Bijlage 1: Bijlagen bij de regels Cultuurhistorische waardering
Tekst van het document
5.5.3 Afstemming Om te komen tot werkbare processen dienen er duidelijke procesafspraken gemaakt te worden tussen frontofficemedewerkers, de ambtenaar cultuurhistorie, de medewerkers RO en de vergunningverleners WABO.
47
SAMEN IN VERSCHEIDENHEID Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
48
SAMEN IN VERSCHEIDENHEID Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
6
Cultuurhistorische kansen 6.1 Inleiding In dit hoofdstuk worden keuzes voor thema’s en erfgoedlijnen gepresenteerd die in de vier gemeenten een centrale rol zullen vervullen. Ook worden maatschappelijke trends ten aanzien van erfgoed benoemd die van belang zijn bij de formulering van projectideeën. Tenslotte komt ook het werken met partners, externe communicatie en het verwerven van draagvlak voor monumentenbeleid aan de orde.
6.2
Op welke cultuurhistorie focussen we ons?
6.2.1 Kiezen Om verwatering van de containerbegrippen ‘erfgoed’ en ‘cultuurhistorie’ te voorkomen is een zekere focus nodig: gemeentelijke speerpunten. Op het vlak van erfgoed is die keuze niet willekeurig: een aantal thema’s vormt samen de rode draad in de geschiedenis en het erfgoed van het gebied tussen Maas en Waal. Zij representeren belangrijke episoden in de geschiedenis waar de gemeente zich nu mee kan identificeren en waarvan vaak sporen in het landschap aan te treffen zijn. De gemeenten Heumen, Wijchen, Beuningen en Druten willen binnen hun erfgoedbeleid speciale aandacht aan deze thema’s schenken. De vier gemeenten zullen zich niet exclusief aan deze thema’s verbinden, maar spreken wel gezamenlijk uit dat zij deze thema’s als belangrijke kern van hun geschiedenis en erfgoed beschouwen. Binnen de thema’s wordt cultuurhistorie integraal benaderd, al hangt het mede van het thema af om welk type erfgoed het gaat. Niet alle thema’s zullen in optima forma in elke gemeente terug te vinden zijn. De gemeenten hebben hun onderlinge verschillen, maar delen ook veel van hun geschiedenis. In die gedeelde geschiedenis met lokale accentverschillen schuilt de kracht, de diversiteit én de verbondenheid.
Opgemerkt dient nog te worden dat de meeste thema’s een tastbare, materiële kant en een zachte, immateriële kant hebben: de elementen versus de verhalen over deze elementen of verhalen over gebeurtenissen. De gemeenten hechten eraan dat beide kanten van het erfgoed naar voren komen.
49
SAMEN IN VERSCHEIDENHEID Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
6.2.2 Het grote kader: cultuurhistorische thema’s Het grote kader van het cultuurhistorisch erfgoed in de gemeenten Beuningen, Heumen, Druten en Wijchen kan worden gekoppeld aan de cultuurhistorie in de regio zoals we die in hoofdstuk 3 hebben beschreven en zoals deze op de cultuurhistorische waardenkaart en de archeologische waarden- en verwachtingskaart zijn benoemd. De zeven thema’s zijn relatief algemeen van aard. Om die reden willen we ze nader duiden door hier heel concrete erfgoedlijnen uit te destilleren. Wat zijn specifieke deelonderwerpen binnen de genoemde thema’s die in het beleid van de gemeenten Wijchen, Heumen, Druten en Beuningen een plek krijgen? Daarnaast zijn er erfgoedlijnen aan te wijzen die thema-overstijgend te noemen zijn. Zij passen in de meeste geval binnen ‘Communicatie en herkenThema
Erfgoedlijn
Zichtbare prehistorie
Wonen en begraven op de hogere gronden
Romeinen en Merovingers
De context van Noviomagus: dicht bewoond gebied in de Romeinse tijd, achter de Limes Verbinding: Romeinse wegen van Blerick naar Nijmegen, tussen Wijchen en Heumen, tussen Nijmegen en Druten Merovingisch hartland
Karolingers, de kerstening en christelijke tradities
Abdijen als grootgrondbezitters Middeleeuwse kerken en kapellen Protestanten vs. katholieken: de reformatie Het Rijke Roomse Leven: kloosters, kerken en vrome burgers De kerstening weerstaan? Volksgeloof in Maas en Waal
Kastelen en heerlijkheden
Burchten en ridders: middeleeuwse kastelen Wonen op ’t land: edelmanswoningen, havezates, buitenplaatsen en landgoederen ‘Land van de heerlijkheden’
Cultuurlandschappen en de strijd tegen het water 2
Maas en Waal in de Nederlandse delta Wonen op de stroomrug Veilig achter de dijken (of toch niet?) Afwatering en ontginning van de kommen Uiterwaarden en steenfabrieken Het boerenland na de bedijking Fruitteelt
Bezetting en strijd tegen de bezetter
Deel van een militair-strategisch belangrijk rivierengebied: de Tachtigjarige Oorlog Maas en Waal tijdens de Tweede Wereldoorlog Koude Oorlog
Bouwkunst van stad en land 3
Kerken Molens Agrarisch erfgoed Scholen
50
SAMEN IN VERSCHEIDENHEID Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
baarheid’, ‘Educatie en ontsluiting’, ‘Kennisontwikkeling t.b.v. beleidsvorming’ en ‘Visualisatie en verbeelding’.
6.3
Hoe benaderen we deze cultuurhistorie?
6.3.1 Inleiding De gemeenten zouden de kansen van het erfgoed en belangen van private partijen die zich voor erfgoed willen inzetten tekort doen als we alleen de planologische kant (in hoofdstuk 5) zouden belichten of de genoemde thema’s en erfgoedlijnen (in § 6.2) volledig aan het private domein zouden overlaten. Inspireren, ontwerpen en het versterken van de betrokkenheid van burgers, educatie, recreanten en toeristen, en bedrijven zijn minstens zo belangrijk om de aandacht ervoor en de economische voordelen ervan voor de lange termijn te verzekeren. Een gemeente is ervoor het algemene belang te dienen. Dat alge10. Bovengrondse visualisatie van
mene belang kan in dit geval zijn om de voordelen van erfgoed op het gebied
ondergronds erfgoed is hiervan een
van woon- en werkklimaat, educatie en economie veilig te stellen of mee te
goed voorbeeld.
werken aan beleefbaarheid van en aandacht voor cultuurhistorie.13 Zowel de vele bestaande initiatieven (zie bijlage 6) als nieuwe initiatieven bieden veel mogelijkheden het erfgoed beter voor het daglicht te brengen. In deze paragraaf zullen we, gekoppeld aan maatschappelijke trends, aangeven welke richting de vier gemeenten met hun erfgoed op willen. Deze richting wordt in bijlage 8 binnen de thema’s en erfgoedlijnen nader uitgewerkt in de vorm van concrete projectideeën. De vier gemeenten stellen zich bij de uitvoering van het cultuurhistorisch beleid hoofdzakelijk op als faciliterende en initiërende overheid. Zo mogelijk kan men ook de rol van uitvoerende overheid op zich nemen. Burgers worden door een actieve en heldere opstelling van de gemeente gemotiveerd om zelf zaken op te pakken. Bedrijven worden daarnaast gemotiveerd om op hun eigen manier een bijdrage te leveren. De gemeente kan zich bijvoorbeeld inzetten voor verdieping en verspreiding van kennis over erfgoed, met een koppeling naar erfgoededucatie. Dat geldt ook voor de inzet van deze kennis in het creëren van een erfgoedaanbod aan inwoners en toeristen/recreanten.
6.3.2 Hoe beleeft het publiek cultuurhistorie? Met alleen thema’s hebben we nog geen beeld hoe we dit erfgoed op een zinvolle wijze kunnen benaderen. Hoe zorgen we nu dat initiatieven die we binnen deze thema’s ontplooien of ondersteunen, ook aansluiten bij wat het publiek belangrijk vindt? Wanneer is een initiatief maatschappelijk relevant en de moeite waard om te ondersteunen?
51
SAMEN IN VERSCHEIDENHEID Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
11. Deze duiding is van de hand van de Nijmeegse hoogleraar ‘Geschiedenis van Gelderland’, Dolly Verhoeven.
De relevante trends binnen de cultuurhistorie en monumentenzorg kunnen worden geduid vanuit een sociologische invalshoek.14 Deze gedegen waarne-
Zie voor de volledige tekst: http://
ming van wat er in wisselwerking tussen publiek en erfgoed speelt vormt de
nationaalmonumentencongres.
basis voor de projectideeën op het gebied van erfgoedbeleving en -benutting
nl/files/2013/12/Binnen-zonderkloppen-Nationaal-Monumentencongres-2013.pdf
die door Wijchen, Heumen, Druten en Beuningen worden geformuleerd.15 De verschillende trends worden aangeduid met vijf steekwoorden, namelijk intensivering, informalisering, individualisering, internationalisering en informatise-
12. Ruimtelijke-inrichtingsprojecten kunnen los staan van deze trends.
ring. In bijlage 7 zijn deze trends nader uitgewerkt. Deze trends zullen als leidraad worden gebruikt bij de ontplooiing of ondersteuning van projecten.
52
SAMEN IN VERSCHEIDENHEID Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
6.4
Initiatieven en partners
De gemeenten Heumen, Beuningen, Druten en Wijchen zullen zelf enkele initiatieven op het vlak van de promotie/ontsluiting van erfgoed ontplooien. De financiële middelen en menskracht zijn op dit moment echter zo beperkt dat het niet mogelijk is om een strak afgebakend overzicht te maken van datgene wat zij als gemeenten in de komende jaren zouden willen realiseren. Die beperking geldt eveneens waar het gaat om de ondersteuning van particuliere initiatieven. In de komende jaren zal daarom per situatie bekeken worden of de gemeente aan de realisatie van projectideeën uit de maatschappij kan bijdragen en zo ja, op welke manier. In bijlage 8 is een overzicht van mogelijke projectideeën opgenomen. Daarnaast zullen de gemeenten intern afstemmen hoe de koppeling met het toeristisch-recreatief beleid gelegd gaat worden.
6.5
Communicatie
Profilering valt of staat met zichtbaarheid. De gemeenten streven er naar om met hun erfgoed zichtbaar te zijn in de lokale en regionale media. Hierbij nemen zij ook zelf het initiatief om ontplooide projecten aan het publiek bekend te maken via deze media. Naast incidentele berichten kan bijvoorbeeld ook gedacht worden aan artikelen- of persberichtenseries, bijvoorbeeld in relatie tot Open Monumentendag of andere te organiseren evenementen. Elke gemeente kan hierbij ook andere betrokkenen erop wijzen de publiciteit te zoeken. Waar mogelijk zullen sociale media via de gemeentelijke communicatieadviseurs worden ingezet om gericht berichten over ontwikkelingen op erfgoedgebied naar buiten te communiceren. Daarnaast hebben we in deze nota bij verschillende onderdelen aangegeven wat de relatie tussen gemeente en het brede of smallere publiek (zoals monumenteneigenaren) is en welke rol communicatie hierin speelt. Burgers worden ook aangemoedigd zelf bekendheid te geven aan (succesvolle) initiatieven, zoals via het online platform van de Participatiekaart.
6.6
Draagvlak voor monumentenbeleid
Een geslaagd monumentenbeleid staat of valt met draagvlak onder de inwoners van de gemeenten in het algemeen en de eigenaren van de rijks- en gemeentelijke monumenten in het bijzonder. Dat draagvlak is op diverse manieren te verkrijgen.
53
SAMEN IN VERSCHEIDENHEID Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
6.6.1 Een soepel proces Allereerst zijn een zorgvuldige onderbouwing van de monumentale waarde en een snelle, maar zorgvuldige en deskundige afhandeling van vergunningaanvragen noodzakelijk. In de Wabo is de snelheid van het proces reeds gewaarborgd. Zorgvuldigheid kan worden bereikt door eigenaren met ontwikkelingsplannen vóór de indiening van de aanvraag te laten overleggen met de betrokken ambtenaar en/of de monumentencommissie. In dit vooroverleg kan worden verkend of er mogelijkheden voor de ontwikkeling bestaan en, zo ja, welke ideeën wel en welke niet wenselijk zijn. Naast vooroverleg met de monumentencommissie kan ook gekozen worden voor indiening van een informele aanvraag Vooroverleg via het Omgevingsloket. Daar kan dan (zonder dat wettelijke termijnen gaan lopen) een brede advisering plaatsvinden, bijvoorbeeld voor cultuurhistorie, RO, bodem, archeologie, welstand etc. Vooraf adviseren in plaats van achteraf corrigeren vergroot het draagvlak voor monumentenzorg. Het ondersteunt de eigenaar en verhoogt de kans dat de ingreep vanuit cultuurhistorisch perspectief succesvol wordt en met vergunning kan worden uitgevoerd.
6.6.2 Open Monumentendag Hier zijn communicatie en voorlichting van groot belang. De gemeente heeft hierin overwegend een stimulerende en soms ook faciliterende rol. Open Monumentendag wordt elk jaar landelijk georganiseerd in het tweede weekend van september. Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten hechten grote waarde aan deze dag en werken mee aan de organisatie ervan door de organiserende commissie/organisatie te subsidiëren. Open Monumentendag is voor veel mensen (900.000 mensen landelijk op jaarbasis) de belangrijkste dag dat zij zich bezig houden met ons gebouwd erfgoed. De gemeenten hechten er dan ook aan hun huidige rol in de toekomst voort te zetten.
54
SAMEN IN VERSCHEIDENHEID Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
Figuur 6.2 Open Monumentendag speelt een belangrijke rol in de kennismaking en ervaring met lokaal erfgoed.
Actiepunten ||faciliteren en indien mogelijk initiëren van ‘cultuurhistori-
sche kansen’, waar mogelijk in relatie tot de beschreven thema’s en trends, en in samenwerking met het maatschappelijk middenveld; ||actief communiceren via traditionele en nieuwe media over gemeentelijke cultuurhistorische activiteiten en burgers aanmoedigen hierover zelf ook te communiceren; ||voor de burgers zorg dragen voor een snelle, zorgvuldige en deskundige afhandeling van vergunningaanvragen; ||stimuleren van vooroverleg over plannen die invloed hebben op cultuurhistorische waarden; ||blijven nemen van de stimulerende en faciliterende rol t.a.v. de organisatie van Open Monumentendag.
55
SAMEN IN VERSCHEIDENHEID Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
56
SAMEN IN VERSCHEIDENHEID Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
7
Nawoord Deze beleidsnota werd opgesteld door Luuk Keunen (RAAP) en Dènes Jansen (Buro Waalbrug). Zij bedanken de betrokken ambtenaren van de gemeenten Heumen (Ria Koeneman), Beuningen (Koen Antonise, Guido Woutersen, Harm Bekker, Nancy van de Zande en Karin Eppink), Druten (Louis Nieboer, Susanne Welbers, Ivo Verploegen en Mark Jansen) en Wijchen (Fred Coolen, Rob Ribbink, Paul Vereijken, Patricia van Wolferen en Lambert van Beusekom) voor hun constructieve inbreng tijdens de ontwikkeling van deze nota. Daarnaast werd belangrijke inhoudelijke ondersteuning gekregen van het Erfgoedplatform Gemeente Heumen, de monumentencommissie Wijchen, Historisch Besef Beuningen, het Gelders Genootschap en landschapshistoricus Ferdinand van Hemmen. Zonder hun bijdragen was de totstandkoming van deze nota in deze vorm niet mogelijk geweest.
Deze beleidsnota cultuurhistorie kon worden opgesteld dankzij subsidie van de Stadsregio Arnhem-Nijmegen.
57
SAMEN IN VERSCHEIDENHEID Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
58
SAMEN IN VERSCHEIDENHEID Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
Bijlagen en kaartbijlagen (op bijgeleverde CD-rom) Bijlage 1.
Inventarisatie wetgeving en beleid.
Bijlage 2.
Beschrijving planologische borging per gemeente.
Bijlage 3.
Cultuurhistorische analyse.
Bijlage 4.
Toelichting op de waarderingskaarten.
Bijlage 5.
Overzicht van karakteristieke bebouwing in Wijchen, Heumen en Beuningen.
Bijlage 6.
Maatschappelijke initiatieven.
Bijlage 7.
Cultuurhistorische trends in de maatschappij.
Bijlage 8.
Projectideeën.
Kaartbijlage 1.
Waarderingskaarten Wijchen, Heumen, Beuningen en Druten.
Kaartbijlage 2.
Cultuurhistorische beleidskaart.
Verantwoording afbeeldingen:
Foto’s wethouders: respectieve gemeenten/Ger Loeffen/Niels Stam Fotocommunity.de, MH1961: 6.1 Gemeente Beuningen: 3.2 Layar.com: 6.1 Marketgarden70.nl: 6.1 Oud-Beuningen: 3.8 Open Monumentendag.nl: 6.2 Provincie Gelderland: 4.1, 4.2, 4.3, 4.4 RAAP: 1.1, 3.1, 3.3, 3,7 Wikimedia Commons: 3.4, 3.5, 3.6 WUR, Speciale collecties: 2.1
59
SAMEN IN VERSCHEIDENHEID Beleidsnota cultuurhistorie voor de gemeenten Beuningen, Wijchen, Heumen en Druten
60