5. Geactualiseerde uitvoeringsagenda SMWF__868540__.pdf

Samen op weg naar Flevoland in Balans Strategische uitvoeringsagenda Rijk Regio Flevoland 2026-2027

Inhoud Leeswijzer

3

Samenvatting

4

Inleiding

8

Flevoland centraal

10

ONTWIKKELPIJLER 1 Vitale steden en dorpen AFSPRAAK 1: Tijdig realiseren voorzieningen in een samenleving met groeiende dynamiek AFSPRAAK 2: F inancieel instrumentarium ontwikkelen voor regio’s met bovenmatige groei. AFSPRAAK 3: G  rootschalig woningen bouwen mede ten behoeve van de landelijke woonopgave AFSPRAAK 4: Inzetten op toekomstbestendige woningbouw AFSPRAAK 5: Investeren in bereikbare steden en dorpen ONTWIKKELPIJLER 2 Toekomstbestendige regionale economie AFSPRAAK 6: Aanjagen stuwende werkgelegenheid t.b.v. woonwerkbalans AFSPRAAK 7: Versterken van de kenniseconomie AFSPRAAK 8: Krachtige en innovatieve voedselsector stimuleren AFSPRAAK 9: Werken aan het energiesysteem van de toekomst AFSPRAAK 10: PM Defensie AFSPRAAK 11: Recreatie en Toerisme doorontwikkelen

ONTWIKKELPIJLER 3 Robuust natuurlijk fundament AFSPRAAK 12: Ruimtelijke keuzes op basis van water, bodem en biodiversiteit AFSPRAAK 13: Aanpassen ruimtegebruik in lijn met water, bodem en biodiversiteit AFSPRAAK 14: Creëren van robuuste ecosystemen en natuurinclusiviteit AFSPRAAK 15: Omgaan met (drink)waterschaarste

33 34 36 37 39

13

Komen tot een integraal adaptief ontwikkelpad

41

14

BIJLAGEN BIJLAGE 1 Overzicht afspraken BIJLAGE 2 Richtinggevende uitspraken BIJLAGE 3 Informatie Regio BIJLAGE 4 Overzicht herkomst overgenomen afspraken BIJLAGE 5 Afkortingen

44 51 55 58 59

15 16 17 18

21 22 24 26 28 30 31

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 2

Leeswijzer Voor u ligt ter bespreking de concept Strategische Uitvoeringsagenda Rijk Regio Flevoland (2026-2027). De definitieve besluitvorming in het Bestuurlijk overleg Rijk Regio (december 2025) vindt plaats na besluitvorming in de colleges binnen Flevoland in het najaar. De eerste Uitvoeringsagenda SAF is vastgesteld door Rijk en regio eind 2023 als een ‘rollende’ uitvoeringsagenda die 2 jaarlijks wordt geactualiseerd. Deze voorliggende geactualiseerde Uitvoeringsagenda is met betrokkenheid van vele medewerkers van regio en Rijk en na besprekingen in ambtelijke en bestuurlijke gremia (DO Flevoland, DO Rijk Regio, Bestuurlijke Pijler Overleggen in de regio, BO Rijk Regio (schriftelijke ronde)) tot stand gekomen. Alle Rijk regio afspraken waarover in 2024 en 2025 in de voortgangsrapportages zijn gerapporteerd zijn meegenomen waarbij teksten soms geactualiseerd of op basis van gevoerde gesprekken aangescherpt zijn. De lopende afspraken die via andere (sectorale) overleggen tot stand zijn gekomen zijn onder een apart kopje per thema meegenomen. Daarnaast zijn er enkele nieuwe ontwikkelingen, die in 2023 nog niet voorzienbaar waren meegenomen. Bij ieder onderwerp worden (waar nodig geactualiseerd) eerst al langer lopende Rijk regio afspraken en aanvullende afspraken die via de SAF tot stand zijn gekomen benoemd.

Daarna volgen nieuwe afspraken die door Rijk en regio zijn opgesteld.

In het hoofdstuk Komen tot een integraal en adaptief ontwikkelpad is op basis van een gezamenlijke workshop een indicatief overzicht opgenomen van de benodigde stappen die tussen 2025 en 2050 in samenhang gezet dienen te worden om tot een samenleving in balans te komen. In bijlage 1 is verwezen naar de bron van de uitgebreidere (eerdere) besluit­ vorming over dit onderwerp. In bijlage 2 zijn ter informatie de richtinggevende uitspraken opgenomen die in de visie (deel 1) van de SAF zijn opgenomen. In bjilage 3 is kort nadere informatie over de gemeenten, waterschap en provincie opgenomen. In bijlage 4 is opgenomen waar afspraken die zijn overgenomen oorspronkelijk zijn gemaakt. In bijlage 5 is een overzicht opgenomen van gebruikte afkortingen. Daar waar o.a. vanwege lopende processen (o.a. defensie) nog geen finale tekst opgenomen kan worden is dit met een PM geduid. Deze zullen in het najaar gefinaliseerd worden.

Ten opzichte van de eerste conceptversie zijn afspraken waar mogelijk verder geconcretiseerd en is (in bijlage 1) aangegeven welke partijen primair verantwoordelijk zijn om deze tot uitvoering te brengen in 2026 en 2027.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 3

Samenvatting Deze Strategische Uitvoeringsagenda Flevoland (2026-2027) is een actualisatie van de door Rijk en regio vastgestelde eerste ‘rollende’ SAF uitvoeringsagenda. Alle relevante Rijk regio afspraken zijn opgenomen waar door het Rijk samen met de regio aan gewerkt wordt richting een samenleving in balans voor een sterk gegroeide en groeiende bevolking. De achtergrond en benodigde samenhang van de inzet is kort beschreven (Flevoland centraal). Per organisatie is specifieke achtergrondinformatie gegeven. De richtinggevende uitspraken uit deel 1 SAF (visie 2050) zijn ook in deze uitvoeringsagenda opgenomen, aangezien hierin voor iedere pijler relevante uitspraken zijn gedaan over de wijze van handelen en samenwerken tussen Rijk en regio.

Voortgang Het BO Rijk regio bespreekt jaarlijks op basis van een voortgangsrapportage de voortgang van alle afspraken en bespreekt of aanvullende inzet of interventie gewenst is. Deze Strategische Uitvoeringsagenda Flevoland 2026-2027 bevat daarmee alle relevante informatie voor alle betrokken partijen om in 2026-2027 weer gezamenlijke stappen te zetten op weg naar Flevoland in Balans.

Afspraken en acties

Om een samenleving te bouwen is uiteraard langs veel lijnen inzet nodig. Deze inzet is per pijler (Vitale steden en dorpen (1), Toekomstbestendige regionale economie (2) en Robuust natuurlijk fundament (3)) geordend. In onderstaand overzicht staan de afspraken en daarbij horende acties benoemd. Ook is aangegeven wanneer het gaat om een specifieke SAF-afspraak. Andere afspraken zijn opgenomen uit andere regionale bestuurlijke overleggen. Samen geven ze een volledig beeld. De bijbehorende acties zijn kort beschreven in de betreffende hoofdstukken. In bijlage 1 is per actie een indicatieve planning opgenomen, is benoemd welke organisatie(s) betrokken zijn en is aangegeven welk bestuurlijk overleg verantwoordelijkheid heeft bij het tot uitvoering brengen van de actie.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 4

Afspraken Vitale Steden en dorpen

Acties

SAF

1. Tijdig realiseren voorzieningen in een samenleving met groeiende dynamiek

Verbeteren bestaande gebouwde omgeving (via Lelystad Next Level, Almere2.0 (Rijk regio) en Gebiedsagenda Ermelo Harderwijk Zeewolde. Langjarige inzet op leefbaarheid en veiligheid in focusgebieden zoals Lelystad Oost Regionale analyse maken over gezamenlijkheid tussen sociale, fysieke en economische domein en gezamenlijke feitenbasis opbouwen over basisvoorzieningen in de regio

SAF

Oprichten ontwikkelteam om opvangen 3-dubbele vergrijzingsgolf Flevoland vorm te geven

SAF

2. Instrumenten ontwikkelen voor snelle groei regio

Rekenkundig onderzoek achterlopende bekostiging bij snelgroei, onderzoek om zicht te krijgen op extra onderhoudskosten die regio specifiek zijn, onderbouwing achterstallige en voor groei benodigde voorzieningen en hoe dit aan de groei is gekoppeld.

SAF

3. Grootschalig woningen bouwen

Uitvoeren woningbouw afspraken en Woondeals MRA en ZUND (o.a. Bouw Lelystad Zuiderhage, Versnelling woningbouw Dronten Zuid) en actualisatie woondeals Verkenning Almere Pampus Voorzetting inzet RVB in grootschalige gebiedsontwikkelingen en verkennen flexibiliteit van de grondportefeuille

4. Toekomstbestendige woningbouw

5. Bereikbare steden en dorpen

SAF

City Deal Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling uitvoeren, Uitvoeren Nationaal Groeifonds-project Toekomstbestendige Leefomgeving (ketenontwikkeling biobased bouwen, ‘Living Lab Almere Pampus’), Ontwikkeling Green Innovation Hub, Uitvoeren MRA Greendeal Houtbouw en Intentieovereenkomst Klimaatbestendige Nieuwbouw in de MRA en Noord Holland, Uitvoeren proeftuinen Houtbouw en Biobased bouwen i.k.v. Nationale Aanpak Biobased Bouwen, Korte ketens ‘Van Land tot Pand’ ontwikkelen, Ondertekenen en werken met convenant Toekomstbestendig Bouwen in aanbestedingen. Rijk en regio onderzoeken gezamenlijk barrières voor toekomstbestendige woningbouw. In Almere Hortus experimenteren met een ander fiscaal regimemet een ander fiscaal regime

SAF

Mogelijkheden MIRT-verkenning Lelylijn bespreken, Alternatief voor Kornwerderzand voorleggen, N50 planstudie wegvak Kampen Kampen Zuid hervatten (indien er stikstofruimte is), Uitvoeren besluit PM BO MIRT 2025 Bereikbaarheid Lelystad Zuiderhage, Uitvoering A6 Lelystad-Almere Buiten Oost 2x3, Uitvoeren MIRT verkenning verbreding A27 tussen knooppunt Eemnes en Zeewolde. PM Voornemen verkenning te starten en hiervoor de benodigde financiële middelen te reserveren. Maatregelen uitvoeren Toekomstvast investerings pakket Almere (TVIP), P- verkenning IJmeerverbinding uitvoeren. Duidelijkheid over maakbaarheid van dienstregelingsmodel II van OV SAAL om ingebruikname zo snel mogelijk te realiseren

MIRT

Fasering woningbouw over de regio onderzoeken t.b.v. beperken van de bereikbaarheidsproblematiek

SAF

Concrete acties benoemen i.v.m. druk op de op en afritten om bij realisatie van woningbouw de bereikbaarheid te borgen

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 5

Afspraken Toekomstbestendige regionale economie

Acties

SAF

6. Aanjagen stuwende werkgelegenheid

Uitvoeren en evalueren Regiodeal Noordelijk Flevoland. Uitvoeren besluit opening van Lelystad Airport. Verplaatsen bestaande of vestigen nieuwe rijksinstellingen passend bij profiel Flevoland/Grootschalige (nationale) voorzieningen met substantiële werkgelegenheid concreet maken en inpassen.

SAF

Opstellen ontwikkelperspectief en strategie op economisch profiel van de regio op basis waarvan Rijk en regio nadere vervolgstappen bepalen. Clusterontwikkeling op basis van profiel regio. Ontwikkelen arbeidsmobiliteitsconcept

SAF

Pilots uitvoeren (1 per provincie) t.b.v. toekomstbestendig maken van bedrijventerreinen. Meedraaien in het EZ meerjarenprogramma ‘Bovenregionale Samenwerking Hightechbrandpunten’. 7. Verkennen kennis economische structuur

Regiodeal Nieuw Land uitvoeren, totstandkoming van een Onderzoeksinstituut in Almere op het gebied van hightech, Rijk en regio werken samen aan het creëren van een Nationaal Brandpunt Smart Mobility, Maritieme Campus Versterking kennisinfrastructuur regio. Specifieke inzet OCW voor groeiregio/Verkennen structurele inzet kennis econoische structuur op basis evaluatie

8. Innovatieve voedselsector stimuleren

9. Energie

SAF

Uitvoering Collectief Teeltplan, Realisatie fieldlabs, Van Land tot Pand, Kennis en innovaties agrarische sector Flevoland ontwikkelen en verspreiden Verkennen van de flexibiliteit van de grondportefeuille

SAF

Verkennen mogelijkheden om mestbenutting in de regio te verbeteren

SAF

Uitvoeren projectprocedures 380 kV-infrastructuur Faciliteren beoogde capaciteitsuitbreiding aansluiting op het regionale 150 kV-netwerk Ruimte bieden om te experimenteren met congestiestrategie en realisatie van collectieve wijkvoorzieningen.

SAF

Onderzoeken aanvullende waterstofvraag Flevoland 10. Defensie

Zorgvuldig ruimtelijk inpassen van een nieuwe kazernelocatie PM in geval van besluit in 2025. Gebiedskansen verkennen, benutten, mitigerende maatregelen nemen. PM Economische en stuwende werkgelegenheidskansen van eventuele ontwikkelingen van Defensie benutten binnen de regio.

11. Recreatie en toerisme

Verkennen specifieke Flevolandse situatie in licht van generieke landelijke leidraad Ruimte voor Recreatie & Toerisme. PM

SAF

Randzone (de randmeren), de oostrand van de Noordoostpolder en aan de kust bij Lelystad worden verder ontwikkeld tot een aantrekkelijk leisure gebied. Onderzoeken hoe optimaal voor recreatie geschikte terreinen kunnen worden vormgegeven en onderhouden.

SAF

Afspraken maken over samenwerken met Rijksuitvoeringsorganisaties zoals RVB, SBB en Rijkswaterstaat, om te bezien waar nieuwe recreatiegebieden mogelijk zijn.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 6

Afspraken Robuust Natuurlijk Fundament

Acties

SAF

12. Aanpassen ruimtegebruik op basis water, bodem, biodiversiteit

Basis normenkader natuurlijk fundament opstellen en vanaf dat moment hanteren.

SAF

Opstellen en Toepassen door Waterschap Zuiderzeeland en provincie Flevoland stapsgewijs ontwikkeld Flevolands afwegingsmechanisme water, bodem en biodiversiteit

SAF

13. Aanpassen ruimtegebruik in lijn met water, bode men biodiversiteit

Samenhangende sturing op gebieden waar vanuit water, bodem en biodiversiteit inzet nodig is

SAF

Inzet op zachte overgangsgebieden, Voortzetting gebiedsproces bodemdaling, Verkennen implicatie Natuurherstelwet Verkennen flexibiliteit van de grondportefeuille

14. Creëren van robuuste ecosystemen en natuurinclusiviteit

Aanleggen 1200 hectare bos tot 2030, Inzet in projecten PAGW, Samenwerking Marker Wadden

15. Omgaan met (drink)waterschaarste

Via Platform IJsselmeergebied en de Deltaprogramma’s IJsselmeer en Zoetwater samenwerken aan een goede balans tussen een robuust watersysteem en de verschillende gebruiksfuncties van het IJsselmeergebied.

SAF

PM afspraak over inzet landelijk gebied

PM afspraken aanpak drinkwaterschaarste.

SAF

PM afspraken zoetwater

SAF

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 7

Inleiding Strategische uitvoeringsagenda Flevoland 2026-2027 Dit is de tweede Strategische Uitvoeringsagenda Flevoland 2026-2027. Deze versie is de eerste update van de ‘rollende’ Uitvoeringsagenda, die op 19 oktober 2023 werd goedgekeurd door het Bestuurlijk Overleg Rijk Regio. Het vormt het vervolg van een succesvolle langjarige samenwerking tussen het Rijk en de regio, die begon met de vorige versie van deze agenda. De Strategische Uitvoeringsagenda Flevoland 2026-2027 is geen statisch document, maar een flexibel kader dat steeds voor de komende twee jaar richting geeft en stuurt. We weten dat de ontwikkeling van Flevoland en Nederland voortdurend in beweging is, dus na twee jaar zal deze agenda opnieuw worden geactualiseerd en aangescherpt om in te spelen op nieuwe kansen en uitdagingen.

maar hangen met elkaar samen en houden onderling verband, waarbij alle aspecten van brede welvaart betrokken worden. Keuzes in de ene pijler hebben consequenties in een andere. Door met een integrale blik en vanuit de lange termijn opgaven te combineren kan een goede en toekomstbestendige ontwikkeling van Flevoland mogelijk gemaakt worden.

Rijk en regio1 werken in de Strategische Agenda Flevoland (SAF) samen langs drie ontwikkelpijlers aan (ruimtelijke en maatschappelijke) opgaven van de regio: 1) vitale steden en dorpen, 2) toekomstbestendige regionale economie en 3) robuust natuurlijk fundament. In deel I “Perspectief, ontwikkelpijlers en opgaven” van de SAF staat per pijler beschreven wat de betrokken overheden willen bereiken. Er is voor goed wonen ook werkgelegenheid in de buurt nodig. En adequate zorgvoorzieningen. Wonen en werken vragen beide om goede bereikbaarheid. Het is van belang om integraal af te wegen welk gebied vanuit bodem en water bezien het meest geschikt is voor natuur, wonen, landbouw of andere activiteiten. Ook hoe dat gebied in te richten, rekening houdend met bijvoorbeeld klimaatadaptiviteit, natuurinclusiviteit en gezondheid. Zo kunnen we ook in de toekomst goed blijven wonen en een leefomgeving creëren waarin Flevolanders gezond en gelukkig zijn. De ontwikkelpijlers staan dus niet op zichzelf,

De samenwerking tussen Rijk en regio levert versterkte onderlinge contacten en resultaten op, die bijdragen aan de ontwikkeling van Flevoland en aan nationale opgaven. In de Voortgangsrapportage SAF worden voor alle afspraken die in de SAF zijn benoemd jaarlijks de resultaten en tussenstand beschreven.

1 De SAF is opgesteld door de provincie Flevoland, Waterschap Zuiderzeeland, de gemeenten Almere, Zeewolde, Lelystad, Dronten, Urk en Noordoostpolder, en ministeries van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, Infrastructuur en Waterstaat, Economische Zaken en Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur. Deze partijen samen worden hier ‘Rijk en regio’ genoemd.

De samenwerking tussen Rijk en regio levert versterkte onderlinge contacten en resultaten op, die bijdragen aan de ontwikkeling van Flevoland en aan nationale opgaven. In de Voortgangsrapportage SAF worden voor alle afspraken die in de SAF zijn benoemd jaarlijks de resultaten en tussenstand beschreven.

Lopende trajecten en samenwerkingen blijven hun doorgang vinden. De SAF heeft een belangrijke functie in het verbinden en versterken van de bestaande interbestuurlijke trajecten en doet waar nodig aanvullingen. Relevante bestaande trajecten worden in de uitvoeringsagenda expliciet genoemd zodat alle partijen overzicht hebben over de samenhang van de Rijk regio samenwerking. In de Strategische Uitvoeringsagenda Flevoland 2026-2027 staat centraal hoe de betrokken overheden de komende periode werken aan het geschetste perspectief, de opgaven en doelen. De uitvoeringsagenda is gericht op integraal afgestemde samenwerking tussen Rijk en regio. De lopende inzet is geactualiseerd op basis van de gesprekken die in de governance van de SAF zijn gevoerd binnen de regio (Bestuurlijke Pijler Overleggen) en tussen Rijk en regio (Bestuurlijk Overleg Rijk Regio). Er is een nieuwe afspraak gemaakt om samen te Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 8

werken aan een samenleving in balans. Per ontwikkelpijler wordt gespecificeerd naar welke resultaten Rijk en regio toe werken, welke uitgangspunten zij hanteren, welke gezamenlijke randvoorwaarden gesteld zijn of welke eisen er aan de uitvoering worden gesteld. De uitvoeringsagenda bevat concrete afspraken over acties die Rijk en regio op de korte termijn gaan ondernemen. Waar een specifieke rol voor één van deze partijen ligt, wordt dat in de afspraak benoemd. De uitvoeringsagenda bevat ook richtinggevende uitspraken die meer generiek van aard zijn en die richting geven aan de manier waarop Rijk en regio de opgaven in Flevoland aanpakken. De richtinggevende uitspraken zijn overgenomen uit de bestuurlijk vastgestelde Uitvoeringsagenda SAF en zijn slechts in beperkte mate aangepast, aangezien zij de rode draad vormen voor de inzet van alle betrokken overheden. Deze zijn bij de start van de langjarige samenwerking tussen Rijk en regio eind 2022 is afgesproken. De richtinggevende uitspraken zijn per pijler in een apart kader opgenomen. De SAF biedt een integraal beeld, perspectief en het platform om op regionaal niveau consistente en ingebedde samenwerking tussen Rijk en Regio tot stand

Figuur 1: SAF consistent en ingebed op basis van regionaal beleid en inzet Rijk

te brengen. Het is gericht op Rijk regio inzet en gaat dus niet in op lokale en regionale inzet waar samenwerking met het Rijk niet direct aan de orde is. De SAF is alleen relevant voor ontwikkelingen die specifiek in Flevoland spelen vanwege unieke (nationale) belangen en de unieke positie en (snelgroeiende) ontwikkeling van Flevoland waardoor aanvullend aan generiek beleid extra inzet vanuit Rijk en regio aan de orde is. Tenzij anders vermeld (b.v. BO MIRT 2024) zijn de afspraken vastgelegd in de SAF door het BO Rijk Regio.

Figuur 2. Logo’s van Flevolandse gemeenten, Waterschap, provincie en ministeries.

In de (bij het BO Rijk Regio medio 2024) vastgestelde governance van de SAF is benoemd dat Rijk en regio verschillende formele instrumenten gebruiken om beleid te borgen en te bekrachtigen. Besluitvorming over onderwerpen vindt plaats in het daarvoor bestemde gremium. De resultaten van besluitvorming bij BO Leefomgeving, BO MIRT, RRAAM, woondeals, omgevingsvisies etc. zijn input voor de SAF. Daarnaast geeft de SAF richting aan toekomstige besluiten en richting omgevingsvisies van Rijk, provincie en gemeenten. De Strategische Uitvoeringsagenda Flevoland wordt waar mogelijk en nodig door vertaald naar ruimtelijke afspraken in het kader van de Nota Ru imte en afspraken hierover met de provincie. In 2027 wordt zowel deel 1 (visie) als deel 2 (uitvoeringsagenda voor de jaren 2028 en 2029) geactualiseerd. PM Nieuwe afspraak Rijk (VRO) en regio (Provincie, gemeenten en Waterschap ZZL) spreken af om t.b.v. de actualisering van deel 1 (visie) een evenwichtig adaptief ontwikkelpad op te stellen. Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 9

Flevoland centraal Toekomstgerichte regio Flevoland: de toekomstgerichte regio van Nederland

Flevoland is een krachtige, trotse gemeenschap binnen Nederland. De unieke ligging, omringd door het IJsselmeer, Markermeer en Randmeren, en de vruchtbare grond die ooit de Zuiderzee was, maken Flevoland tot een cruciaal onderdeel van de nationale voedselvoorziening en woningbouw. Flevoland is dé regio die de groeiende druk op de woningmarkt en de behoefte aan duurzame landbouw invult. Met een sterke landbouw- en visserijsector, innovatieve woningbouwprojecten en een snelgroeiende economie blijft Flevoland een belangrijke rol spelen in de toekomst van Nederland. De enorme relatieve groei van Flevoland vereist daarbij bijzondere aandacht.

Ontwikkelkracht die inspireert

Flevoland heeft in minder dan 80 jaar één van de grootste waterstaatkundige en ruimtelijke uitdagingen van Nederland gerealiseerd. Innovatieve projecten werden en worden in Flevoland mogelijk gemaakt. Zoals het baanbrekende verkavelingsplan voor de Noordoostpolder, de ontwikkeling van Nationaal Park Nieuwland met Marker Wadden en de vernieuwende ontwikkeling van Oosterwold en Pampus in Almere. Flevoland is sterk in smart farming, smart fishing, smart mobility en smart shipping. Flevoland is toonaangevend in biologische landbouw. En groot in verwerking van vis op Urk. Windmolens en zonnepanelen zoals in Noordoostpolder, Zeewolde, Lelystad en Dronten illustreren de rol van Flevoland als koploper in duurzame energie. Met het Mobiliteit en Infrastructuur Test Centrum (MITC) in Noordoostpolder worden de nieuwste technologieën voor slimme mobiliteit ontwikkeld. In Almere wordt versneld gewerkt aan het realiseren van een hightech brandpunt. In Dronten op Aeres en bij de proefboerderijen van de Wageningen University & Research wordt landbouwkennis op hoog niveau ontwikkeld en doorgegeven. Innovatieve startups in circulaire economie en duurzame technologie worden in de regio ondersteund.

Flevoland in nationaal perspectief

Flevoland heeft een unieke positie. Centraal in Nederland en als schakelpunt tussen de randstad, Noord-Nederland en de regio Zwolle. Flevoland biedt niet alleen ruimte voor groei. Flevoland biedt oplossingen voor nationale vraagstukken, zoals de woningbouwopgave en de energietransitie en ruimte voor hightechontwikkelingen. In Flevoland kunnen met de juiste steun van het Rijk op grote schaal nieuwe woonwijken worden ontwikkeld die bijdragen aan de nationale woningbouwopgave. Flevoland levert innovatieve en duurzame oplossingen en het Rijk faciliteert op tijd investeringen in infrastructuur, (hoger) onderwijs en publieke (gezondheids)voorzieningen.

Drie Daily Urban Systems in Flevoland

Rijk en regio werken samen in het NOVEX-gebied Regio Zwolle aan de verstedelijking van de regio. De gemeenten Dronten, Noordoostpolder en Urk en de provincie Flevoland zijn onderdeel van deze regio. ijk en regio maken in het NOVEX-gebied MRA afspraken voor een toekomstbestendige en evenwichtige groei van de Metropool Regio Amsterdam. De gemeenten Almere, Lelystad en de provincie Flevoland maken onderdeel uit van deze regio. Provincies Flevoland, Gelderland en gemeenten Ermelo, Harderwijk, Putten en Zeewolde werken in de EHPZ-regio met elkaar samen aan grensoverstijgende opgaven ter versterking van het welzijn van de inwoners.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 10

Brede welvaart

Als regio werken we samen aan de ontwikkeling van Flevoland. Daarbij hoort ook het behouden en versterken van de Brede Welvaart2. Op sommige vlakken gaat het al goed, op andere hebben we uitdagingen. Uit de Monitor Brede Welvaart (provincie Flevoland, 2024) komen een aantal positieve en negatieve aandachtspunten naar voren (Monitor brede welvaart | Feitelijk Flevoland) • Men is relatief tevreden in Flevoland. Het thema subjectief welzijn scoort goed. • Ook de leefomgeving die wordt weergegeven in het thema milieu scoort hoger dan het Nederlands gemiddelde. • Een gunstige economische ontwikkeling en een krappe arbeidsmarkt. • ‘Goed’ scorende thema’s ontwikkelen zich positief (milieu, arbeid, subjectief welzijn). • Grote verschillen bestaan tussen gemeenten, met name op thema’s gezondheid en samenleving. Bij minder scorende thema’s (wonen, samenleving) is de trend negatief. • De huidige situatie op het thema samenleving is lager dan gemiddeld en de trendmatige ontwikkeling is overwegend negatief. • De thema’s wonen (met name voorzieningen) en gezondheid wijzen op aandachtspunten.

2 Brede welvaart betreft de kwaliteit van leven hier en nu en de mate waarin deze al dan niet ten koste gaat van die van latere generaties en/of van mensen elders in de wereld (definitie CBS). Het is een maatstaf voor alles dat mensen van waarde vinden (definitie PBL). Om een overkoepelend beeld te krijgen van hoe het met Flevoland en haar inwoners gaat is de Monitor Brede Welvaart in

Figuur 3: Brede Welvaart Flevoland

Flevoland ontwikkeld en gepubliceerd.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 11

Samenwerking tussen Rijk en regio is van groot belang voor de uitdagingen in de toekomst

Rijk en regio zijn van mening dat het mogelijk is om in Flevoland versneld 100.000 woningen in de periode 2025-2050 te realiseren, gemiddeld 4.000 woningen per jaar. Maar woningbouw is relatief gezien het makkelijkste deel van de integrale opgave. Door de hoge groei van Flevoland in de afgelopen decennia loopt de werkgelegenheid nog wel achter, waardoor de uitgaande pendel te hoog is. Versterking van (technisch) onderwijs (MBO/HBO/WO) in regio Almere-Lelystad en agrofood/maritiem onderwijs (MBO/HBO) in de regio alsook de (zorg en welzijns) voorzieningen, is randvoorwaardelijk om toe te groeien naar een samenleving in balans. Het bieden van experimenteerruimte en stimuleren van innovatie is een gemeenschappelijk leidmotief om de kracht van de Flevolandse samenleving te benutten bij het aanpakken van de uitdagingen van de toekomst. Ten behoeve van een goede ontwikkeling van Flevoland is het belangrijk dat op alle pijlers vervolgafspraken tussen Rijk en regio gemaakt worden om de samenleving in balans te krijgen c.q. te houden.

Het bouwen van een samenleving moet hand in hand gaan met investeringen in kwaliteit van woningen passend bij een veranderende demografie, werkgelegenheid & bedrijvigheid en leefbaarheid. Dat kan alleen als alle partners zich hier samen voor inzetten. De Rijksoverheid wil met de regio samen te werken aan de groei en brede welvaart van Flevoland. Onder andere met de omvangrijke grondpositie van het Rijk zoals in het Regeerprogramma is benoemd. In deze agenda zijn op diverse plaatsen afspraken hierover geformuleerd, onder meer om innovatie te stimuleren en de groei van Flevoland in balans te kunnen doormaken. In de volgende hoofdstukken wordt per ontwikkelpijler benoemd waar Rijk en regio de komende periode op inzetten en welke onderwerpen ook voor de middel- en lange termijn in beeld zijn bij de ontwikkeling van Flevoland. In de volgende hoofdstukken wordt per ontwikkelpijler benoemd waar Rijk en regio de komende periode op inzetten en welke onderwerpen ook voor de middel- en lange termijn in beeld zijn bij de ontwikkeling van Flevoland.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 12

ONTWIKKELPIJLER 1

Vitale steden en dorpen Flevoland kent mede ten behoeve van de omliggende regio’s een zeer hoge bevolkingsontwikkeling. Flevoland draagt hiermee bij aan de nationale woningbouwopgave. Rijk en regio werken samen aan een toekomstbestendige, vitale en dynamische samenleving. We bouwen steden en dorpen waarin het prettig is om te leven, nu en in de toekomst.

Figuur 4. Bevolkingsgroei in Flevoland zeer hoog.

Figuur 5. Schetsmatig toekomstbeeld van Flevoland met vitale steden en dorpen.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 13

AFSPRAAK 1: Tijdig realiseren voorzieningen in een samenleving met groeiende dynamiek Groei van woningbouw en inwoners in de regio is, zoals benoemd in de richtinggevende uitspraken, alleen mogelijk als een robuust sociaal fundament aanwezig is of wordt gerealiseerd. Alleen zo ontstaat de sociale cohesie om ook een gezonde samenleving te kunnen bouwen en zijn. Rijk en regio erkennen dat meer aandacht nodig is voor zorgvoorzieningen, onderwijs en sociaal maatschappelijke aspecten die komen kijken bij het bouwen van een samenleving. De volgende ontwikkelingen zijn daarbij van belang: Demografie: Driedubbele vergrijzing, bovenop het landelijk beeld dat het aantal ouderen snel groeit, groeit in Flevoland het aantal ouderen nog veel sneller, omdat er (door de instroom van gezinnen) tot nog toe vrijwel geen ouderen waren. Daarmee ontbreekt ook een zorginfrastructuur van enige omvang. De groei in het aantal ouderen vergt dan ook echte schaalsprongen in voorzieningen en zorg. Dit biedt ook kansen voor innovatieve zorgconcepten. Beperkte sociale worteling. Flevoland kent relatief veel inwoners die uit andere regio’s komen of die familie elders hebben wonen. Dit leidt tot extra vraag in de (jeugd)zorg, omdat “het netwerk” onvoldoende capaciteit heeft om problemen zelf op te vangen.

Arbeidsmarkt problematiek Flevoland is er vanwege haar specifieke historische en demografische ontwikkeling ook sprake van een nog hogere arbeidsmarktproblematiek voor zorg en onderwijs ten opzichte van andere regio’s.

(Aangepaste) lopende afspraken:

• In de governance van de SAF is de mogelijkheid afgesproken voor het bijeenbrengen van een bestuurlijk overleg Samenleving om deze door versnelde groei veroorzaakte problematiek met de relevante departementen (VRO, VWS, SZW, FIN) te kunnen bespreken. VRO zal als coördinerend departement het gesprek faciliteren op basis van regionale voorbereiding. • In dit gesprek wordt aandacht aan de volgende ontwikkelingen: – Demografie: Driedubbele vergrijzing – Beperkte sociale worteling – Arbeidsmarkt problematiek • Rijk en regio werken samen aan het verbeteren van de bestaande gebouwde omgeving in verschillende interbestuurlijke trajecten. Zo wordt in het programma Lelystad Next Level gewerkt aan de ontwikkeling van Lelystad, met een focus op vier stadsdelen waaronder de kustontwikkeling Lelystad. In Almere wordt onder RRAAM gewerkt via Almere 2.0 aan de ontwikkeling van Almere • Het Rijk (OCW, SZW, JenV, VWS, VRO) zet in het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid samen met gemeenten en andere lokale partijen de eerste stappen voor een langjarige inzet de leefbaarheid en veiligheid in 20 focusgebieden in 19 steden weer op orde te krijgen en de bewoners weer perspectief te bieden. Lelystad Oost is een van de focusgebieden. Hierin worden de uitkomsten van de onderzoeken in de New Towns Alliantie betrokken.

Nieuwe afspraken:

• Rijk en regio herkennen de noodzaak naar het in evenwicht brengen van de woon-werk balans en voorzieningenbalans. ):bij elke woningbouwafspraak moet duidelijk zijn welke sociaal maatschappelijke voorzieningen hierbij nodig zijn en/of wanneer die er zullen zijn. • VRO coördineert dat, op basis van een regionale analyse en eerste oplossingsrichtingen, samen met de regio, onder andere OCW en VWS een gesprek over de gezamenlijkheid tussen het sociale, fysieke en economische domein plaatsvindt. Hier worden de kansen die dit biedt voor het vormen van een ‘complete samenleving’. De uitkomsten uit het onderzoek naar brede welvaart en de daarop gebaseerde startnotitie Sociale Agenda (Provincie Flevoland), Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 14

onderzoek naar ontwikkelen New Towns en lokale analyses gebruikt. • De regio brengt t.b.v. de bovenstaande regionale analyse de informatie over basisvoorzieningen in de wijk in beeld en wat hierop aanvullend (niet alleen op basis van groei, maar ook op basis van achterstand) moet worden gerealiseerd, zowel in m2 als in mogelijke kosten. Zo bouwen we een gezamenlijke feitenbasis op. Op basis van deze gezamenlijke kennis bezien regio, BZK, VRO, SZW en OCW in 2026 welke afspraken over gezamenlijke inzet gemaakt kunnen en moeten worden gekoppeld aan afspraken over woningbouw. • Rijk onder leiding van VRO en regio spreken af om een ontwikkelteam in te richten om de uitdaging van de driedubbele vergrijzing, in Flevoland vorm te geven, om juist voor deze verouderende bevolking voldoende voorzieningen in nabijheid te kunnen realiseren. • Rijk en regio spreken af dat als een basisvoorziening (bijvoorbeeld een ziekenhuis) in de regio op basis van onvoldoende draagkracht (onvoldoende gebruik) dreigt te worden opgeheven, zij met elkaar in gesprek gaan wat de effecten van het verliezen van de voorziening betekenen juist in een groeiende regio. Bij voorkeur wordt voorkomen dat een voorziening eerst wordt opgeheven om een aantal jaar later (wanneer door de groei van de regio er wel voldoende inwoners zijn) opnieuw te openen.

AFSPRAAK 2: Financieel instrumentarium ontwikkelen voor regio’s met bovenmatige groei. Afspraken over extra woningbouw (in het verleden en in de toekomst), kunnen uitsluitend worden gemaakt als aan de voorwaarden is voldaan om een complete samenleving te kunnen realiseren. Een afspraak maken betekent een integrale afspraak maken: niet alleen ruimtelijk en op het gebied van wonen, maar met garanties over hoe een samenleving te bouwen. Hierbij is ook adequate voorfinanciering van sociaal maatschappelijke (zorg)voorzieningen aan de orde. Een gebied waar woningen worden gebouwd en jaar na jaar meer inwoners wonen, moet investeren in openbare ruimte en voorzieningen op het moment dat een

belangrijk deel van de inwoners (waarvoor wordt gebouwd) nog niet bijdraagt aan de bekostiging (via het betalen van belasting of via de bekostiging van het Rijk). De snelle groei van de regio Flevoland met bijna twee keer het gemiddelde van Nederland (maakt dit vraagstuk in deze regio afwijkend van andere provincies. Gemeenten, provincie en Rijksorganisaties (politie, veiligheidsregio’s en GHOR) zijn decennialang bekostigd met een methodiek die de omvang van de organisaties afmeet aan het aantal woningen of inwoners van twee of meer jaren daarvoor. De in 2023 gewijzigde systematiek voor het gemeentefonds heeft (t-2) afgeschaft, maar niet tot een verbetering in de bekostiging geleid. Bij provincie, politie, veiligheidsregio’s en GHOR is er nog geen oplossing. Ook de maatschappelijke partners ervaren deze tekorten. Ook bij het waterschap worden de investeringen (via kapitaallasten) aan de huidige inwoners in rekening gebracht, terwijl deze ook voor veel meer toekomstige inwoners van belang zijn. De bestaande capaciteit van de huidige zuiveringen staat onder druk en dit neemt de komende periode toe. Beheer en onderhoud in de wijken en de openbare ruimte moet nu in grote golven (die de hoge woningbouwproductie 25-30 jaar geleden volgt) worden aangepakt.

Hierbij is ook aandacht nodig voor de wegen in het buitengebied, vanwege de afwijkende Flevolandse situatie, denk bijvoorbeeld aan de verzakking van wegen als gevolg van klink en veenoxidatie. (Aangepaste) lopende afspraken: • Daarom is in 2022 afgesproken om de effecten van deze systematiek (t-2) in beeld te brengen en te kijken of een alternatieve investerings- en financieringssystematiek tot een oplossing van deze jarenlange problematiek leidt. Dit onderzoek is nog niet opgestart. Deze afspraak wordt in samenspraak met VRO (en via VRO FIN) opgepakt en in 2025 aan het BO RR gepresenteerd.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 15

Nieuwe afspraken:

• Rijk en regio constateren dat decennialang een achterstallige financiering is toegepast en dat die in een aantal gevallen nog steeds geldt. Samen brengen zij met rekenkundig onderzoek in beeld wat de achterstand is geweest in de 40 jaar dat bekostiging twee jaar achterliep. ten opzichte van gebieden met een autonome groei. • De regionale partijen en de Rijkspartijen brengen inzicht in de extra onderhoudskosten die regio specifiek zijn. Hierbij moet ook rekening worden gehouden met de opgave vanuit het natuurplan die voortkomt uit de natuurherstelverordening (NHV)). spreken Rijk en regio af dat: • De regio onderbouwt wat aan (achterstallige en voor groei benodigde) voorzieningen nodig is. VRO betrekt de rijkspartijen (FIN) in het gezamenlijk onderzoek met de regio hoe dit aan de groei is gekoppeld. • De regio neemt in dit onderzoek de bezetting van politie, brandweer, GHOR, veiligheidsregio’s, onderwijsinstellingen, gezondheidszorg en welzijn (GGD), openbaar vervoer, culturele instellingen en jeugdzorg mee. Ook de door de hoge bevolkingsgroei veroorzaakte hogere bekostiging vooraf bij het waterschap dient hierin meegenomen te worden, aangezien er wordt gebouwd voor +50% meer inwoners in 2050.

• Onder coördinatie van het ministerie van VRO onderzoeken Rijk (VRO, BZK, VWS, SZW en Financiën) en regio samen welke mogelijkheden er zijn om instrumentarium en regelingen in te zetten op de bekostiging van de groei.

AFSPRAAK 3: Grootschalig woningen bouwen mede ten behoeve van de landelijke woonopgave Een omvangrijk deel van de woningbouw vindt plaats in of direct grenzend aan bestaand stedelijk gebied. Deels op decennialang gereserveerde plekken en deels door verdichting, transformatie, woningsplitsing of optoppen. Veel locaties in Flevoland zijn al lang in beeld of betreffen afronding van bestaande locaties zoals Zeeheldenwijk Urk, Emmelhage Emmeloord, Polderwijk Zeewolde,

Swifterbant Zuid (Dronten), De Graafschap in Biddinghuizen (Dronten), Dronten-Zuid, Lelystad Zuiderhage, Zeewolder deel Oosterwold en deel Almere, Almere Poort, Almere Hout en Almere Pampus. Ná 2030 zijn er nog geen harde afspraken voor aantallen te bouwen woningen, maar in de aankomende actualisatie van de woondeals wordt de horizon op 2035 gelegd. Ten behoeve van de grootschalige woningbouw in Flevoland dienen de randvoorwaarden hiervoor zoals in de drie pijlers zijn benoemd (voldoende energie, voldoende sociale voorzieningen, voldoende infrastructuur, voldoende stuwende werkgelegenheid, voldoende toekomstbestendig en levensloopbestendig ontworpen, ruimte voor waterberging en waterveiligheid, geen verslechtering natuur, etc.) tijdig tot stand gebracht te worden. De snelgroeiende provincie Flevoland moet in balans blijven, waarbij alle aspecten van brede welvaart van belang zijn.

(Aangepaste) lopende afspraken:

• Rijk en regio hebben in de ‘Provinciale woningbouw afspraken 2022-2030’ en in de woondeals MRA en ZUND-gemeenten afspraken gemaakt over de versnelde bouw van woningen in Flevoland. Afgesproken is dat er 39.743 nieuwe woningen in de regio gebouwd worden tot en met 2030, waarvan ten minste twee derde betaalbaar zijn. • Rijk, provincie en gemeente Lelystad, Staatsbosbeheer en Rijksvastgoedbedrijf werken in Lelystad Next Level samen aan de groei van Lelystad gericht op minimaal 120.000 inwoners met als perspectief: zelfstandig, sociaal veerkrachtig, duurzaam, aantrekkelijk en economisch sterk. Tussen Rijk en regio is een bestuursovereenkomst ondertekend voor de bouw van 15.000 woningen in Lelystad Zuiderhage. • Rijk en regio hebben een ruimtelijke strategische verkenning voor Pampus uitgevoerd en vastgesteld op het BO-MIRT van 2024. • Gemeente Dronten en Rijk werken aan een versnelling van de woningbouw bij Dronten Zuid. Het Rijksvastgoedbedrijf werkt aan een gebiedsvisie voor Dronten. • In het regeerprogramma is opgenomen dat “het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) de opdracht krijgt om bij de verkoop van Rijksvastgoed (gronden en gebouwen) maximaal in te zetten op het realiseren van maatschappelijke opgaven, Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 16

waaronder (betaalbare) woningen. Verwerven van gebouwen en grond kan hier deel van uitmaken. De inzet van het RVB bij grootschalige gebiedsontwikkelingen zoals de lopende grootschalige woningbouwprojecten in Almere Pampus en Oosterwold, Lelystad Zuiderhage, wordt voortgezet. De grond en expertise van het RVB wordt ook op andere plaatsen benut. Zoals op de Woontop 2024 afgesproken en op basis van de actualisatie van de woondeals (in 2025) wordt in 2026-2027 de woningbouwprogrammering voor de periode 2031 tot 2035 door regio en Rijk (VRO) in kaart gebracht

Nieuwe afspraak:

• VRO, LVVN, Rijksuitvoeringsorganisaties (waaronder het RVB en SBB) en de regio verkennen in een gezamenlijk werkgroep de flexibiliteit van de grondportefeuille. Onderdeel van de opdracht voor de werkgroep is om te werken aan stroomlijning op onderwerpen en vragen met bijvoorbeeld vaste aanspreekpunten. De werkgroep onderzoekt of voor de maatschappelijke opgaven van Flevoland aanvullende afspraken nodig zijn en vertalen dit naar uitvoeringsafspraken. Hierbij verkennen Rijk en regio bij welke andere grootschalige (gebieds)ontwikkelingen in Flevoland de grond en expertise van de Rijksuitvoeringsorganisaties (waaronder het RVB en SBB) benut kunnen worden. Deze afspraak is relevant voor diverse onderwerpen binnen alle 3 de pijlers (stedelijke ontwikkeling in pijler 1, landbouwtransitie in pijler 2, groen blauwe dooradering in pijler 3). pijler 1, landbouwtransitie in pijler 2, groen blauwe dooradering in pijler 3).

AFSPRAAK 4: Inzetten op toekomstbestendige woningbouw De grote ontwikkellocaties, aantallen woningen en woningbouwtempo in Flevoland bieden mogelijkheden om op grotere schaal in te zetten op toekomstbestendige woningbouw. Dit is in lijn met de richtinggevende uitspraak “Nieuwe en bestaande wijken worden toekomstbestendig ontwikkeld”, want het is essentieel om nu de goede keuzes te maken. De woningen die nu gebouwd worden staan er de komende decennia en dienen dan ook te voldoen aan eisen

op gebied van energie (en met oog voor het energienet), (drink)water, afvalwaterverwerking, waterveiligheid, waterkwaliteit, biodiversiteit, klimaatrobuustheid, etc.. Het is bij dit onderwerp dan ook zeer belangrijk om een sterke relatie te leggen tot de afspraken en inzet in pijler 3 Robuust natuurlijk fundament.

(Aangepaste) lopende afspraken:

• De vorige City Deal Circulair en Conceptueel bouwen liep tot en met 2023 en heeft een bijdrage geleverd aan de transitie naar een circulaire bouweconomie, met een focus op de woningbouwopgave. Rijk en regio werken samen aan een nieuwe City Deal Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling. Via het platform “Van Polder Tot Pand” werken Building Balance, Provincie Flevoland, Horizon (de regionale ontwikkelmaatschappij) en Rabobank actief samen. De City Deal zal een looptijd van 3 jaar kennen. • De provincie Flevoland werkt samen met de gemeente Almere en andere partijen aan de ontwikkeling van de Green Innovation Hub. Dit is een innovatiebroedplaats waarin gewerkt wordt aan digitale ondersteuning van gebiedsontwikkelingen die model staan voor de toekomst van de stad: groen, duurzaam en inclusief. De aanvraag van het Nationaal Groei Fonds is gehonoreerd en het project wordt uitgevoerd, met het daadwerkelijk bouwen van een klein aantal biobased woningen (in Almere) • In de Nationale Aanpak Biobased Bouwen is besloten om ten minste 30% van de woningen in 2030 biobased te bouwen. Gemeenten Almere, Lelystad en Provincie Flevoland zijn –als onderdeel van de MRA- mede-ondertekenaars van de MRA Greendeal Houtbouw en Intentieovereenkomst Klimaatbestendige Nieuwbouw in de MRA en Noord-Holland.

• Provincie Flevoland is partner in de Nationale Aanpak Biobased Bouwen (NABB) waarvoor het Rijk nationaal 200 miljoen euro beschikbaar heeft gesteld. Daarin staat de ambitie ’30-30-30’ verwoord: voor woningbouw is ten minste 30% van de woningen in 2030 voor 30% biobased. De realisatie van deze woningen wordt onderdeel van de proeftuinen Houtbouw en Biobased bouwen van de Provincie Flevoland. Daarmee wordt deze proeftuin verlengd tot 2030. In deze proeftuinen wordt uitgewerkt welke eisen dit meebrengt voor de woningen. VRO denkt mee welke experimenteerruimte er geboden kan Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 17

worden in wet- en regelgeving, zoals het bouwbesluit. De opgestelde eisen worden uiteindelijk gebruikt door gemeenten in Flevoland in concrete bouwprojecten uit de provinciale woningbouwafspraken. • Provincie Flevoland, VRO en LVVN willen de transitie naar biobased bouwen versnellen. De vezels worden -bij voorkeur binnen de provincie- verwerkt tot grondstoffen/ bouwmaterialen die worden gebruikt in nieuwbouwwoningen en in verduurzaming van de bestaande woningvoorraad. De uitvoering van het landelijke NABB-programma speelt hierin een belangrijke rol.

Nieuwe afspraken:

• Rijk en regio (Rijksvastgoedbedrijf, provincie, gemeenten, waterschap en woningbouwcorporaties) ondertekenen het convenant Toekomstbestendig Bouwen en handelen conform in onze aanbestedingen. Hiermee wordt een gezamenlijke taal gehanteerd hetgeen voor zowel marktpartijen als overheden het gemak biedt van eenduidigheid en de gelegenheid biedt maximaal van elkaar te leren en draagt bij aan de positionering van Flevoland als een fijne, groene en gezonde leefomgeving waar men graag wil wonen. Dit geeft ook invulling aan inmiddels dwingender thema’s, zoals natuurinclusiviteit binnen bebouwde omgeving als gevolg van de Natuurherstelverordening (NHV). • VRO, provincie Flevoland en gemeenten onderzoeken gezamenlijk de barrières in woningbouw, bijvoorbeeld in wetgeving of op het gebied van financiering. Bijvoorbeeld door een revolverend fonds waarmee toekomstige baten van gebiedsontwikkelingen naar voren kunnen worden gehaald gericht op meer investeringsruimte bij de realisatie. Hierbij wordt ook gekeken naar goede voorbeelden als Almere Pampus en Lelystad Zuiderhage. Onder leiding van PRICE gaan we in Almere Hortus experimenteren met een ander fiscaal regime. • VRO en regio spreken af om woningbouw in brede zin te benaderen, en niet alleen op woningbouwaantallen te sturen. De huidige inzet van de versnellingstafel richt zich primair op het bouwtempo en is daarmee niet integraal.

Thema’s als voorzieningen, toekomstbestendigheid, bereikbaarheid, etc. dienen integraal meegewogen te worden. De vraag op welke wijze Rijk en regio deze integrale werkwijze kan bevorderen, wordt verder ingevuld. De inzet is om best practices op te schalen, zodat deze ook elders in Nederland in te zetten zijn.

AFSPRAAK 5: Investeren in bereikbare steden en dorpen Flevoland biedt met de huidige infrastructuur zeker tot 2030 nog mogelijkheden voor een groot aantal woningen (conform woondeal). Bij een verdergaande woningbouw zijn aanvullende maatregelen nodig om bereikbaarheidsknelpunten te voorkomen. De bouw van (meer dan) 100.000 woningen vraagt naast meer banen, (hoger) onderwijsmogelijkheden en (sociale) voorzieningen grote inzet op bereikbaarheidsmaatregelen binnen Flevoland en met de rest van Nederland (Goudappel Cofeng, 2024). Naast inzet op infrastructuur, die ook voor de benodigde economische ontwikkeling nodig is, is inzet nodig op het mobiliteitsgedrag door inwoners te stimuleren buiten de spits reizen of met alternatieve vervoermiddelen voor de auto. Dit kan door de aanleg van hubs en doorfietsroutes, parkeerbeleid, deelmobiliteit, publiek vervoer, digitalisering en spits spreiden/mijden (zoals afgesproken bij BO MIRT 2024).

(Aangepaste) lopende afspraken:

• Op basis van het MIRT onderzoek Lelylijn hebben Rijk en regio (Groningen, Fryslân, Drenthe, Flevoland) geconcludeerd dat een Lelylijn bijdraagt aan het vergroten van de brede welvaart en kansen biedt voor extra woningbouw in de Noordelijke provincies, waaronder Emmeloord. Vooral in Noordelijk Flevoland biedt dit kansen, aangezien er een rechtstreekse aansluiting komt op het landelijk spoor. Voor Lelystad levert de Lelylijn een versterking van OV richting het Noorden op. Bovendien draagt deze bij aan de economische ontwikkeling langs de corridor. Vanuit de regio is een kostenraming opgesteld naar een gecombineerde weg-spoortunnel onder het Ketelmeer. Er zijn vooralsnog onvoldoende middelen bij het Rijk beschikbaar om een MIRT-verkenning te starten. Er is (bij BO MIRT 2024) afgesproken om de komende periode hierover in gesprek te blijven. • Een verruimde sluis bij Kornwerderzand maakt de komst van grotere schepen naar Urk en Flevokusthaven mogelijk (Shortsea). Het op diepte brengen en houden van vaargeulen IJsselmeer en Waddenzee zijn ook van belang. DaarSamen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 18

mee wordt de economie en werkgelegenheid van Flevoland versterkt, belangrijk voor een meer evenwichtige woon-werkbalans. Rijk en regio hebben (BO MIRT 2024) de afspraak gemaakt om op korte termijn het eens worden over een financiële oplossing voor het tekort en te komen tot een oplossing/ voorkeursvariant. De regio is uitgenodigd om met een alternatief te komen. • De N50 vormt een belangrijke verbinding met de regio Zwolle en is onderdeel van de oost-west verbinding Alkmaar tot Zwolle. Voor het tracé tussen Kampen Zuid - knooppunt Hattemerbroek is een gezamenlijk eindbeeld vastgesteld om op termijn te verbreden naar 2x2.3 Op basis van eerder onderzoek is gebleken dat het resterende deel (Ramspol –Kampen) van de N50 die dan nog 2x1 rijstroken heeft in de toekomst niet over voldoende capaciteit beschikt en dat hier ook 2x2 rijstroken nodig zijn om bereikbaarheidsknelpunten (een flessenhals) te voorkomen. Als blijkt dat er zicht is op een oplossing voor de stikstofopgave wordt de planstudie van het wegvak Kampen - Kampen Zuid zo snel mogelijk hervat. • Op basis van de uitkomsten van het onderzoek door Rijk en regio (afspraak BO-MIRT 2022) naar de multimodale bereikbaarheid van Lelystad Zuiderhage (OV, weg en fiets) zijn PM Najaar 2025 invoegen laatste stand van zaken (BO MIRT 2025).

De provincie en gemeente Lelystad werken aan de realisatie van de Laan van Nieuwland, die zorg voor de ontsluiting van Zuiderhage. • Op basis van de afgesproken aanvullende financiële Rijksinzet voor de verbreding A6 tussen Almere en Lelystad en onderzoek waaruit is gebleken dat de beperkingen rondom stikstof niet van dermate omvang zijn (om een doorstart van het project in de weg staat), hebben Rijk en regio in het BO MIRT 2024 afgesproken dat het Rijk zich inspant om de uitvoering van dit project binnen afzienbare tijd op te pakken. • Voor de verbreding van de A27 tussen knooppunt Eemnes en Zeewolde heeft de minister van I&W tijdens het BO MIRT 2024 aan de Tweede Kamer aangegeven het voornemen te hebben een verkenning te starten en hiervoor de benodigde financiële middelen te reserveren. • Conform besluitvorming bij het BO MIRT van 2022 en BOL 2023 worden de

maatregelen uit het mobiliteitspakket voor met name Almere Centrum uitgevoerd. • Rijk en regio onderschrijven nut/noodzaak van de realisatie van een IJmeerverbinding voor grootschalige woningbouw in Almere Pampus. De IJmeerverbinding biedt kansen voor een snelle metroverbinding vanuit Almere Centrum, via Pampus, IJburg om vervolgens bij Diemen aan te takken op het Amsterdamse metronet. Een IJmeerverbinding speelt ruimte vrij op de Flevolijn en Gooilijn voor meer en snellere treinen uit het noorden en oosten van het land. De IJmeermetro kan zich binnen enkele decennia terugverdienen door een positieve kosten baten verhouding (MKBA>1,2) (Decisio, 2021). Het positieve exploitatiesaldo kan in combinatie met andere bronnen een rol hebben bij de bekostiging van de aanleg. Op het BO-MIRT 2024 is een P-verkenning afgesproken. Deze verkenning onderzoekt de mogelijkheden en kansrijkheid van alternatieve bekostiging van een IJmeerverbinding als een alternatieve route naar de start van een MIRT-verkenning. Hiervoor wordt een integrale businesscase opgesteld voor de bereikbaarheidsopgave van Almere, waarvan de bekostiging van de IJmeerlijn onderdeel is, inclusief een investeringsfonds voor sociale en leefbare ontwikkeling van Pampus en de stad. De resultaten van het onderzoek worden geagendeerd voor het BO MIRT Noordwest 2026.

• Rijk en regio blijven zich inzetten om de OV-bereikbaarheid op de corridor Schiphol-Amsterdam-Almere-Lelystad (OV-SAAL) beter te laten aansluiten bij de groei van Flevoland en de verplaatsing en verzwaring van het economische zwaartepunt in Amsterdam naar de zuidkant. De randvoorwaardelijke implementatie van het nieuwe beveiligingssysteem ERTMS is uitgesteld, waarbij de nieuwe streefdatum van ingebruikname is opgeschoven van 2030 naar 2033. In 2025 zal er duidelijkheid zijn over de maakbaarheid van dienstregelingsmodel II van OV SAAL, om ingebruikname zo snel mogelijk te realiseren. PM in najaar invoegen van laatste stand van zaken.

3 Ministerie van IenW; MIRT-brief voorjaar 2023; 23 juni 2023; I E NW/BSK-2023/170956 Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 19

Nieuwe afspraken:

• Voor een goede bereikbaarheid is - in de zin van volgtijdelijkheid - belangrijk om te kiezen wanneer, waar en ook hoe te bouwen. Op basis van het uitgevoerde regionale bereikbaarheidsonderzoek wordt door provincie Flevoland, de Flevolandse gemeenten, I&W, VRO nagegaan op welke wijze fasering van woningbouw over de regio kan bijdragen aan het beperken van de bereikbaarheidsproblematiek in de periode na 2030. Daarbij ligt de focus op ontwikkeling rondom OV-knooppunten zoals in Almere Centrum en Lelystad Centrum. • Met de realisatie van woningen zal er meer druk op gemeentelijke wegen en aansluitingen van stroomwegen op het onderliggend wegennet komen te liggen. De regio heeft de meest kansrijke projecten bij het Rijk aangedragen om (landelijk) af te wegen in het kader van de verdeling van de beschikbare Rijksmiddelen voor het uitvoeren van kleine maatregelen gericht op het verbeteren van het autonetwerk. Over de verdeling van de Rijksmiddelen zijn tussen Rijk en regio afspraken gemaakt in het Bestuurlijk Overleg MIRT Noordwest 2025.

Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 20

ONTWIKKELPIJLER 2

Toekomstbestendige regionale economie Rijk en regio werken de komende jaren samen aan een toekomstbestendige regionale economie, leunend op de pijlers digitalisering, innovatie en technologie en met sterke economische clusters die voor passende werkgelegenheid zorgen in de regio. Daarbij is het verbeteren van de ruimtelijk economische infrastructuur van belang: de mobiliteits-, digitale, kennis- en energie-infrastructuur en goede, passende werklocaties.

Figuur 6. Schetsmatig toekomst-

Feiten en cijfers: banen

beeld van Flevoland met vitale steden en dorpen.

Vanaf 2018 ligt de banengroei jaarlijks boven het Nederlands gemiddelde. Het aantal banen in Flevoland is gegroeid van 140.000 naar 215.000 banen​ (+55%) in 21 jaar (+3.500 per jaar). De woon-werk balans van Flevoland is 83% (213.135 banen/258.000 personen). Gemiddeld in Nederland is dat in 2023 97%. Flevoland kent hierdoor een relatief grote uitgaande pendel. De Flevolandse beroepsbevolking bestaat in 2023 uit 258.000 inwoners met een netto-arbeidsparticipatie van 74%. Het werkeloosheidspercentage in 2023 is 3,7%. Het aantal vestigingen in Flevoland is gegroeid van 20.000 naar 56.000 vestigingen​ (+175%) in 21 jaar (+1.700 per jaar)​.

Woon-werk balans:

Wanneer Flevoland 100.000 woningen bouwt en Rijk en regio geen extra werkgelegenheid stimuleren dan verslechtert de woonwerkbalans. Er zijn naast de autonome ontwikkeling van de werkgelegenheid tienduizenden extra arbeidsplaatsen nodig om de woonwerkbalans te verbeteren.

Figuur 7. Geschatte ontwikkeling beroepsbevolking en banen (Provincie Flevoland, bewerking op basis van diverse bronnen ( )) Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 21

AFSPRAAK 6: Aanjagen stuwende werkgelegenheid t.b.v. woonwerkbalans Feiten en cijfers: economische sectoren

Er werken in Flevoland relatief gezien veel mensen in de groot- en detailhandel (20,4%; NL 17%) en de uitzendbranche en overige zakelijke dienstverlening (10,1%; NL 4,9%) ten opzichte van het landelijk gemiddelde. Het Flevolandse aandeel in de landbouw is hoger (3%; NL 2,3%). Met name in Noordoostpolder is het percentage (11%) zeer hoog.

Stevige inzet op het economische domein de komende 25 jaar is essentieel. Alleen wanneer ook een toename van stuwende werkgelegenheid naast bevolkingsvolgende werkgelegenheid in Flevoland wordt gerealiseerd kan de bouw van (meer dan) 100.000 woningen een samenleving in balans worden. Een vernieuwde arbeidsmarktaanpak is nodig omdat sectoren elkaar in een krappe arbeidsmarkt gaan beconcurreren. De aanwezigheid van universitair (en hoger) onderwijs draagt in belangrijke mate bij aan het ontwikkelen van stuwende en innovatieve bedrijvigheid (zie hiervoor “Versterken van de kennis economische structuur”). Tot en met 2035 zijn over het algemeen, op Almere na, voldoende bedrijventerreinen beschikbaar. Ook na 2035 bieden zachte plannen (o.a. Lelystad Airport Businesspark fase 2) relatief veel ontwikkelruimte, behalve in Almere. De opgave daarna wordt groter ook in het licht van de transitie- en groeiopgave.

Figuur 7: Zonder extra stuwende werkgelegenheid ontstaat geen samenleving in balans (bron kaartbeeld: Goudappel Cofeng)

(Aangepaste) lopende afspraken:

• Rijk en regio spannen zich in om het aantal passende arbeidsplaatsen te verhogen in de regio via BO MIRT en BO Leefomgeving en verschillende bestaande interbestuurlijke samenwerkingen zoals het NOVEX-gebied MRA en NOVEX-gebied Regio Zwolle, en Regioarrangement Ermelo, Harderwijk, Zeewolde en Putten (UA SAF 2023). • Rijk en regio werken conform Regiodeal Noordelijk Flevoland aan toekomstbestendig maken Maritieme Cluster Urk (Urk Business & Innovation Eduction Campus - UBEIC) o.a. door realisatie Maritieme Service Haven Flevoland, verduurzaming IJsselmeervisserij met betrekking tot Urk en het verzilveren van groeipotentieel Noordelijk Flevoland verbonden aan smart mobility (MITC met te ontwikkelen campus te Marknesse). De Regio Deal Noordelijk Flevoland wordt in 2026 geëvalueerd door de provincie Flevoland. Op basis van deze evaluatie gaan de regio en LVVN, BZK/VRO, IenW, JenVZ en EZ(K) in gesprek over mogelijke vervolg inzet van de betrokken partijen (UA SAF 2023). Samen op weg naar Flevoland in Balans. Strategische uitvoeringsagenda rijk regio Flevoland 2026-2027 | 22

• In het regeerakkoord staat dat het Rijk in 2025 een besluit neemt over de opening van Lelystad Airport voor burgerluchtvaart. Voordat de minister openstelling aan de Tweede Kamer voorlegt moet aan twee voorwaarden worden voldaan: (1.) Lelystad Airport moet een natuurvergunning hebben en (2.) er moet een oplossing komen voor de naderingsroute bij Lemelerveld. De huidige stand van zaken op deze twee onderwerpen is dat (1.) door Lelystad Airport afgelopen periode gewerkt is aan de natuurvergunning en (2.) door Luchtverkeersleiding Nederland een advies is ingediend bij I&W met een oplossing voor het level vliegen op de naderingsroute bij Lemelerveld (UA SAF 2023). PM actualiseren komende maanden tot afspraak. Bij de ontwikkeling van Lelystad Airport is rekening gehouden met het verblijfklimaat in Flevoland door niet over woonkernen te vliegen. Lelystad Airport kan een bijdrage leveren aan de benodigde stuwende werkgelegenheid in de regio. • Verplaatsen van bestaande of vestigen van grootschalige (nationale) voorzieningen en nieuwe Rijksinstellingen–niet zijnde een kazerne - passend bij het profiel van Flevoland. Vanwege de inzet van Flevoland voor het oplossen van de nationale woningbouwschaarste dient tegelijkertijd de woon werkbalans verbeterd te worden, door een substantiële bijdrage te leveren aan de werkgelegenheid. (BOL/MIRT 2022).