoogte bepaling: De Z coördinaat is na afloop van het veldwerk bepaald aan de hand het AHN.37 De gegevens zijn digitaal in het veld geregistreerd. Het veldwerk in het westelijke plandeel is uitgevoerd op 4 mei 2020 door A. de Boer (KNA Senior Prospector) en R. Barth (junior archeoloog). Voorgaand aan het veldwerk is een plan van aanpak opgesteld.38 Dit plan van aanpak is voorgelegd aan en goedgekeurd door de deskundige van de bevoegde overheid.39 Het veldwerk in het oostelijke plandeel is uitgevoerd op 29 augustus 2023 door F. Roodenburg (KNA Prospector) en C. de Jong (junior Prospector).