cf7a2e9d-25ac-47a3-8069-8200a9969c0a.pdf

een gezonder dieet dat ook duurzaam is. Denk

innovaties die het voedselsysteem verduurzamen, het

bijvoorbeeld aan nieuwe alternatieve eiwitten en

verbeteren van de toegang tot duurzaam en gezond

technologieën die ons dieet aanpassen op onze

voedsel en het vergroten van de betrokkenheid van

lichamelijke behoeften. Maar innovaties kunnen ook

mensen in lokaal voedselbeleid.

helpen bij het realiseren van een circulair voedselsysteem.

Deze vier doelen raken indirect ook aan veel van de zes dilemma’s die in deze studie zijn geïdentificeerd. Neem

37 | Wageningen University & Research

Welke oplossingsrichtingen worden er gegeven binnen de

Hierbij wordt duidelijk gekozen voor het dier als

samenhang van de dilemma’s?

verwerker van reststromen, waarbij dieren dus wel

Er worden meerdere oplossingsrichtingen gegeven door

gehouden mogen worden, maar alleen als de

Kampers & Fresco (2017). Een van deze oplossingen

gezondheid, het natuurlijk gedrag en het comfort van de

betreft een eiwittransitie, waarin een gedeeltelijke

dieren hoog in het vaandel staan en de stalsystemen

overstap wordt gemaakt van dierlijke eiwitten (zuivel en

hierop aangepast zijn.

vlees) naar alternatieve eiwitten, zowel plantaardige eiwitten uit de akkerbouw als insecten, zeewier en algen.

Wat betreft het dilemma landbouw en natuur – scheiden

Deze transitie kan potentieel bijdragen aan de

of verweven is duidelijk de keuze gemaakt voor een

eiwitvoorziening van de groeiende en steeds welvarender

verweven landbouw en natuur, met binnen de landbouw

wordende wereldbevolking, zowel dierlijk als plantaardig.

ruimte voor maatregelen die de biodiversiteit stimuleren

Wel op voorwaarde dat de gemiddelde dagelijkse inname

en herstellen. Hierbij is nadrukkelijk ook ruimte voor

van dierlijke eiwitten in hoge-inkomenslanden

technologie om deze diverse landbouwsystemen te

gereduceerd wordt. Tegelijkertijd kan een transitie de

ondersteunen en efficiënt voedsel te produceren.

impact van ons voedselsysteem op klimaat, milieu en biodiversiteit aanzienlijk verlagen.

Ook de dilemma’s sturen op consumentengedrag en marktoriëntatie komen duidelijk naar voren. Wat betreft

4.2.3

Re-rooting the Dutch food system: from more to better (De Boer & de Olde, 2020)

marktoriëntatie is duidelijk een keuze gemaakt voor productie voor de regionale markt, met een sterke verbinding tussen consumenten en producenten en korte ketens. Dit hangt nauw samen met het streven naar

Welke dilemma’s komen voor?

bewustere consumenten, zowel qua productie als

De visie die in deze studie naar voren komt raakt aan

gezondheid. De verwachting is dat dit deels vanzelf gaat

alle zes dilemma’s, maar er zijn er vijf die het sterkst

door consumenten en producenten veel meer te

naar voren komen en waarin duidelijke keuzes zijn

verbinden. Maar er wordt ook gesproken over

gemaakt. Te beginnen met de functie van dierhouderij

stimulerende maatregelen om ‘goed gedrag’ te

en de morele positie van dieren in het voedselsysteem.

bevorderen, onder andere via educatie en het stellen van

38 | Wageningen University & Research

nieuwe standaarden en ‘slecht gedrag’ niet te promoten,

en natuurdoelen. Doordat bij de inrichting van de

bijvoorbeeld via een verbod op reclame van ongezonde

landbouwproductiesystemen veel meer oog is voor

producten.

diversiteit, er geen pesticiden en herbiciden gebruikt worden en de landbouw aansluit bij natuurlijke vegetatie

De overige twee dilemma’s komen minder nadrukkelijk

in de omgeving, zal dit ook bijdragen aan het halen van

naar voren omdat de internationale schaal niet specifiek

de natuurdoelen in Nederland. Binnen deze visie wordt

benoemd wordt. Wel wordt benoemd dat de prioriteit

daarin specifiek de biodiversiteit genoemd en in mindere

verschuift van productie van kwantiteit naar hoge

mate de klimaatverandering.

kwaliteit, wat wel iets duidt rondom het dilemma bijdrage van Nederland aan voedselvraagstuk.

Zoals hierboven al beschreven, is er ook een sterk verband voorzien tussen het dilemma sturen op

Welke verbanden tussen dilemma’s en keuzes worden

consumentengedrag en marktoriëntatie. In dit geval

voorzien?

wordt voorzien dat meer verbinding tussen consument

Er is een sterk verband tussen de twee dilemma’s

en producent zal leiden tot zowel een verandering in

rondom dierhouderij. Maar aangezien de dierhouderij

consumentengedrag, als een verandering van

enkel gevoed wordt met reststromen en er hogere eisen

marktoriëntatie gericht op de Nederlandse markt en de

worden gesteld aan dierwaardigheid en het vertonen van

korte keten.

natuurlijk gedrag, heeft dit ook grote gevolgen voor de productie van dierlijk eiwit. Deze productie zal flink

Welke oplossingsrichtingen worden er gegeven binnen de

krimpen, wat automatisch ook zal leiden tot een sterke

samenhang van de dilemma’s?

vermindering van de export van dierlijk eiwit. In de visie

De oplossingsrichtingen die we in deze visie binnen deze

staat ook dat onze consumptie van dierlijke producten

samenhang van dilemma’s terugzien, zijn:

gehalveerd wordt. Dit zal enerzijds te maken hebben

• maximale circulariteit op Nederlandse schaal met focus

met de lagere productie, maar anderzijds ook met de

op humane consumptie, dier als verwerker van

(deels gestuurde) verandering van consumentengedrag.

reststromen en recycling van (menselijke)

Hierbij zijn consumenten meer verbonden met de

reststromen;

voedselproductie en gaan zij bewuster om met dieren. Er is hier dus een duidelijk verband tussen de (keuzes in) dilemma’s rond dierhouderij en de dilemma’s rond sturen

• verbinding consument-producent via korte ketens, educatie en verwevenheid stad-platteland; • sturende overheid met actieve betrokkenheid keten-

op consumentengedrag en de bijdrage van Nederland

en marktpartijen, die samen verantwoordelijkheid

aan het voedselvraagstuk.

nemen.

Een ander verband tussen de thema’s is de verwevenheid van landbouw en natuur met de klimaat-

39 | Wageningen University & Research

5

Conclusies en aanbevelingen

In het maatschappelijke debat over de toekomst van de

niet onbeperkt. Internationale afspraken, de positie van

landbouw in Nederland ligt de nadruk nog sterk op de

Nederland in een economie met open grenzen en de vele

acuutste kortetermijnvraagstukken, zoals stikstof. Wij

andere claims op de ruimte in Nederland, structureren

pleiten voor een verbreding van dat debat, omdat er

mede welke keuzes meer of minder voor de hand liggen.

meerdere samenhangende vragen beantwoord moeten

Daarom verwachten wij de volgende ontwikkelingen.

worden voor de langere termijn. Een focus op kortetermijnoplossingen en doelbereik moet er niet toe

1.

De grootste bijdrage van Nederland aan de

leiden dat het nadenken over langetermijnveranderingen

wereldvoedselvoorziening kan geleverd worden door

of transities wordt overschaduwd. Dat is nu veelal wel

nog meer dan nu te concentreren op

het geval. Met de uitwerking van de zes dilemma’s en

uitgangsmateriaal, technologie en kennis (dilemma

onze rapportage bieden we een aantal startpunten voor

1) en minder nadruk te leggen op productievolumes.

dat maatschappelijke gesprek, gebaseerd op analyse en

Zowel economisch als ecologisch ligt dat voor de

synthese van een reeks actuele toekomstvisies en

hand. Belangrijke productiekosten (grond, arbeid)

studies vanuit verschillende disciplines binnen WUR. Het

zijn schaars en duur in Nederland en daarnaast zal

is een bijdrage aan de formulering van een

de landbouw in een aantal gebieden minder intensief

langetermijnperspectief voor het samenhangende geheel

moeten worden om de lokale milieudruk te verlagen,

van landbouw, voedsel en natuur in Nederland. Op basis

in verband met natuurdoelen en waterkwaliteit.

van zo’n perspectief kunnen we keuzes maken die niet

Technische oplossingen om de milieudruk te

alleen nu soelaas bieden, maar ook over dertig jaar en

verlagen, werken niet afdoende en zijn structureel

die betrokkenen richting geven voor investeringen en ontwikkeling van kennis en technologie.

kostprijsverhogend. 2.

Het is verstandig om de dierhouderij, veel sterker dan nu, te richten op het benutten van niet-humaan

De dilemma’s op zichzelf suggereren misschien dat we

consumeerbare grondstoffen en reststromen en die

nog alle kanten uit kunnen. We gaven al aan dat de zes

veel minder afhankelijk te maken dan nu van

dilemma’s met elkaar samenhangen, waardoor keuzes

primaire veevoerproductie op akkerlanden in de rest

met betrekking tot de een ook de keuzevrijheid met

van de wereld (dilemma 2). De krimp van de

betrekking tot andere dilemma’s kan inperken. Maar ook

veehouderij in Nederland die daarmee gepaard gaat,

de manoeuvreerruimte voor elk dilemma afzonderlijk is

is tegelijk wenselijk om de natuurdoelen (stikstof) en

40 | Wageningen University & Research

klimaatafspraken (reductie methaanemissie)

3.

5.

In samenhang met het voorgaande punt, lijkt het

dichterbij te brengen. De klimaatdoelen voor 2050

voor Nederland verstandig om natuur en landbouw

(95% broeikasgasreductie) zullen met name

niet zwart-wit te scheiden of te verweven

gevolgen hebben voor de omvang van de

(dilemma 5). Hoogproductieve landbouw is nog

melkveehouderij, zeker in combinatie met de huidige

steeds denkbaar op goede gronden met een goede

opvattingen van dierwaardigheid, waarbij weidegang

watervoorziening (‘land sparing’). Daar is het

een belangrijke rol speelt. Technische oplossingen

mogelijk om niet tegelijk te werken aan

zullen slechts voor een deel werken en zijn

natuurdoelen, zij het dat ook daar grenzen zijn aan

structureel kostprijsverhogend. Compensatie van de

bijvoorbeeld het gebruik van

resterende uitstoot via aanleg van bossen legt een

gewasbeschermingsmiddelen vanwege onder meer

groot beslag op de ruimte. Anderzijds kan krimp van

de waterkwaliteit. In een groter deel van Nederland

de melkveehouderij ook leiden tot het omzetten van

zal verweving (‘land sharing’) de beste vorm bieden

grasland naar bouwland, waarbij eenmalig juist veel

om (basis)natuur en typische agrarische natuur te

CO2 vrijkomt. Hierbij is het dus ook van belang om

behouden en tegelijk landbouw te bedrijven. In die

goed te kijken welke gebieden waarvoor het

gebieden zal dat wel consequenties hebben voor de

geschiktst zijn in het licht van de uiteenlopende

aard en de intensiteit van die landbouw, hetzij in de

opgaven (voedselvoorziening, klimaat, natuur).

vorm van extensivering of biologische landbouw,

In samenhang met het vorige punt is actieve sturing

hetzij in nieuwe praktijken als strokenteelt, pixel

op ons consumptiepatroon naar een meer

farming, agroforestry en voedselbossen. Zowel in de

plantaardig, gezonder en minder vervuilend dieet

hoogproductieve zones als in de verwevingszones

noodzakelijk (dilemma 6), al was het maar om te

zijn er nog volop kansen voor technische, sociale en

voorkomen dat we onze emissies en andere externe

institutionele vernieuwingen, die ook internationaal

effecten ‘exporteren’ naar andere landen die de

betekenis kunnen hebben. Aanvullende en exclusieve

productie voor onze dierlijke, ongezonde en

natuurontwikkeling (‘land sparing’) vindt dan plaats

vervuilende consumptie dan zouden overnemen. De

op de voor landbouw minst geschikte gronden.

maatschappelijke kosten en baten van

4.

voedselconsumptie dienen via directe en indirecte

Een voor de hand liggende vervolgstap is in een

sturing het gedrag van consumenten mede te

maatschappelijke en politieke dialoog, aan de hand van

bepalen (bijvoorbeeld via informatie, labeling en true

deze dilemma’s, een aantal initiële keuzes te maken en

and fair pricing).

daarmee vervolgens enkele plausibele toekomstvisies uit

Herstel van de bestaande natuur in Nederland volgt

te werken en door te rekenen. Uit dergelijke visies zou

uit onze internationale verplichtingen, maar is ook in

vervolgens politiek gekozen kunnen worden. Er is ook

het belang van Nederland en de landbouw. Het

geen onbeperkt aantal visies mogelijk, omdat voor een

realiseren van extra (beschermde) natuur is

aantal van de dilemma’s de keuze zich in feite al

waarschijnlijk maar beperkt mogelijk, gezien alle

uittekent, bijvoorbeeld doordat de grenzen van fysieke

andere ruimtelijke claims en is zeker niet reëel voor

systemen zijn bereikt of doordat de kaders vanuit

stikstofgevoelige habitats, zelfs in het

internationale wet- en regelgeving steeds scherper en

onwaarschijnlijke geval dat alle Nederlandse bronnen

duidelijker worden. Voor andere opties zal nader

van stikstof naar nul zouden gaan. Versterking van

onderzoek nodig zijn om de consequenties van bepaalde

de Basiskwaliteit Natuur kan wél goed samengaan

keuzes beter in beeld te krijgen.

met meer natuurinclusieve vormen van grondgebruik. Uitruil met andere landen in Europa en

Onderdeel van de dialoog zal hoe dan ook moeten zijn

de rest van de wereld zou vanuit efficiëntie en

dat er geen makkelijke en pijnvrije keuzes bestaan.

effectiviteit een optie kunnen zijn voor specifieke

Welke richting er ook wordt gekozen, er zullen altijd

soorten en habitats die ook buiten Nederland

winnaars en verliezers zijn.

voorkomen. De vraag is dan wel of zo’n uitruil ook

Het goede gesprek over de toekomst van landbouw,

nog een deel van onze klimaatopgave en andere

voedsel en natuur in Nederland begint er mee dat de

uitdagingen (SDG’s) zou kunnen omvatten,

voor- en nadelen van bepaalde oplossingsrichtingen

bijvoorbeeld door grootschalige bosbouw elders in

transparant en eerlijk in kaart worden gebracht en dat

Europa ter compensatie van onze restemissies

deze tegen elkaar worden afgewogen. Een oplossing die

(dilemma 4). Om een eerlijke verdeling van kosten

op nationale schaal misschien wenselijk lijkt

en baten te krijgen tussen landen en stakeholders

(bijvoorbeeld een sterke vorm van zelfvoorzienendheid),

binnen landen, dienen compensatie en

kan vanuit internationaal perspectief een stuk minder

herverdelingsmaatregelen in een totaal

kansrijk of aantrekkelijk blijken te zijn. Bijvoorbeeld

beleidspakket geïntegreerd te worden.

omdat we een deel van onze emissies ‘verhuizen’ naar het buitenland. In een wereld waarin de

41 | Wageningen University & Research

voedselonzekerheid toeneemt, staat Nederland voor de

Verder bevelen we het volgende aan.

uitdagende taak de ‘juiste mix van nationaal, Europees

• Wees open en eerlijk over het feit dat er geen

en mondiaal beleid’ te vinden.

makkelijke of pijnvrije keuzes zijn. Laat zien wat de (mogelijke) afwentelingen en synergiën zijn van

Op het moment dat de voor- en nadelen van bepaalde keuzes meer expliciet in beeld zijn, kan ook beter worden nagedacht over hoe eventuele negatieve effecten kunnen worden verzacht en hoe

verschillende keuzes. • Maak keuzes op de zes dilemma’s expliciet in toekomstgerichte studies. • Neem in elke toekomststudie de internationale

sectoren/belanghebbenden die profiteren van bepaalde

dimensie expliciet mee, gezien de open economie van

keuzes, ook actief kunnen worden betrokken bij het

Nederland en de afwentelingseffecten op andere

mogelijk maken van een transitie.

landen die ongewenst zijn, op basis van internationale afspraken (SDG’s).

5.1

Aanbevelingen

• Verdiep en verbreed het gesprek met andere maatschappelijke partijen/belanghebbenden. We hebben hier een aantal eerste vraagstukken/dilemma’s

De belangrijkste aanbeveling van deze studie is om de maatschappelijke en politieke dialoog over de toekomst

geschetst, maar pretenderen niet volledig te zijn. • Ontwikkel op institutioneel niveau capaciteit om

van de landbouw veel nadrukkelijker te plaatsen in een

langetermijnvraagstukken systematisch te adresseren.

langetermijnperspectief, waarin serieus en

Onder meer door strategische prognoses (‘foresights’)

samenhangend antwoord wordt gegeven op de vraag

te schetsen en tegelijkertijd toekomstige scenario’s te

hoe landbouw, ons voedselsysteem en de natuur kunnen

kwantificeren, op een breed scala van doelstellingen.

floreren én kunnen bijdragen aan de grote uitdagingen

Dit is ook een van de aanbevelingen in een recentelijk

van de komende decennia. Laat in die dialoog

verschenen rapport van de OECD (2023) over de

nadrukkelijk zowel de mogelijkheden van synergie als de

toekomst van de landbouw in Nederland. Het is hierbij

ongemakkelijke en pijnlijke keuzes aan de orde komen.

van belang dat de verschillende belanghebbende

We mogen nog steeds grote verwachtingen hebben van

actoren en partijen samen optrekken. Om tot

kennis, technologie en innovatie (welke richting we ook

geaccepteerde resultaten te komen, zijn methoden

kiezen), maar de tijd is voorbij dat we als land de boel

nodig die de implicaties van alternatieve,

de boel konden laten in de hoop op technologische

toekomstgerichte acties en ontwikkelingen

verlossing. Ook politiek moedige keuzes en

(scenariodenken) op strategische wijze kunnen

gedragsveranderingen zijn nodig en urgent.

beoordelen.

42 | Wageningen University & Research

Literatuur Bakker, M.M., De Vries, W., Ros, G.H., Kros, J., Kuhlman, J.W., Mashhoodi, B., De Vries, S., Witte, J.P., 2021. Zoneren biedt landbouw toekomstperspectief. Milieu dossier, 2021(april), 39-44. Baptist, M., Van Hattum, T., Reinhard, S., Van Buuren, M., De Rooij, B., Hu, X., Van Rooij, S., Polman, N., Van den Burg, S., Piet, G.J., Ysebaert, T., Walles, B., Veraart, J., Wamelink, W., Bregman, B., Bos, B., Selnes, T., 2019. A nature-based future for the Netherlands in 2120. Wageningen University & Research. Blok, V., 2022. Van wereld naar aarde: Filosofische ecologie van een bedreigde planeet. Amsterdam: Uitgeverij Boom. De Boer, I.J.M. & De Olde, E.M., 2020. Re-rooting the Dutch food system: From more to better. Geraadpleegd januari 2023, van https://www.wur.nl/en/show-longread/re-rooting-the-dutch-food-system-from-more-to-better.htm Bosch, R.R., Kok, A., De Olde, E., 2020. The land sharing versus land sparing debate: Options to ensure food security while preserving biodiversity. In: The MAGIC Consortium, 2020. The Nexus Times. Bergen: Megaloceros Press. Brandon, P.S. & Lombardi, P., 2010. Evaluating sustainable development in the built environment. Oxford: WileyBlackwell. Breman, B.C., Nieuwenhuizen, W., Dirkx, G.H.P., Pouwels, R., De Knegt, B., De Wit, E., Roelofsen, H.D., Van Hinsberg, A. Van Egmond, P.M., Maas G.J., 2022.

Natuurverkenning 2050 - Scenario Natuurinclusief. Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu, WOt-rapport 136. Wageningen University & Research. CBS, 2021. Hoeveel landbouwdieren telt ons land? Geraadpleegd januari 2023, van https://longreads.cbs.nl/nederland-incijfers-2021/hoeveel-landbouwdieren-telt-ons-land/ EC, 2019. De Europese Green Deal. Geraadpleegd januari 2023, van https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=COM%3A2019%3A640%3AFIN EEA, 2019. Climate change adaptation in the agriculture sector in Europe (No. 4/2019). Kopenhagen: European Environmental Agency. Ekroos, J., Ödman, A.M., Andersson, G.K.S., Birkhofer, K., Hebertsson, L., Klatt, B.K., Olsson, O., Olsson, P.A., Persson, A.S., Prentice, H.C., Rundlöf, M., Smith, H.G., 2016. Sparing Land for Biodiversity at Multiple Spatial Scales. Frontiers in Ecology and Evolution, 3, 145. EU, 2021. The EU’s 2021-2027 long-term Budget and NextGeneration EU - Facts and Figures. Luxembourg: Publication Office of the European Union. FAO, 2023. Hunger and food insecurity. Geraadpleegd januari 2023, van https://www.fao.org/hunger/en/ Fresco, L.O. & Poppe, K.J., 2016. Towards a Common Agricultural and Food Policy. Wageningen University & Research. Focker, M., Van Asselt, E. D., Berendsen, B. J. A., Van de Schans, M. G. M., Van Leeuwen, S. P. J., Visser, S. M., Van der Fels-Klerx, H. J., 2022.

Review of food safety hazards in circular food systems in Europe. Food Research International, 111505. Global Methane Pledge, 2021. Global Methane Pledge. Geraadpleegd januari 2023, van https://www.globalmethanepledge.org/ Grafton, R. Q., Chu, H.L., Nelson, H., Bonnis, G., 2021. A global analysis of the cost-efficiency of forest carbon sequestration. OECD Environment Working Paper, No. 185. Paris: OECD Publishing. Grass, I., Loos, J., Baensch, S., Batáry, P., Librán-Embid, F., Ficiciyan, A., Klaus, F., Riechers, M., Rosa, J. Tiede, J., Udy, K., Westphal, C., Wurz, A., Tscharntke, T., 2019. Land-sharing/-sparing connectivity landscapes for ecosystem services and biodiversity conservation. People and Nature, 1(2), 262-272. Hagenaars, T., De Jong, M.C.M., De Schaik, G., Fischer, E., Bonten, M., Koopmans, M., Klinkenberg, D., Kretzschmar, M., Van der Poel, W., Smit, L., Stegeman, A., Heederik, D., 2022. Rapportage van de werkgroep ‘Preventie van efficiëntie transmissie van zoönotische ziektekiemen tussen veehouderijbedrijven’. Universiteit Utrecht, Diergeneeskunde. IPBES, 2019. Global assessment report on biodiversity and ecosystem services. Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services. Intergouvernementeel Platform voor Biodiversiteit en Ecosysteemdiensten. Duitsland: Bonn. Jukema, G.D., Ramaekers, P., Berkhout, P., 2023.

De Nederlandse agrarische sector in internationaal verband, editie 2023 (No. 2023-004). Wageningen University & Research en Centraal Bureau voor de Statistiek. Kampers, F.W.H. & Fresco, L.O., 2017. Food Transitions 2030: How to achieve the transition to a sustainable affordable, trustworthy and high-quality food system in the next decade or two that will fulfil the needs of a diverse and growing world population. Wageningen University & Research. Köhler, J., Geels, F.W., Kern, F., Markard, J., Onsongo, E., Wieczorek, A., Alkemade, F., Avelino, F., Bergek, A., Boons, F., Fünfschilling, L., Hess, D., Holtz, G., Hyysalo, S., Jenkins, K., Kivimaa, P., Martiskainen, M., McMeekin, A.,

43 | Wageningen University & Research

Mühlemeier, M.S., Nykvist, B., Pel, B., Raven, R., Rohracher, H., Sandén, B., Schot, J., Sovacool, B., Turnheim, B., Welch, D., Wells, P., 2019. An agenda for sustainability transitions research: State of the art and future directions. Environmental Innovation and Societal Transitions, Volume 31, 1-32. Kremen, C. & Merenlender A.M., 2018. Landscapes that work for biodiversity and people. In: Science, 19 Oct 2018. Vol 362, Issue 6412. Lesschen, J. P., Reijs, J., Vellinga, T., Verhagen, J., Kros, H., De Vries, M., Jongeneel, R., Slier, T., Gonzalez-Martinez, A., Vermeij, I., Daatselaar, C., 2020. Scenariostudie - perspectief voor ontwikkelrichtingen Nederlandse landbouw in 2050. Wageningen University & Research. Meadows, D., 1999. Leverage Points. Places to Intervene in a System, 19, 28. Ministerie van LNV, 2022. Ontwikkeldocument Nationaal Programma Landelijk Gebied. Den Haag: Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Ministerie van BZK, 2020. Nationale Omgevingsvisie: Duurzaam perspectief voor onze leefomgeving. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Geraadpleegd januari 2023, van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/11/25/water-en-bodem-sturend Nguyen, H., 2018. Sustainable food systems: Concept and framework.

Rome: Food and Agricultural Organization of the United Nations. OECD, 2023. Policies for the Future of Farming and Food in the Netherlands. Paris: Organisation for Economic Cooperation and Development. Onwezen, M., Bouwman, E., Hovens, R., 2017. Kennishiaten duurzaam en gezond consumeren. Strategische Kennis en Innovatie Programma Voedsel (No. 2017-123a). Wageningen University & Research. Our World in Data, 2019a. Food production is responsible for one-quarter of the world’s greenhouse gas emission. Geraadpleegd januari 2023, van https://ourworldindata.org/food-ghg-emissions Our World in Data, 2019b. Land Use. Geraadpleegd januari 2023, van https://ourworldindata.org/land-use Paz, D.B., Henderson, K., Loreau, M., 2020. Agricultural land use and the sustainability of social-ecological systems. Ecological Modelling, 437. Pyett, S., De Vet, E., Trindade, L.M., Van Zanten, H., Fresco, L.O., 2019. Chickpeas, crickets and chlorella: Our future proteins. Wageningen University & Research. Raworth, K., 2017. Doughnut economics: Seven ways to think like a 21st-century economist. New York: Random House. Raworth, K., 2018. Doing the Doughnut at the G20? Geraadpleegd januari 2023, van https://www.kateraworth.com/2018/12/01/doing-the-doughnut-at-the-g20/ RDA, 2021. Zienswijze Dierwaardige Veehouderij. Den Haag: Raad voor Dierenaangelegenheden. Rijksoverheid, 2022.

Kamerbrief over rol Water en Bodem bij ruimtelijke ordening. Den Haag. Silvis, H., Schrijver, R., Jellema, A., 2022. Stapelen van beloningen voor natuurinclusieve landbouw: Een lonkend perspectief? Wageningen University & Research. Singer, P., 1975. Animal liberation. New York: Avon Books. Snep, R.P., Voeten, J.G., Mol, G., Van Hattum, T., 2020. Nature Based Solutions for Urban Resilience: Science, 8. Stockholm Resilience Centre, 2017. Contribution to Agenda 2030. Stockholm University. Geraadpleegd januari 2023, van https://www.stockholmresilience.org/research/research-news/2017-02-28-contributions-to-agenda-2030.html Tang, L., Wang, H., Li, L., Yang, K., & Mi, Z., 2020. Quantitative models in emission trading system research: A literature review. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 132, 110052. Termeer C.J.A.M. & Dewulf, A., 2019. A small wins framework to overcome the evaluation paradox of governing wicked problems, Policy and Society, 38:2, 298-314. UN, 2015. Paris Agreement. New York: United Nations. UN, 2022. World Population Prospects 2022: Summary of results. New York: United Nations Department of Economic and Social Affairs. Van den Hout, M., De Wit, J., Bruinenberg, M., Hoekstra, N., Stuyk., P., Pijlman, J., Van Eekeren, N., 2023. Grasland maakt het verschil in maatschappelijke diensten. Bunnik: Louis Bolk Instituut.

Van Doorn, A., Melman, D., Westerink, J., Polman, N., Vogelzang, T., Korevaar, H., 2016. Natuurinclusieve landbouw: Food-for-thought. Wageningen University & Research. Van Hal, O., 2020. Upcycling biomass in a circular food system: The role of livestock and fish. [Doctoral thesis]. Wageningen University. Van Hinsberg, A., Van Egmond, P., Pouwels, R., Dirkx, J., Breman, B., 2020. Referentiescenario’s natuur: Tussenrapportage Natuurverkenning 2050. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving. Van ‘t Veer, P., Poppe, K.J., Fresco, L.O., 2017. Towards a European Food and Nutrition Policy. Wageningen University & Research. Van Zanten, H.H.E., Herrero, M., Van Hal, O., Röös, E., Muller, A., Garnett, T., Gerber, P.J., Schader, C., De Boer, I.J.M., 2018. Defining a land boundary for sustainable livestock consumption. Global Change Biology, 24: 4185-4194.

44 | Wageningen University & Research

Van Zanten, H.H.E., 2016. Feed sources for livestock: Recycling towards a green planet. [Doctoral thesis]. Wageningen University. Van Zeist, W.J., Tabeau A., Van Meijl, H., 2021. De toekomst van de land- en tuinbouw in Nederland, binnen de Europese en mondiale context. Wageningen University & Research. Vestering, 2021. Wijziging van de Wet dieren in verband met de uitvoering van de herziene Europese diergezondheidswetgeving. Kamerstuk 35 398: kst-35398-9.pdf (officielebekendmakingen.nl). Tweede Kamer der Staten-Generaal. Geraadpleegd januari 2023, https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-35398-9.html Vink, M. & Boezeman, D., 2018. Naar een wekend perspectief voor de Nederlandse landbouw: Voorwaarde verandering. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving. Wigboldus, S. & Jochemsen, H., 2021. Towards an integral perspective on leveraging sustainability transformations using the theory of modal aspects. Sustainability Science, 16, 869-887. Wigboldus, S., Klerkx, L., Leeuwis, C. Schut, M., Muilerman, S., Jochemsen, H., 2016. Systemic perspectives on scaling agricultural innovations. A review.

Agronomy for sustainable development 36: 1-20 Willet, W., Rockström, J., Loken, B., Springman, M., Lang, T., Vermeulen, S., Garnett, T., Tilman, D., DeClerck, F., Wood, A., Jonell, M., Clark, M., Gordon, L.J., Fanzo, J., Hawkes, C., Zurayk, R., Rivera, J.A., De Vries, W., Majele Sibanda, L., Afshin, A., Chaudhardy, A., Herrero, M., Agustina, R., Brance, F., Lartey, A., Fan, S., Crona, B., Fox, E., Bignet, V., Troell, T., Lindahl, T., Singh, S., Cornell, S.E., Reddy, K.S., Narain, S., Nishtar, S., Murray, C.J.L., 2019. Food in de Anthropocene: The EAT-lancet Commission on healthy diets from sustainable systems. The lancet, 393(10170), 447-492. Wolfert, S., Van Wassenaer, L., Van der Burg, S., Ryan, M., Klerkx, L., Rijswijk, K., McCampbell, M., Athanasiadis, I., Beers, G., 2021. Navigating the Twilight Zone: Pathways towards digital transformation of food systems. Wageningen University & Research.

45 | Wageningen University & Research

Bijlage 1

Selectie literatuuranalyse WUR-visies en perspectieven

Bakker, M. M., de Vries, W., Ros, G. H., Kros, J., Kuhlman, J. W., Mashhoodi, B., De Vries, S. & J.P. Witte (2021). Zoneren biedt landbouw toekomstperspectief. Milieu dossier, 2021(april), 39-44. Baptist, M., van Hattum, T., Reinhard, S., van Buuren, M., de Rooij, B., Hu, X., Rooij, S. van, Polman, N., Burg, S. van den, Piet, G, Ysbaert, T., Walles, B., Veraart, J., Wamelink, W., Bregman, B., Bos, B. & T. Selnes (2019). A nature-based future for the Netherlands in 2120. Wageningen University & Research. Breman, B., Nieuwenhuizen, W., Dirkx, J., Pouwels, R., de Knegt, B., de Wit, E., ... & N. de Sena (2022). Natuurverkenning 2050–Scenario Natuurinclusief (No. 136). Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu. Wageningen University & Research. De Boer, I.J.M. & E.M. de Olde (2020). Re-rooting the Dutch food system: from more to better. Retrieved from https://www.wur.nl/en/show-longread/re-rooting-the-dutch-food-system-from-more-to-better.htm on January 31, 2023 De Boer, I. J., M.K. van Ittersum (2018). Circularity in agricultural production. Wageningen University & Research. De Zwarte, I. J. J., & J.J.L. Candel (2020). Tien miljard monden: Hoe gaan we de wereld voeden in 2050. Amsterdam: Prometheus. Duncan, J., Carolan, M. S., & J.S. Wiskerke (Eds.). (2021). Routledge handbook of sustainable and regenerative food systems. London: Routledge. Focker, M., van Asselt, E.

D., Berendsen, B. J. A., van de Schans, M. G. M., van Leeuwen, S. P. J., Visser, S. M., & Van der Fels-Klerx, H. J. (2022). Review of food safety hazards in circular food systems in Europe. Food Research International, 111505. Fresco, L. O., Geerling-Eiff, F., Hoes, A. C., van Wassenaer, L., Poppe, K. J., & J.G. van der Vorst (2021). Sustainable food systems: do agricultural economists have a role?. European Review of Agricultural Economics, 48(4), 694-718. Fresco, L. O., & K.J. Poppe (2016). Towards a common agricultural and food policy. Wageningen University & Research. Gies, E., van Doorn, A., Bos, B., & J. van Os (2019). Mogelijke toekomstbeelden natuurinclusieve landbouw: uitwerking van toekomstbeelden ten behoeve van de transitieopgave naar natuurinclusieve landbouw (No. 2957). Wageningen Environmental Research. Gonzalez-Martinez, A. R., Jongeneel, R., Kros, H., Lesschen, J. P., de Vries, M., Reijs, J., & D. Verhoog (2021). Aligning agricultural production and environmental regulation: An integrated assessment of the Netherlands. Land Use Policy, 105, 105388. Kampers, F. W., & L.O. Fresco (2017). Food transitions 2030: How to achieve the transitions to a sustainable, affordable, trustworthy and high-quality food system in the next decade or two that will fulfil the needs of a diverse and growing world population. Wageningen University & Research. Lesschen, J.

P., Reijs, J., Vellinga, T., Verhagen, J., Kros, H., de Vries, M., Jongeneel, R., Slier, T., Gonzalez-Martinez, A., Vermeij, I. & C. Daatselaar (2020). Scenariostudie perspectief voor ontwikkelrichtingen Nederlandse landbouw in 2050 (No. 2984). Wageningen Environmental Research. Marvin, H. J., Kleter, G. A., Noordam, M. Y., Franz, E., Willems, D. J., & A. Boxall (2013). Proactive systems for early warning of potential impacts of natural disasters on food safety: Climate-change-induced extreme events as case in point. Food Control, 34(2), 444-456. Mommer, L., Nel, J., van Apeldoorn, D., van Hattum, T., Jones-Walters, L., Polman, N., Richter, A. and J. Westerink (2022). Nature-positive futures: Food systems as a catalyser for change. Wageningen University & Research. Pyett, S., de Vet, E. W. M. L., Trindade, L. M., van Zanten, H. H. E., & Fresco, L. O. (2019). Chickpeas, crickets and chlorella: our future proteins. Wageningen Food & Biobased Research. Smit, M. (2018). De duurzaamheid van de Nederlandse landbouw: 1950–2015–2040. PhD Thesis, Wageningen University & Research. Smits, M. J., Dawson, A., Dijkshoorn-Dekker, M., Ferwerda-van Zonneveld, R., Michels, R., Migchels, G., ... & Kistenkas, F. (2020). Van A naar Biodiversiteit: Op weg naar een natuurinclusieve landbouw (No. 2020-043). Wageningen Economic Research. Van ‘t Veer, P., Poppe, K. J., & Fresco, L. O. (2017).

Towards a European food and nutrition policy. Wageningen University & Research. Van Zanten, H. (2016). Feed sources for livestock: recycling towards a green planet. PhD Thesis, Wageningen University and Research.

46 | Wageningen University & Research

Van Zeist, W. J., Tabeau, A., & van Meijl, H. (2021). De toekomst van de land-en tuinbouw in Nederland, binnen de Europese en mondiale context (No. 2021-135). Wageningen Economic Research. Veen, E. J., Breman, B. C., & Jansma, J. E. (2012). Een verkenning van groen en boer zijn in en om de stad. Wageningen University & Research. Vullings, L.A.E., Jonge, E. de, Wal, T. van der, Elings, M., Paolini van Helfteren, S., Bink, R. (2021). Evaluatie Nationale Proeftuin Precisielandbouw: Evaluatie van de impact van NPPL op de implementatie van precisielandbouw. Wageningen Environmental Research. Wesselink, M., Fuchs, L., Sprangers, T., de Jonge, I., van Haperen, A., van Dee, M., & de Wolf, P. (2022). Projectplan Boerderij van de Toekomst zuidoostelijk zand (No. WPR-OT 953). Wageningen Research, Wageningen Plant Research, Business unit Open Teelten. Wolfert, S., van Wassenaer, L., van der Burg, S., Ryan, M., Klerkx, L., Rijswijk, K., McCampbell, M., Athanasiadis, I. & Beers, G. (2021). Navigating the Twilight Zone: Pathways towards digital transformation of food systems. Wageningen University & Research

47 | Wageningen University & Research

ISBN numer

978-94-6447-896-9

DOI

https://doi.org/10.18174/638953.

Wageningen University & Research Postbus 47 6700 AA Wageningen

T +31 (3)17 48 07 00 wur.nl ISBN number

978-94-6447-896-9

DOI

https://doi.org/10.18174/638953

CC-BY-NC 4.0 Wageningen University & Research Droevendaalsesteeg 4, 6708 PB Wageningen Postbus 9101, 6700 HB Wageningen T 0317 480100, 2023 Wageningen University & Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

48 | Wageningen University & Research