(vertrouwelijk) Raadsvoorstel Vliegtuigberging Van Veldhuizenbos (646896).pdf

tot en met 19 september 2024

RAADSVOORSTEL Zaaknummer: 646895 Documentnummer: 646896 Indiener: College Datum: 10 september 2024 Portefeuille(s): Openbare Orde en Veiligheid Portefeuillehouder(s): J.P. Gebben Begrotingsprogramma: Begrotingsdoel (nummer + duiding) Contactpersoon: L. Jonker, M. de Reus Tel.nr.: 998, 696 Emailadres: l.jonker@dronten.nl en M.de.Reus@dronten.nl Onderwerp Berging vliegtuigwrak WOII Van Veldhuizenbos Te besluiten om 1. Het vliegtuigwrak in het Van Veldhuizenbos Dronten te bergen; 2. Een budget van € 800.000.- beschikbaar te stellen voor de voorfinanciering en bijkomende kosten van het bergingsproject en hierbij, a) een bedrag van € 750.000 te dekken uit de bijdrage van het Rijk vanuit het Nationaal Programma Berging Vliegtuigwrakken; b) een bedrag voor bijkomende kosten van € 50.000 te begroten voor 2025 uit eigen middelen. Inleiding In september 2022 zijn er op een perceel grenzend aan het Van Veldhuizenbos in Dronten wrakresten gevonden van een vliegtuig uit de Tweede Wereldoorlog. Na onderzoek van het Ministerie van Defensie en de Explosieve Opruimingsdienst (EODD) blijkt dat het zeer waarschijnlijk gaat om een Brits vliegtuig van het type Avro Lancaster (bommenwerper).

Hierop heeft de Stafofficier Vliegtuigbergingen (SOVB) van het Logistiek Centrum Woensdrecht van het Commando Luchtstrijdkrachten een positief bergingsadvies gegeven en lijkt het mogelijk om het vliegtuigwrak medio november 2025 te bergen. Argumenten 1.1 Het vliegtuig is vermoedelijk op de heenweg, met lading aan boord, neergestort Na de vondst van de vermoedelijke vliegtuigresten heeft de EODD tussen december 2022 en juni 2023 een drietal bodemonderzoeken uitgevoerd op het perceel grenzend aan het Van Veldhuizenbos. De verschillende onderzoeken lieten veel ‘verstoringen’ zien dicht aan de oppervlakte, maar ook op 2,5 meter diepte. De ter plaatse gevonden scherven van vliegtuigbommen geven aan dat het vliegtuig vermoedelijk op de heenweg, met lading aan boord, is neergestort. 1.2 Ruiming van de vliegtuigresten is noodzakelijk om ongelukken met ontplofbare oorlogsresten te voorkomen De vliegtuigresten bevinden zich op een vrij toegankelijk perceel aan de rand van het Van Veldhuizenbos. Zolang de vliegtuigresten onaangeroerd blijven, is er geen direct gevaar voor de omgeving. Maar wanneer mensen zelf bewust op zoek gaan of per ongeluk op OO stuiten, ontstaat er een reëel gevaar voor de omgeving en is de openbare orde in het geding. Bijlage(n):

De Rede 1 8251 ER Dronten

Postbus 100 8250 AC Dronten

Telefoon 14 0321

www.dronten.nl

tot en met 19 september 2024 Vanwege de grote hoeveelheid aangetroffen vliegtuigdelen, bomscherven en ontplofbare oorlogsresten (OO) is het perceel momenteel afgezet met hekken. Voor de lange termijn is de huidige situatie geen duurzame oplossing. Om de veiligheid te kunnen blijven waarborgen, is het daarom noodzakelijk om de vliegtuigonderdelen, bomscherven en OO te bergen. 1.3 Defensie heeft een positief bergingsadvies gegeven Na de vondst van de wrakresten op een perceel grenzend aan het Van Veldhuizenbos heeft de SOVB een vooronderzoek ingesteld. Na onderzoek ter plaatse en aanvullend bureauonderzoek heeft de SOVB geconcludeerd dat het hier zeer waarschijnlijk om een vliegtuig van het type Avro Lancaster gaat. Op basis van het uitgevoerde vooronderzoek heeft de SOVB een positief bergingsadvies afgegeven met betrekking tot de haalbaarheid om tot berging van het vliegtuigwrak over te gaan. 1.4 Hiermee wordt verdere mogelijke vervuiling voorkomen en kans op herstel ecologische omgeving mogelijk gemaakt Naast munitie- en wapenresten kunnen mogelijk vloeistofhoudende vliegtuigonderdelen op de crashsite aanwezig zijn. Omdat de bommenwerper vermoedelijk op de heenweg is neergestort, zullen (volle) brandstoftanks en oliecarters door de impact van de crash niet meer intact zijn. Deze stoffen zijn zowel voor milieu, flora en fauna als voor de mens een (gezondheids)risico.

Een verdiepend bodemonderzoek moet aantonen in hoeverre deze vervuilende stoffen in de bodem aanwezig zijn. Berging van de vervuilende onderdelen beoogt de locatie geschoond in de staat terug te brengen van voor de berging. 1.5 De gemeente Dronten wil bijdragen aan het identificeren van gevallen soldaten uit de Tweede Wereldoorlog Uit onderzoek van Defensie blijkt dat de vliegtuigresten zeer waarschijnlijk horen bij een vliegtuig van het type Avro Lancaster. Van dit type bommenwerper zijn verschillende gecrasht in het IJsselmeer en in de omgeving van de huidige gemeente Dronten. Hierdoor is het nog niet duidelijk om welk toestel het precies gaat. In de buurt van de gevonden crashsite staat ook een herdenkingspaal (Paal 1). Deze paal verwijst naar de locatie van een in 1959 gevonden geschutskoepel. Bij deze koepel werden ook stoffelijke resten aangetroffen die als ‘Unknown Airman’ op de militaire begraafplaats Jonkersbos in Nijmegen zijn begraven. Mogelijk horen de recent gevonden wrakdelen en de geschutskoepel bij hetzelfde vliegtuig en kan de berging de identiteit van het vliegtuig aan het licht brengen. Daarmee komen we ook een stap dichterbij de identiteit van de ‘Unknown Airman’ en krijgen de nabestaanden hopelijk de gelegenheid om tot een waardige afsluiting te komen. Gezien de speciale band die de gemeente Dronten heeft met de Airgunners, werken we hier graag aan mee.

1.6 Het bergen van het vliegtuigwrak draagt bij aan kennis over de historie van onze gemeente Met de berging laat de gemeente zien haar WOII-erfgoed belangrijk te vinden en waarde te hechten aan het in leven houden van de herinnering aan vrijheid. Ondanks het feit dat onze gemeente tijdens de WOII nog niet bestond, is ook Dronten verbonden met verhalen over oorlog en bezetting in Nederland. Door de berging maken we onze cultuurhistorie zichtbaar en houden het verhaal van de luchtoorlog levend.

tot en met 19 september 2024 1.7 Gemeente waar in WOII vliegtuigen zijn gecrasht zijn verantwoordelijk voor de crashlocatie Het rijksbeleid ten aanzien van vliegtuigbergingen is vastgelegd in de Circulaire vliegtuigbergingen. Vliegtuigwrakken die zich onder de grond dan wel op de rivier- of zeebodem bevinden, worden door het Rijk conform internationale verdragen beschouwd als oorlogsgraf en daarom in beginsel onberoerd gelaten. Wel is daarbij opgenomen om in bepaalde gevallen van het oorlogsgraf in beginsel af te kunnen wijken, bijvoorbeeld ten behoeve van berging. Dit is het geval bij vliegtuigwrakken waarvan de identificatie en locatie bekend is, er mogelijk stoffelijke resten aanwezig zijn en/of een risico bestaat voor de veiligheid. 1.8 De beslisbevoegdheid ligt bij het gemeentebestuur Ook bij bergingen in het kader van het Nationaal Programma ligt de beslisbevoegdheid voor het al dan niet laten uitvoeren van een berging bij het gemeentebestuur. Overwegingen die hierbij een rol spelen zijn openbare orde en veiligheid, algemeen belang, volksgezondheid en piëteit ten aanzien van nabestaanden en gesneuvelden. De SOVB is belast met en verantwoordelijk voor het daadwerkelijk bergen van vliegtuigwrakken. De gemeente is verantwoordelijk voor de noodzakelijke voorbereidingen.

Als de gemeenteraad instemt met de voorgenomen berging van het vliegtuigwrak, dient er een formeel verzoek tot berging ingediend te worden het Logistiek Centrum Woensdrecht van het Commando Luchtstrijdkrachten. 2.1 De berging wordt opgenomen in het Nationaal Programma Berging Vliegtuigwrakken Het Nationaal Programma Berging Vliegtuigwrakken richt zich op het bergen van vliegtuigwrakken die onder de zogenaamde ‘kansrijke bergingen’ vallen, en waarin dus op basis van historisch vooronderzoek en aanvullend onderzoek ter plaatse, vastgesteld kan worden dat daar redelijkerwijs nog stoffelijke resten van vermiste vliegers aangetroffen kunnen worden. Een ingestelde werkgroep adviseert de minister van BZK over de bergingen die als ‘kansrijk’ worden gezien. Bij bergingen binnen het Nationaal Programma hebben gemeenten recht op een vergoeding van 100% van de kosten van de daadwerkelijke berging van het vliegtuigwrak en mogelijke stoffelijke resten van vermiste bemanningsleden. De SOVB heeft nog niet vast kunnen stellen bij welk vliegtuig de gevonden wrakdelen horen. Daardoor is er een reële kans dat er tijdens de berging stoffelijke resten gevonden kunnen worden. Dit gegeven - in combinatie met de eerder gevonden stoffelijke resten in 1959 – maakt dat de berging in Dronten door de werkgroep van het Nationaal Programma is getypeerd als ‘kansrijk’.

De burgemeester heeft daarom de toezegging gekregen dat de berging wordt opgenomen in het Nationaal Programma Berging Vliegtuigwrakken. 2.2. De gemeente is verantwoordelijk voor de voorfinanciering van het bergingsproject Door de opname in het Nationaal programma worden de kosten van de berging 100% vergoed vanuit het Rijk. Deze kosten bestaan o.a. uit de voorbereiding van de berging, vergunningsaanvragen, projectbegeleiding, civiele werkzaamheden, ondersteuning op de bergingslocatie, etc. De gemeente is verantwoordelijk voor de voorfinanciering van het bergingsproject en stelt een uitvoeringsbudget vast ter hoogte van de verwachtte kosten. Na afloop van de berging dient de gemeente bij het ministerie van BZK een raadsbesluit in waarin de daadwerkelijk gemaakte kosten voor de berging zijn opgenomen. Aanvragen die vóór 1 april 2026 zijn ontvangen worden, na beoordeling, in de daaropvolgende meicirculaire vergoed.

tot en met 19 september 2024 Naar de beste inzichten van dit moment vraagt dit project een uitvoeringsbudget tussen de €500.000 en €1.000.000. Het benoemen van een exact bedrag is op dit moment nog niet mogelijk omdat de uiteindelijke kosten hoger of lager uit kunnen vallen afhankelijk van factoren als de grootte van de afgraving, aanwezigheid van vervuilde grond, weersomstandigheden etc. Om niet met onverwachte onrechtmatigheidseisen/autorisatieproblemen geconfronteerd te worden, wordt geadviseerd om een bedrag van € 100.000 in 2024 en € 650.000 in 2025 als voorfinanciering te begroten. Van de realisatie is daarna 100% een subsidiabele inkomst in 2026. 2.3. Kosten van aspecten buiten de daadwerkelijke berging vallen niet onder de bijdrage vanuit het Nationaal Programma Alleen directe kosten die toe te rekenen zijn aan de berging worden vergoed vanuit het Nationaal Programma. Andere kosten, zoals communicatie, extra activiteiten over de historische waarde en voorlichting aan burgers, oprichting van een monument, reis- en verblijfskosten van mogelijke nabestaanden, etc komen voor de rekening van de gemeente. Geadviseerd wordt om voor de bijkomende kosten een bedrag van €50.000 te begroten in 2025. Het grootste deel van deze kosten zal voortkomen uit het nog op te stellen communicatieplan.

Kanttekeningen 1.1 Wanneer er geen vliegtuigberging plaatsvindt, dient de bodem wel geschoond te worden van aanwezige onontplofte oorlogsresten Wanneer de raad besluit om niet over te gaan met het bergen van de vliegtuigresten, blijft het vanwege de veiligheid (openbare orde) noodzakelijk om het perceel grenzend aan het Van Veldhuizenbos aan de oppervlakte op te schonen van aanwezige onontplofte oorlogsresten (OO) en metaalresten. De kosten die gemaakt moeten worden voor het veilig verwijderen, verwerken en afvoeren van de OO en metaalresten zijn vergelijkbaar met die van de vliegtuigberging. Echter kan de gemeente in dit scenario geen aanspraak maken op de 100% vergoeding vanuit het Nationaal Programma, waardoor de netto kosten veel hoger uit zullen vallen. Daarmee is dit uiteindelijk een duurdere oplossing dan het in zijn geheel bergen van de vliegtuigwrakdelen. 1.2 De achtergebleven wrakresten zorgen op de lange termijn mogelijk voor problemen Als alleen het bovenste deel van de bodem wordt geschoond, blijft een aanzienlijk deel van de OO en andere (vervuilde) vliegtuigresten achter. Dit kan in de toekomst mogelijk een negatieve impact hebben op de flora en fauna. Daarnaast beperken de vliegtuigresten in de bodem de gebruiksmogelijkheden voor dit perceel.

1.3 Voor de berging moeten diverse bomen gekapt worden Om de berging goed en veilig uit te kunnen voeren, dient het perceel vrijgemaakt te worden van bomen en struikgewas. Een deel van de bergingslocatie ligt al op een braakliggend terrein. Het andere deel zal dus nog boom- en struikvrij gemaakt moeten worden alvorens de berging uitgevoerd kan worden. Voordat hiermee gestart kan worden, dient eerst een flora- en faunaonderzoek uitgevoerd te worden. Mocht uit dit onderzoek blijken dat er beschermde flora en fauna op locatie aanwezig is, heeft dit mogelijk consequenties voor de planning. 1.4 Tijdens (een deel van) het bergingstraject is de ijsbaan in Dronten mogelijk niet beschikbaar voor gebruik Rondom de berging op de crashsite is ook ruimte nodig voor een werkterrein en -depot. Op deze plek wordt o.a. de afgegraven grond gezeefd, gevonden wrakdelen en munitie verwerkt en afgevoerd. Voor een efficiënt werkproces is het van belang om hiervoor een

tot en met 19 september 2024 locatie dichtbij de crashsite te gebruiken. Dit voorkomt ook hoge transportkosten. Defensie rekent voor de daadwerkelijke berging ongeveer zes weken, maar de voorbereidingen op locatie zullen al eerder starten. Zoals nu voorzien, wordt er in november 2025 gestart met de feitelijke bergingswerkzaamheden en zijn deze in medio januari 2026 afgerond. Defensie heeft laten weten een voorkeur te hebben voor het gebruik van het terrein van de naastgelegen ijsbaan als werkterrein- en depot. Omdat de berging gepland staat voor medio november 2025 betekent dat mogelijk dat de ijsbaan een (deel van) de winterperiode niet gebruikt kan worden. Wat de consequenties zijn van het mogelijk in gebruik nemen van de ijsbaan als werkterrein en -depot en of er nog andere geschikte locaties zijn, wordt op dit moment verder onderzocht. Hierover is ook contact met de IJsclub Dronten 2.1 De daadwerkelijke projectkosten kunnen mogelijk hoger óf lager uitvallen Door factoren als de grootte van de afgraving, de hoeveelheid gevonden wrakdelen en OO, de mogelijke aanwezigheid van vervuilde grond en weersomstandigheden kan het begrote projectbudget hoger of lager uitvallen. Op basis van vergelijkbare bergingsprojecten in andere gemeenten en de beschikbare informatie vanuit Defensie is een schatting gemaakt van de hoogte van het benodigde uitvoeringsbudget.

Door een bedrag van € 800.000 te reserveren voor de (voor)financiering van dit project, is het risico op grote financiële wijzigingen beperkt. 2.2 Ook wanneer er geen stoffelijke resten worden aangetroffen, blijft de opgraving binnen het Nationaal Programma Vanuit het Nationaal Programma worden alleen ‘kansrijke’ bergingen uitgevoerd en 100% vergoed. Omdat het nog niet bekend is om welk vliegtuig het gaat, bestaat de kans dat er bij de berging in Dronten geen stoffelijke resten worden gevonden. Ook in dat geval worden de kosten van de daadwerkelijke berging 100% vergoed vanuit het Nationaal Programma. Vervolg

Na een besluit tot instemming met de voorgenomen berging werkt de gemeente samen met Defensie een projectplanning uit, worden de vergunningsaanvragen voorbereid en wordt een formeel verzoek tot berging gedaan bij Defensie. Voor de begeleiding van het project wordt een werkgroep geformeerd bestaande uit medewerkers van Defensie, gemeente en waar nodig veiligheidsdiensten. Het totale project, van voorbereidingen tot het opleveren van de locatie, duurt ongeveer één jaar. Defensie rekent voor de daadwerkelijke berging ongeveer zes weken uit (voorbereiden locatie, berging, opleveren locatie). Deze werkzaamheden vinden plaats tussen medio november 2025 en januari 2026. De raad zal tijdens het project periodiek door het college op de hoogte gehouden worden over de voortgang van het bergingsproces. Om de veiligheid te waarborgen en te voorkomen dat geïnteresseerden op eigen houtje op zoek gaan naar wrakresten, blijft het perceel tot aan én tijdens de daadwerkelijke berging afgezet met hekken. Gedurende het project zullen diverse communicatiemiddelen ingezet worden om de inwoners en geïnteresseerden op de hoogte te houden, bijvoorbeeld d.m.v. een informatieavond, open dag en/of tentoonstelling. Datum 24-10-2024

Actie Vaststellen raadsbesluit

tot en met 19 september 2024 25-10-2024 01-09-2024 t/m 01-11-2025 1-11-2025 t/m 31-12-2025 Vóór 1 april 2026 05-2026

Formeel verzoek tot berging indienen bij Defensie Voorbereiding Feitelijke berging door Defensie Aanvraag indienen bij ministerie van BZK Uitkering van 68% via gemeentefonds

Bijlagen Bijlage(n) bij dit voorstel: 1. Raadsbesluit Berging vliegtuigwrak WOII Van Veldhuizenbos (docnr. 646897) 2. Positief bergingsadvies Van Veldhuizenbos (docnr. 651159) De Secretaris,

De Burgemeester,