317adadd-77b2-46c0-a2f8-bfa121bf1ba8.pdf

Het uitgangspunt is samenwerking, leren van elkaar en schakelen tussen samenhangende opgaven en mogelijkheden. Dit kan leiden tot samenhang, meer scherpte in gezamenlijke opgaven en versnelling. De Gebiedsgerichte Aanpak Noordwest Overijssel beschouwen wij als goed voorbeeld van een manier van aanpakken in de Regio Zwolle.

Aanpak, werkwijze, resultaten

Hier werken provincie, waterschap en gemeenten samen met maatschappelijke partijen aan een integraal toekomstperspectief. De Gebiedsgerichte Aanpak Stikstof en het opstellen van de Regionale Veenweidestrategie zijn onderdeel van dit toekomstperspectief. Met welke gebiedsprogramma’s we precies aan de slag gaan, gaan we nog nader verkennen. We zoeken een gebiedsaanpak waarbij we in ieder geval een stedelijk, stad-land en landelijk gebiedsprogramma bij de kop pakken. B. Kennis: Goede ideeën zijn veel waard. Het uitgangspunt is dat er gedurende het hele traject geleerd wordt van experimenten, kennis gedeeld wordt en innovaties worden opgeschaald naar brede toepassingen. Door uitvoering te koppelen aan monitoring bouwen we kennis al doende op. Van passie van eenlingen naar integreren in het denken en doen van iedereen. In Regio Zwolle is veel ervaring met klimaatbestendige planvorming en uitvoering. Deze kennis, kunde en ervaring wordt gedeeld met de rest van Nederland en daarbuiten. De regio dient als experimenteerregio en moet een plek worden waar deelnemers welkom zijn om goede voorbeelden rond de complexe opgaven te ervaren en te testen, bijvoorbeeld in de Climate Campus of het ITC van Universiteit Twente of een gebiedsbiografie in samenwerking met het RCE; C.

Governance: De governance evolueert van afstemmen naar samenwerken én samendoen, met wisselende coalities passend bij de mix van opgaven. Het uitgangspunt is dat lokaal beslist wordt wat kan en centraal wat

34

moet. De basis wordt gevormd door vertrouwen en nabuurschap. Co-creatie vindt plaats om nieuwe manieren van nieuw denken en handelen in te bedden in de governance laag. De traditie van netwerksamenwerking in de

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

regio wordt benut. De samenwerking zal breder zijn dan alleen overheidsorganisaties, nadrukkelijk zullen ook maatschappelijke organisaties, ondernemers en inwoners worden betrokken bij de aanpak.

Gefaseerde aanpak De aanpak is gericht op de langere termijn, bundeling van lopende trajecten en gericht op uitvoering. De regio ziet hierbij een aanpak en werkwijze voor zich in drie termijnen of periodes. De eerste twee jaar staan in het teken van het vormgeven van de Rijk-regio samenwerking, welke in de daaropvolgende twee jaar wordt uitgebouwd. Na de eerste termijn van vier jaar, heeft de regio de intentie om de samenwerking verder te versterken in een volgende periode van vier jaar.

4.2.1 Een vliegende start (2021 -2023) De klimaatbestendige groeiregio is al langer het uitgangspunt voor denken en handelen in Regio Zwolle. Dit is bijvoorbeeld terug te zien in de projecten rondom het uitbouwen van het groenblauwe netwerk in bebouwd gebied, binnen de Regio Deal Regio Zwolle. Wanneer Regio Zwolle begin 2021 als NOVI-gebied op de kaart staat, betekent dit dat er voortgebouwd kan worden op de al in gang gezette beweging in de regio. Daarnaast heeft de regio al op heel veel fronten een goede samenwerking met het Rijk. In de eerste periode van 2021 tot aan 2023 maakt de regio dan

Aanpak, werkwijze, resultaten

ook een vliegende start; voortbordurend op nu. Het doel van deze eerste twee jaar is het opzetten van een (NOVIspecifieke) organisatie, het samenbrengen van lokale en regionale data en het behalen van de eerste successen (laaghangend fruit) in het opschalen van reeds bekende innovaties. De geluidswal rond de Zwolse wijk Stadshagen dient ook als noodwaterkering (foto: prov. Overijssel)

35 Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

De focus in de gebiedsaanpak ligt op het opschaalbaar en deelbaar maken van bestaande voorbeelden uit de regio (bijvoorbeeld de fietsenstaling bij het station inzetbaar maken als waterberging) en het samenbrengen en opplussen van (bijvoorbeeld) bestaande gebiedsprogramma’s. We gaan onderzoeken of en hoe we een gebiedsgericht fonds kunnen oprichten, in relatie tot een Regionale Investeringsagenda (RIA). Dit fonds dient om lopende gebiedsontwikkelingen en programma’s (regionaal én landelijk) te helpen om de ‘plus’ te kunnen financieren, om zo andere opgaven van buiten het oorspronkelijke programma mee te koppelen en meerwaarde, weerbaarheid en adaptief vermogen te realiseren. Het gaat daarbij om investeringsbudget en gezamenlijke uitvoering. In eerste instantie zal het fonds vooral gericht zijn op het meekoppelen van de klimaat- en wateropgave op systeemniveau, omdat deze lange termijnopgave (2100) nog niet in bestaande wet- en regelgeving is opgenomen. Een praktijkvoorbeeld waarnaar het fonds kan worden ingericht, is de samenwerking rondom de IJssel-Vechtdelta.

Aanpak, werkwijze, resultaten

We willen een stip op de horizon zetten, een visie op een klimaatbestendige toekomst voor de regio. Daarom doen we een systeemverkenning. We gaan de opgaven, kansen en risico’s voor de regio kwantificeren en onderzoeken waar de verbanden liggen. We onderzoeken de mogelijkheden om bijvoorbeeld bestaande (deel)modellen samen te brengen op gebiedsniveau tot een digitaal model, om scenario’s mee te kunnen toetsen en no regrets te verkennen. Middels deze scenario’s wordt vooruit- (tijdshorizon 2100) en teruggekeken in een ontwerpend onderzoek, op basis waarvan de stip op de horizon daadwerkelijk gezet kan worden. Uit dit onderzoek komt naar voren wat er nú moet gebeuren (no regrets) of juist niet gedaan moet worden, waar de nice to have en need to have acties zitten en waar de grote veranderingen kunnen worden gemaakt (big wins). In samenwerking met het RCE wordt een gebiedsbiografie opgesteld; een onderlegger voor ruimtelijke afwegingen. Maatschappelijke waardering voor het landschap weegt zo mee in de besluitvorming. Wat betreft governance wordt de samenwerking tussen Rijk en regio vormgegeven, op basis van de bestaande coalition of the willing in de regio.

Een coalitie waarbij ook maatschappelijke organisaties en private partijen betrokken worden, zoals Staatsbosbeheer, CBS, Deltares, provinciale landschappen, Zwols Concilium (Coöperaties en ontwikkelaars) en Hogeschool Windesheim, Hogeschool Van Hall. Daarnaast wordt de samenwerking vormgeven rondom onderzoek en onderwijs, met bijvoorbeeld het PBL, de Climate Campus en ITC Universiteit Twente.

36 B Kennis

C Governance

Focus

1. Verbinden systeem- en gebiedsniveau 2. In kaart brengen opgave 3. Oppakken ‘no regrets’ 4. Opzet fonds voor samenhangende omgevingskwaliteit

1. Ontwikkelen visie o.b.v. ontwerpend onderzoek 2. Goede voorbeelden analyseren en delen 3. Uitbreiden onderwijsonderzoek

1. Door ontwikkelen bestaande regiosamenwerking 2. Rolverdeling en commitment Rijk-regio 3. Samenwerking onderzoekonderwijs

Resultaat

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

A Gebiedsaanpak

I. Eerste aanzet gebiedsaanpak II. Begin fondsvorming

I. Toekomstvisie en scenario’s (2100) II. Bouwstenen

I. Opzet samenwerking II. Samenhang lopende programma’s

Aanpak, werkwijze, resultaten

4.2.2 Doorbouwen (2023 - 2025) In de periode 2023 tot 2025 ligt de focus op de uitvoering. Goede ideeën voeren we in de praktijk uit. Daarbij monitoren we de uitvoering om te leren en gebruiken we de praktijkervaring om ideeën en ontwerpen aan te passen. Het uitgangspunt is om te leren hoe de regio als testgebied voor slimme ideeën kan werken. Deze periode staat in het teken van het ontwikkelen en opschalen van prototypes van de delta van de toekomst, door de systeemopslag en bovenregionale benadering van het watersysteem vorm te geven, rivieren, weteringen, stad en landelijk gebied als één landschap te zien en nieuwe landschappen vorm te geven met aandacht voor gebruik, beheer, kwaliteit en identiteit. Leren van samenhang in systemen leidt tot nieuwe innovaties, die in kleine projecten getest worden. Daarnaast wordt op regionaal niveau het Team Klimaat Actief opgericht, dat praktische hulp biedt bij initiatieven van onderop, die bijdragen aan het klimaatbestendig maken van de eigen leefomgeving. In deze 2e termijn willen we de Regionale Investeringsagenda (RIA), waar we in de eerste periode al mee gestart zijn, afronden. Op het gebied van kennis ligt de focus op het inzetten van de beweging richting ‘klimaatbestendig denken’. Er worden nieuwe business cases ten aanzien van klimaat ontwikkeld, waarbij expertise uit verschillende trajecten

37

en proeftuinen aan elkaar verbonden worden en opgedane kennis wordt ontsloten. De delta van de toekomst wordt concreet gemaakt in een living lab en gepositioneerd als interessante plek om testen uit te voeren en op te schalen,

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

juist ook voor partijen van buiten de regio. Tot slot wordt er een onderwijscampus opgezet, gekoppeld aan Universiteit Twente en de Climate Campus in Zwolle. Wat betreft de governance wordt het groeimodel verder uitgewerkt; de samenwerking en verbinding worden versterkt en het partnerschap grens ontkennend en langjarig vormgegeven. De samenwerking tussen de 4O’s wordt versterkt en samen wordt bepaald in welke vorm de programma’s hun continuïteit krijgen.

B Kennis

C Governance

Focus

1. Testen en opschalen 2. Nieuwe landschappen ontwikkelen 3. Team Klimaat Actief oprichten

1. Monitoring bestaande oplossingen 2. Kennis levert koppelkansen 3. Onderzoek adaptieve systeemkeuzes 4. Klimaat business cases

1. Samenwerking en verbinding vanuit ‘gunnen’ 2. Iedereen is partner: grens ontkennend en langjarig 3. Vorm bepalen met continuïteit programma’s 4. Samenwerking 4O’s

Resultaat

Aanpak, werkwijze, resultaten

A Gebiedsaanpak

I. Eerste aanzet landschapsinrichting II. Voortgang fondsvorming III. Regionale Investeringsagenda

I. Uitdragen expertise II. Platform voor klimaatadaptatie III. Slimme bouwstenen

I. Formaliseren samenwerkingsconstruct II. Breed draagvlak III. Gezicht naar buiten

38 Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

4.2.3 Samenhang versterken (2025-2029) Aanvullend op de initiële periode als NOVI-gebied, kijkt de regio vooruit naar een tweede periode van vier jaar, waarin de gestarte activiteiten en de governance bestendigd worden en de opgedane kennis en ervaring breed (nog breder) gedeeld met anderen. Binnen de gebiedsaanpak worden lopende projecten en gebiedsprogramma’s versneld en opgeschaald. Daarnaast worden er nieuwe programma’s met adaptieve systeemkeuzes opgestart. Klimaatbestendig is daarbij het uitgangspunt en wordt gezien als het ‘nieuwe normaal’. De opgedane kennis en ervaring op het gebied van adaptieve systemen en samenhang worden gedeeld met Nederland en de rest van de wereld. Een klimaatleerstoel in de regio ondersteunt deze ambitie. Het groeimodel governance wordt voltooid door een door ontwikkeling naar een programmaorganisatie. Binnen de samenwerking staat leren van elkaar centraal en is men trots op de manier van leren, samenwerken en uitvoeren in de regio.

B Kennis

C Governance

Focus

1. Versnellen 2. Nieuwe programma’s opstarten

1. Uitdragen expertise 2. Excursies ontvangen

1. Door ontwikkeling naar een programmaorganisatie 2. Samenwerking op gebied van leefomgeving is de standaard

Resultaat

Aanpak, werkwijze, resultaten

39

A Gebiedsaanpak

I. Klimaatrobuust is het nieuwe normaal II. Effectief fonds in werking

I. Klimaatleerstoel

I. Governance die past bij blijvende aandacht voor het thema II. Continuïteit

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

Aandachtspunten

Aanpak, werkwijze, resultaten

• NOVI-status als combinerende factor: De ‘Klimaatbestendige groeiregio Zwolle’ zoekt samenwerking en samenhang met lopende programma’s en schakelt opgaven en koppelt gebiedsontwikkeling op systeemniveau, waardoor meerwaarde en een schaalsprong in transities ontstaat. • Aanpak en werkwijze worden vormgegeven uit drie denkrichtingen: - Gebiedsaanpak - Kennis - Governance • De regio onderscheidt drie, opeenvolgende, periodes waarin gewerkt wordt aan de ‘Klimaatbestendige groeiregio Zwolle’. - Een vliegende start (2021-2023), met focus op het opzetten van de NOVI-organisatie, het samenbrengen van lokale en regionale data en het behalen van de eerste successen in het opschalen van reeds bekende

40

innovaties. - Doorbouwen (2023-2025), waarin de uitvoering centraal staat en door

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

middel van monitoring geleerd wordt van de praktijk en hoe de regio kan dienen als testgebied voor slimme ideeën. - Samenhang versterken (2025-2029), vooruitkijkend voorbij de initiële NOVI-periode van vier jaar richt de regio zich op het bestendigen van de activiteiten en governance en het (nog breder) delen van de opgedane kennis en ervaringen.

NOVI-gebied Regio Zwolle

Watersysteem verbindende factor

Kwaliteit van leven!

1. We starten licht (2 jaar) Gebiedsaanpak: • verbinden gebieds- en systeemniveau • verzamelen opgave • oppakken no-regrets • opzet financiering meerwaarde

Kennis: • Visie op basis ontwerpend onderzoek • goede voorbeelden analyseren en delen • uibreiding onderzoek - onderwijs

Resultaat: • eerste aanzet • begin fondsvorming

Resultaat: • toekomstvisie (2100) en scenario’s • bouwstenen

Regio = 4 provincies, 4 Waterschappen, 22 gemeenten

Governance: • doorontwikkelen bestaande regio­ samenwerking • rolverdeling en commitment regio-rijk • samenwerking Onderzoek - Onderwijs Resultaat: • opzet voor samenwerking • samenhang lopende programma’s

Lopende trajecten

Centrale vraag: Hoe ontwikkelen we STAD en LAND in een evenwichtig klimaatrobuuste leefomgeving richting 2050 / 2100 ?

Hoe doen we dit?

Opgave

De essentie van het NOVI-gebied Regio Zwolle is het NU benutten van de groeiopgave van het wonen/mobiliteit en de veranderopgave van het landelijk gebied voor het werken aan robuuste klimaatopgaven in de regio Zwolle als onderdeel van Nederland

Ambitie

Regio Zwolle ontwikkelen tot een klimaat­ robuuste, een blijvend aantrekkelijke woon en leef omgeving en een economisch vitale regio; • Groei: stad en land verweven • Regio in klimaatverandering • systemen (water en stedelijk) als basis

Resultaat: • Uitdragen Expertise • Platform voor Klimaatadaptatie • slimme bouwstenen

Governance: • samenwerking ver­ binding vanuit gunnen • ieder is partner: grensontkennend en langjarig • vorm bepalen met continuiteit pro­gramma’s • samenwerking 4xO Resultaat: • formaliseren samenwerkingsconstructie • breed draagvlak en gezicht naar buiten

3. We versterken de samenhang (4 - 8 jaar) Gebiedsaanpak: • versnellen • nieuwe programma’s opstarten Resultaat: • Klimaatrobuust is Nieuwe Normaal • effectief fonds maat verschillen

Kennis: • Klimaatleerstoel Resultaat: • excursies ontvangen • Uitdragen expertise

Governance: • naar programma organisatie • samenwerking is normaal Resultaat: • Governance bij past bij blijvende aandacht • continuiteit omdat dat logisch is

Meerwaarde NOVI-gebied

Analyse

• Regio Zwolle is de delta van de toekomst • Klimaat = water -> Huidig systeem loopt tegen zijn grenzen aan • Regio Zwolle is Nederland in het klein (diverse landschappen, cultuur, historie, toekomst, maatschappij, economie, ...) • Regio Zwolle staat voor grote ontwikkelingen - verstedelijking : 40.000 Wo + Mobiliteit + werken = schaalsprong - transitieopgaven landelijk gebied = nieuwe businesscases • Hoe benutten we deze veranderkracht voor klimaatrobuuste inrichting • Governance: van samenwillen naar samenwerken en samendoen

Resultaat: • eerste aanzet • Regionale Investeringsstrategie (RIA) • begin fondsvorming

Kennis: • Monitoring bestaande oplossingen • kennis levert koppelkansen • onderzoek adaptieve systeemkeuzes • Klimaat business­ cases

’25

Onderzoek gebiedsontwikkeling Spoorzone ’20 ’21 ’22 ’23 ’24 ’25 Verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle ’20 ’21 ’22 ’23 ’24

’25

MIRT onderzoek bereikbaarheid Zwolle ’20 ’21 ’22 ’23 ’24 ’25

2. We bouwen door (2 - 4 jaar) Gebiedsaanpak: • testen en opschalen • nieuwe landschappen ontwikkelen • team Klimaat-adaptief: bottom-up

Quick Scan watersysteem ’20 ’21 ’22 ’23 ’24

Regio Deal ’20 ’21 ’22

’23

’24

’25

NOVI-gebied ’20 ’21 ’22

’23

’24

’25

• Samenhang: In NOVI-gebied komt het bij elkaar • Vernieuwing: innovatieve klimaatoplossingen/ combinaties/ in Regio Zwolle zijn voorbeelden en vormen een toolbox voor andere regio’s. • Visie: robuuste klimaatoplossingen zijn winst op termijn • Samenwerking; langjarige commitment en grensontkennend • Versnelling, combineren van trajecten en producten geeft sneeuwbaleffect, waarin we samen klimaatrobuust doen en zijn. • Verbinding door (1) inhoud, (2) organisaties, (3) besturen, (4) financiën.

Vogelvlucht en Organisatie door financiën de regio 2075

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

5 42

Organisatie en financiën

DIT IS ER NODIG

Organisatie en financiën 5.1 Organisatie Regio Zwolle kent een structuur van een lichte bestuurlijke samenwerking tussen ondernemers, onderwijs,

43

maatschappelijke organisaties en overheden (22 gemeenten en 4 provincies). Vertegenwoordigers van deze 4O’s hebben zitting in de Regiegroep Regio Zwolle, die optreedt als regievoerder, en aan een vijftal bestuurlijke tafels die

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

werken aan de vijf grote opgaven in de regio – economie, energie, human capital, bereikbaarheid en leefomgeving. Deze samenwerkingsstructuur wordt gecompleteerd door het Regionaal Kernteam, waarin alle 22 burgemeesters en een afgevaardigde gedeputeerde deelnemen. De bestuurlijke samenwerking met het Rijk vindt plaats via verschillende (deels sectorale) programma’s. In de bestaande structuur werken de regiogemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk al samen rondom de dossiers ‘Gebiedsgericht MIRT-onderzoek’ en ‘Verstedelijkingsstrategie’. Om geen onnodige bestuurlijke drukte te organiseren, wordt wat betreft de organisatie en governance van het NOVI-gebied op een bestaande governancestructuur aangesloten. Dit geldt ook voor initiatieven gericht op het betrekken van bewoners. De Stuurgroep Verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle is hiervoor, op dit moment, de meest logische keuze. De huidige samenwerkingsstructuur loopt door tot eind 2022. De periode 2021-2022 wordt gebruikt om voor te sorteren op een eigen aanpak en samenwerkingsstructuur voor de NOVI-regio organisatie, die vanaf 2023 wordt ingericht. Daarbij wordt, in lijn met de voor de regio kenmerkende manier van werken, ook nagedacht over het vormgeven van de actieve betrokkenheid (participatie) van inwoners.

Zo realiseren we een klimaatbestendige, aantrekkelijke woon- en leefomgeving van, voor en door de inwoners van de regio.

Organisatie en financiën

Voor de periode 2021-2022 wordt gebruik gemaakt van de volgende gremia1, waarvan we in de eerste helft van 2021 actief verkennen welke aanpassingen nodig zijn vanwege de inhoudelijke scope van het NOVI-gebied: 1. Stuurgroep Verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle: Deze stuurgroep bestaat uit de koplopersgroep van bestuurders vanuit de overheden van de Regio en uit directeuren van het Rijk. 2. Managementoverleg Verstedelijkingsstrategie: Het managementoverleg vormt het voorportaal voor de stuurgroep. 3. Bestuurlijk Maatschappelijke AdviesGroep (BMAG): Een breder overleg waarin vanuit de quadrupel helix partners deelnemen. Dit overleg willen we ook benutten voor advisering over vraagstukken van het NOVI-gebied. 4. Kernteam NOVI-gebied Regio Zwolle: We richten een eigen ambtelijke samenwerkingsorganisatie op, ten behoeve van het NOVI-gebied. Daar waar nodig en mogelijk wordt aansluiting gezocht bij het kernteam Verstedelijkingsstrategie en Gebiedsgericht MIRT-onderzoek. 5. Bestuurlijke Tafel Leefomgeving: Een van de vijf bestuurlijke tafels van de regio, waarin de verbinding wordt gelegd tussen het NOVI-gebied en de andere regionale opgaven; We onderzoeken of deze tafel benut kan worden om verbinding te leggen met de regionale en lokale bestuurders die betrokken zijn bij (interbestuurlijke) programma’s op het gebied van water natuur en het landelijk gebied w.o.

het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie,

44

Zoetwatervoorziening Oost-Nederland en Programma Natuur.

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

5.2 Financiën Voor de benoeming tot NOVI-gebied en een snelle (door-) start van het ‘plan van doorpakken’, is het van belang dat Rijk en regio afspraken maken over de inzet van mensen en middelen om de samenwerking vorm te geven en een eigen begroting voor het NOVI-gebied op te kunnen stellen. We willen de rol van ‘budgethouder’ beleggen bij de Provincie Overijssel. Onderstaand overzicht bevat hiervoor een indicatieve begroting, die in 2021 verder wordt uitgewerkt. We starten met een kwartiermakersfase in 2021-2022. In deze fase wordt de Stuurgroep benut om de begroting verder vast te stellen. De begroting zal opgesteld worden voor de periode van ‘twee plus twee jaar’, met een doorkijk naar de tweede periode van vier jaar. We realiseren ons dat elke partner haar eigen meerjarige financieringscyclus heeft in de vorm van bestuursprogramma’s. We streven ernaar de kansen te benutten als deze zich voordoen.

1. In specifieke gebieden (van toepassing bij de gebiedsaanpak) wordt aangesloten op de aanwezige rijk-regio samenwerkingsstructuur, als deze aanwezig is.

Organisatie en financiën

Na de vaststelling van dit ‘plan van doorpakken’ zal een meer gedetailleerde begroting voor 2021 en 2022 worden opgesteld. Voor nu hebben we alleen procesmiddelen opgenomen. Voor de uitvoering stellen we een Regionale Investeringsagenda (RIA) op, waarbij we ook denken aan een gebiedsfonds.

Uitgaven De uitgaven betreffen proces- en ontwikkelkosten. De inzet van mensen wordt in kind gedaan; elke partner financiert zijn eigen medewerkers in het programma. De proceskosten bestaan uit kosten voor visievorming, inzet van externe bureaus en de communicatiemiddelen die worden ingezet voor het programma. Ook wordt geïnvesteerd in activiteiten die worden opgestart om daadwerkelijk op gebiedsniveau invulling te geven aan de uitvoering van het NOVI-gebied. Voorbeelden hiervan zijn ontwerpstudies, ontwerpend onderzoek, het betrekken van bewoners, maken van business cases, het starten van living labs, bouwen van prototypes en governance toepassingen. De omvang van het benodigde ontwikkelbudget (middelen voor uitvoering) zal gaandeweg bepaald worden, evenals hoe de dekking van deze kosten georganiseerd wordt.

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

Uitgaven

45

2021

2022

Opdracht voor een uitgewerkt toekomstperspectief

50.000

50.000

Opdracht voor een kennis-ontwikkelprogramma (UT, WUR, of Saxion)

50.000

50.000

Communicatiemiddelen (out of pocket)

50.000

50.000

Gebiedsaanpak: Gebiedsbiografie

50.000

PM

Proceskosten (overkoepelend programma)

Ontwikkelbudget Kennis: samenbrengen kennis ondergrond (Kadaster)

50.000

PM

Governance: quickscan naar koppelkansen tussen programma’s

30.000

PM

Stelpost aanvullende werkzaamheden

20.000

Totaal

€ 300.000

€ 440.000

Organisatie en financiën

Bijdragen Binnen het NOVI-gebied werken Rijk en regio samen aan het realiseren van de gestelde ambitie en beiden dragen hier financieel aan bij. We hanteren hierbij het principe van 50/50 verdeling tussen Rijk en regio. Naast deze specifieke bijdrage, wordt voor de activiteiten die ondernomen worden in het kader van het NOVI-gebied, zoveel mogelijk gebruik gemaakt van de beschikbare capaciteit en middelen vanuit lopende projecten en programma’s.

Bijdragen

2021

2022

100.000

250.000

150.000

100.000

Regio

Rijk Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties Infrastructuur en Waterstaat

46

OCW, ten behoeve van het opstellen van een gebiedsbiografie

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

Totaal

50.000 50.000

€ 300.000

€ 440.000

Vogelvluchtsamenvatting Beeldende door de regio 2075

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

6 47

Beeldende samenvatting

48

Beeldende samenvatting

KLIMAAT­BESTENDIGE GROEI­REGIO ZWOLLE

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

Beeldende samenvatting

Novi-gebied Regio Zwolle

landbouw

49 Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

Mogelijk toekomstbeeld delta van de toekomst, WUR2120

Het Plan van Doorpakken NOVI-gebied Regio Zwolle is tot stand gekomen in samenwerking met de departementen BZK, IenW, LNV, Provincie Overijssel, Waterschap Drents Overijsselse Delta, Regio Zwolle en Gemeente Zwolle.

Voor meer informatie Regio Zwolle regiozwolle@zwolle.nl www.regiozwolle.info

Regio Zwolle klimaatbestendig groeien

SAMENVATTING

laat Nederland Een plan van doorpakken om als NOVI-gebied te bouwen aan de delta van de toekomst

Samenvatting

2 Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

Regio Zwolle in 2075 – een toekomst­ droom Het is 2075. In vogelvlucht over Regio Zwolle is goed zichtbaar hoe de delta van de toekomst erin is geslaagd het stedelijk gebied, het water en het platteland met elkaar te verweven. Vechten tegen het water heeft plaatsgemaakt voor leven met water. Hier kun je klimaatbestendig en comfortabel wonen en werken in zowel extreem natte als extreem droge en hete weersomstandigheden. De economie is vitaal en verschillende mensen voelen zich thuis in deze regio. Een fijnmazig openbaar vervoernetwerk brengt inwoners binnen een uur overal in de regio. Fietssnelwegen verbinden de woon- en werkgebieden. De kwaliteit van leven is hoog in Regio Zwolle. Ook in 2075 verbindt die belangrijke waarde de inwoners van de regio en maakt het hen trots.

Samenvatting

3

De landschapstypen in Regio Zwolle (bron MUST/ Provincie Overijssel)

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

Samenvatting

4 Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

© Tineke Dijkstra Fotografie

De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) bevat de langetermijnvisie voor de ontwikkeling van de leefomgeving van Nederland. Leefomgeving staat in dit geval voor alles wat je ziet, voelt en ruikt. Gebouwen, wegen, natuur, water, bossen enzovoort. Met de NOVI neemt ons land verantwoordelijkheid over generaties heen. Want de manier waarop we nu omgaan met veranderingen die op ons afkomen, heeft impact op volgende generaties. Om hier werk van te maken, zijn acht voorlopige NOVI-gebieden benoemd. In deze gebieden wordt een extra impuls gegeven aan de aanpak van grote vraagstukken voor de leefomgeving die belangrijk zijn voor Nederland als geheel. Regio Zwolle is een van deze gebieden. Want het Rijk ziet dat Regio Zwolle Nederland wat te bieden heeft als het gaat om klimaatbestendige oplossingen.

Samenvatting

En dat biedt kansen. Het Rijk heeft Regio Zwolle gevraagd om hiervoor een plan te maken. Het doel van dit plan is om Regio Zwolle te ontwikkelen tot de delta van de toekomst: een klimaatbestendige, blijvend aantrekkelijke woon- en leefomgeving en een economisch vitale topregio in Nederland.

Wat willen we bereiken? Regio Zwolle is een regio waar bedrijvigheid, werkgelegenheid en bevolking bovengemiddeld groeien en die zich ontwikkelt tot een van de motoren van de Nederlandse economie. De regio staat daarbij voor uitdagingen op het gebied van wonen, economie, landbouw, mobiliteit, energie, werken, recreëren en klimaatadaptatie. Regio Zwolle gelooft in een klimaatbestendige ontwikkeling van de regio. Waarin het nu en in de toekomst prettig leven en werken is en klimaatadaptief handelen de normaalste zaak van de wereld is. Met voorlopers zoals het netwerk IJssel-Vechtdelta is de regio al jaren bezig om op gebiedsniveau de veerkracht te vergroten en stapsgewijs te werken aan een waterrobuust en klimaatbestendig landschap. De ambitie is om Regio Zwolle, als NOVI-gebied en voorbeeldregio, te ontwikkelen tot de delta van de toekomst. In de delta van de toekomst geeft Regio Zwolle

5

het nieuwe klimaatadaptieve landschap van Nederland vorm. Een delta waarin stedelijk gebied, het water en het platteland met elkaar verweven zijn. En waar mensen klimaatbestendig en comfortabel kunnen wonen en werken,

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

kunnen leven. Klimaatverandering nemen we mee in alle acties, als fundament onder alle ontwikkelingen.

Welke vraagstukken pakken we op? De komende jaren leidt klimaatverandering tot een grotere druk op het watersysteem. Dit kan problemen opleveren na 2050. We lopen tegen de grenzen van het huidige watersysteem aan. De toekomstdroom van 2075 kan ook een nachtmerrie met natte voeten worden, met gevolgen voor het woon- en leefklimaat. Er moeten dus keuzes gemaakt worden in het watersysteem om de leefbaarheid van de regio te behouden. Door nu stappen te nemen als regio, en als NOVI-gebied samen te werken met het Rijk, kunnen we de toekomstdroom beïnvloeden. Om dat te kunnen doen, staat binnen het NOVI-gebied Regio Zwolle in hoofdzaak de klimaatopgave centraal, in relatie tot het beheer van het watersysteem dat tegen zijn grenzen aanloopt – en de weerbaarheid om met deze impact om te gaan te vergroten. Het watersysteem wordt in deze opgave als ordenend principe in de ruimtelijke inrichting van het gebied beschouwd. In de regio verbinden we de klimaatopgave met groei en transitie. De groei- en transitieopgave vraagt om een noodzakelijke schaalsprong, die zowel kwantitatief als kwalitatief van aard is – de groei in aantal inwoners en

Samenvatting

werkgelegenheid enerzijds en het klimaatbestendig vormgeven van wonen, economie, energie, landbouw en mobiliteit anderzijds. Daarbij zien we de extra opgave voor onszelf om oog te houden voor de balans tussen stad en platteland en voor het evenwicht tussen economische groei (welvaart) en welzijn (brede welvaart), zodat de groeien transitieopgave de leefbaarheid in de regio niet in de weg staat.

Wat kenmerkt Regio Zwolle? Regio Zwolle is Nederland. Alles wat Nederland kenmerkt, is te vinden in Regio Zwolle. Neem de gemêleerde bevolking van 780.000 inwoners: inwoners die over een hoog gehalte ‘eigen kracht’ beschikken, maar die ook de uitdagingen van inclusie en ontwikkeling ervaren (60% van de beroepsbevolking is opgeleid tot mbo-niveau 3). Regio Zwolle groeit gestaag en ontwikkelt zich uptempo, het inwoneraantal groeit naar verwachting naar zo’n 1.000.000 in 2050. De stad versterkt zich als kern van de regio, maar het feit dat stad en platteland steeds sterker op elkaar aangewezen raken, benadrukt het belang van verbinding en balans. De regio heeft hoogwaardige voorzieningen, beschikt over De Veerallee in Zwolle is overstroomd tijdens de Zuiderzeevloed (13 januari 1916)

een schitterende leefomgeving, toegankelijke zorg en onderwijs van uitstekende kwaliteit. De regio heeft een solide kennisinfrastructuur, met innovatieve bedrijven in alle sectoren, vijf hbo- en acht mbo-instellingen en hoogwaardige

6

netwerken.

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

Ook als delta lijkt de regio verrassend veel op Nederland. De regio kent een mix van rivierenlandschap, hoge droge zandgronden, veenweidegebieden en polder; alle Nederlandse landschappen zijn hier vertegenwoordigd. De gebieden met watertekorten en de gebieden waar het water via de IJssel en Vecht-delta in ruime mate naar het IJsselmeer stroomt, vormen één systeem. In Regio Zwolle is, net als in de laaglanddelta van Nederland, sprake van eindigheid van het systeem van waterbeheersing. Deze urgentie leidt tot nieuwe manieren van denken en handelen. In Regio Zwolle wordt daarom gebouwd aan het nieuwe klimaatadaptieve landschap van Nederland: de delta van de toekomst.

Klimaat is water Zeg je klimaat, dan zeg je water in Regio Zwolle. Leven met water zit van oudsher in de genen van de bewoners van de regio. Jaren geleden was het een zaak van overleven en samen hebben zij gestreden om droge voeten te houden en het land in de delta en op de hoge zandgronden bewerkbaar te maken. Vanaf de eerste bewoning hebben de bewoners het landschap in hun voordeel gebruikt en bewerkt, waarbij het water(beheer) vaak bepalend was voor keuzes en landgebruik. Denk aan het ontstaan van de steden op de dekzandruggen en aan de rivieren; aan hoe het water handel en welvaart mogelijk maakte met het internationale samenwerkingsverband van handelaren en steden van de Hanze; of aan de terpboerderijen in Mastenbroekerpolder, waar in de winter het water uit de IJssel haar weg door de delta zocht en vruchtbare rivierklei achter liet; de basis voor het hoogwaardig riet en uiteindelijk de tapijtindustrie.

Samenvatting

Waterknoppen Het is duidelijk dat water een bepalende factor is in het wonen en leven in Regio Zwolle: de inrichting van het waterbeheer heeft directe invloed op wonen, werken en leven in de regio. Je zou kunnen stellen dat er drie ‘waterknoppen’ zijn, waaraan gedraaid kan worden, bij het vormgeven van het waterbeheer: 1. Peil IJsselmeer: Een groot deel van het bestaande (grond)waterbeheer van Regio Zwolle wordt direct bepaald door het IJsselmeerpeil. Het niveau van de stadsgracht in Zwolle volgt bijvoorbeeld vrijwel 1 op 1 het IJsselmeerpeil. Na 2050 kan het IJsselmeerpeil veranderen om te voorzien in de behoefte aan voldoende zoetwater in droge perioden, om verzilting tegen te gaan en om water voor landbouw, natuur en drinkwater te garanderen. Daarnaast is een peilopzet een mogelijkheid om mee te groeien met de stijging van de zeespiegel. 2. Rivierafvoerverdeling: Na 2050 kan mogelijk ook de verdeling van water via onze rivieren in extreme droge en natte situaties veranderen, inclusief de IJssel.

Houden we in Nederland vast aan de bestaande verdeling van Rijnwater bij Pannerden of sturen we in droge tijden al het water richting westen om verzilting tegen te houden? Kan het water in extreem natte perioden, bij een sterk stijgende zeespiegel en het regelmatig en langer sluiten van stormvloedkeringen, nog doorstromen richting West-Nederland? Dergelijke keuzes bepalen de hoeveelheid water

7

die door de IJssel zal gaan in extreme droge en natte perioden. 3. Waterhuishouding achterland Regio Zwolle: Het waterbeheer in het stroomgebied van Vecht, Sallandse

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

Weteringen en Meppelerdiep verandert naar verwachting de komende decennia sterk veranderen. Van zo snel mogelijk afvoeren zal de focus verschuiven naar vasthouden en bergen. Om wateroverlast en overstromingen stroomafwaarts te voorkomen, maar ook om juist in droge perioden voldoende beschikbaarheid te garanderen. Zeker op de hoge zandgronden. Voor de IJssel geldt dit op Europees niveau. Daar waar het waterbeheer invloed heeft op wonen, werken en leven in de regio, hebben de ontwikkeling en potentiele groei van de regio invloed op het waterbeheer. Afhankelijk van de wijze waarop de regio als groeiregio vorm krijgt de komende jaren, wordt de wateropgave voor de toekomst vergroot of kan de groei van de regio juist ruimte bieden voor het oplossen van de wateropgave. Dit onderstreept het belang van het verbinden van de klimaatopgave aan de groei- en transitieopgave en de opgave om balans en evenwicht te behouden.

Aanpak: Hier gaan we voor In de regio komen verschillende lopende programma’s en trajecten samen, die allemaal een element in zich dragen om te komen tot de delta van de toekomst: een klimaatbestendige, blijvend aantrekkelijke woon- en leefomgeving en een economisch vitale topregio in Nederland. Naast deze regionale ontwikkelingen, wordt er ook vanuit het Rijk gewerkt aan verschillende andere programma’s en gebiedsontwikkelingen.

Samenvatting

Het verkrijgen van de NOVI-status is hierin een kans. Binnen het NOVI-gebied wordt voortgebouwd op de bestaande afspraken en samenwerkingen en wordt op basis van langjarig commitment toegewerkt naar de daadwerkelijke gezamenlijke uitvoering van de verschillende opgaven, programma’s en trajecten. Een van de eerste acties van het NOVI-gebied Regio Zwolle is dan ook het vormen van een inventarisatie van lopende programma’s en gebiedsontwikkelingen op het gebied van wonen, mobiliteit, energie, klimaat, landbouw en economie. De NOVIstatus geeft de regio een boost om verbindingen te leggen tussen de al lopende trajecten. In de aanpak van het NOVI-gebied worden drie denkrichtingen gecombineerd: een gebiedsaanpak, kennis en governance. • Gebiedsaanpak: De dynamiek van de delta vraagt om integraal denken en doen. Dit wordt opgepakt door op de tekentafel al de samenhang van klimaatadaptatie mee te nemen in de gebiedsaanpak. We zoeken daarbij ook naar aansluiting met bredere ontwikkelingen als de woonopgave van Nederland en de ontwikkeling van de spoorwegen door het land, waar Zwolle een belangrijk knooppunt in is. We verkennen op welke gebiedsprogramma’s er wordt ingezet vanuit het NOVI-gebied, maar het is al wel duidelijk dat we gaan

8

werken aan een programma voor de stad, een voor de verbinding stedelijk en landelijk gebied, en een landelijk gebiedsprogramma.

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

• Kennis: Goede ideeën zijn veel waard. Het uitgangspunt is dat er gedurende het traject geleerd wordt van experimenten, kennis gedeeld wordt en innovaties worden opgeschaald naar brede toepassingen. Door uitvoering te koppelen aan monitoring bouwen we onze kennis al doende op. Deze kennis, kunde en ervaring worden gedeeld met de rest van Nederland en daarbuiten, de regio dient daarmee als experimenteerregio. • Governance: Waar nu al veel wordt afgestemd, gaan we binnen het NOVI-gebied echt samenwerken en samendoen. We beslissen daarbij zoveel mogelijk lokaal en doen alleen centraal wat moet. Op basis van vertrouwen en nabuurschap gaan we aan de slag met nieuwe manieren van denken en handelen. In de aanpak wordt nadrukkelijk ook de samenwerking gezocht worden met ondernemers en inwoners. De leefomgeving is immers van ons allemaal.

Gefaseerde aanpak De NOVI-aanpak is gericht op de langere termijn. Regio Zwolle ziet daarbij een werkwijze voor zich, onderverdeeld in drie periodes:

Samenvatting

• Een vliegende start (2021-2023): De klimaatbestendige groeiregio is al langer het uitgangspunt voor denken en handelen in Regio Zwolle. Dit is bijvoorbeeld terug te zien in de projecten rondom het uitbouwen van het groenblauwe netwerk in bebouwd gebied, binnen de Regio Deal Regio Zwolle. Wanneer Regio Zwolle begin 2021 als NOVI-gebied op de kaart staat, betekent dit dat er voortgebouwd kan worden op de al in gang gezette beweging in de regio. Daarnaast heeft de regio al op veel fronten een goede samenwerking met het Rijk. In de eerste periode van 2021 tot aan 2023 gaat de regio dan ook voor een vliegende start; voortbordurend op nu. Het doel van deze eerste twee jaar is het opzetten van een (NOVI-specifieke) organisatiestructuur, het samenbrengen van lokale en regionale data en het behalen van de eerste successen in het opschalen van al bekende innovaties. • Doorbouwen (2023-2025): In de periode 2023 tot 2025 ligt de focus op de uitvoering. Goede ideeën voeren we in de praktijk uit. Daarbij monitoren we de uitvoering om te leren en gebruiken we de praktijkervaring om ideeën en ontwerpen aan te passen. Het uitgangspunt is om te leren hoe de regio als proeftuin voor slimme ideeën kan werken.

Deze periode staat in het teken van het ontwikkelen en opschalen van prototypes van de delta van de toekomst, door de systeemopslag en bovenregionale benadering van het watersysteem vorm te geven, rivieren, weteringen, stad en landelijk gebied als één landschap te zien en nieuwe landschappen vorm te geven met aandacht voor gebruik, beheer, kwaliteit en identiteit. Leren van samenhang in systemen leidt tot nieuwe

9

innovaties, die in kleine projecten getest worden. Daarnaast wordt op regionaal niveau het Team Klimaat Actief opgericht, dat praktische hulp biedt bij initiatieven vanuit de samenleving, die bijdragen aan het klimaatbestendig

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

maken van de eigen leefomgeving. • Samenhang versterken (2025-2029): Aanvullend op de vierjarige periode als NOVI-gebied, kijkt de regio alvast vooruit naar een tweede periode van vier jaar, waarin de gestarte activiteiten en de samenwerking bestendigd worden en de opgedane kennis en ervaring breed gedeeld worden met anderen. In deze periode wordt ingezet op het versnellen en opschalen van projecten en worden er nieuwe programma’s gestart. Klimaatbestendig is daarbij altijd het uitgangpunt en wordt gezien als ‘het nieuwe normaal’.

Vervolgstappen Met ons ‘plan van doorpakken’ om Regio Zwolle te ontwikkelen tot de delta van de toekomst, zetten we erop in de status van NOVI-gebied voor de regio te bestendigen. De komende periode staat in het teken van uitwerking van dit plan, waarbij we in meer detail ingaan op wat het betekent in het landschap als je water als leidend principe inzet. Hier gaan we samen met de verschillende partners en betrokken (deel)gebieden verder invulling aan geven. We gaan vol enthousiasme aan de slag en houden u op de hoogte van de mijlpalen op onze weg naar de klimaatbestendige groeiregio Zwolle. Expeditie Wildernis brengt jeugd in contact met samenleven met water. (foto: Provincie Overijssel)

Samenvatting

Randvoorwaarden Een goede organisatiestructuur De samenwerkingscultuur binnen Regio Zwolle is uniek. Er is een diepgewortelde traditie van samenwerking tussen overheden, maatschappelijke organisaties, bedrijven en onderwijsinstellingen (de 4O’s). De samenwerking stimuleert (h)erkenning van gemeenschappelijke vraagstukken en een gezamenlijk aanpak om deze op te lossen. Zo ontstaat en groeit regionaal partnerschap. Samenwerking, vertrouwen, pragmatisme en de drie-eenheid van provincie, waterschappen en gemeenten kenmerken van oudsher het DNA van Regio Zwolle. Op deze samenwerkingscultuur wordt voortgebouwd binnen het NOVI-gebied. Er wordt in eerste instantie geen nieuwe overlegstructuur ingericht, maar gebruik gemaakt van de bestaande overleggen en aansturing binnen de verstedelijkingsstrategie en aan de Bestuurlijke Tafel Leefomgeving. Daarnaast wordt binnen het Kernteam NOVI-gebied hard gewerkt aan de uitvoering. Vanaf 2023 lopen de bestaande structuren af en wordt er een eigen samenwerkingsorganisatie voor de NOVI ingericht.

Financiën Rijk en regio maken samen afspraken over de inzet van mensen en middelen om de samenwerking vorm te geven

10

en een eigen begroting voor het NOVI-gebied op te kunnen stellen. Na de vaststelling van het plan ‘Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien’ wordt een gedetailleerde begroting voor 2021-2022 gemaakt, waaraan zowel het

Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien

Rijk als de regio bijdragen.

Samenvatting

NOVI-gebied Regio Zwolle

landbouw

11 Regio Zwolle laat Nederland klimaatbestendig groeien Mogelijk toekomstbeeld delta van de toekomst, Wageningen Universiteit 2120

Het Plan van Doorpakken NOVI-gebied Regio Zwolle is tot stand gekomen in samenwerking met de departementen BZK, IenW, LNV, Provincie Overijssel, Waterschap Drents Overijsselse Delta, Regio Zwolle en Gemeente Zwolle.

Voor meer informatie Regio Zwolle regiozwolle@zwolle.nl www.regiozwolle.info