CConstaterende datdrimmelen
Koppel je AI →
Document · PDF

[2026008356] Bijlage 4 bij raadsvoorstel Bijlage 8 motivering - PvE proefsleuvenonderzoek

Raadsvergadering 2 juli 2026, gemeente drimmelenBij agendapunt: Vaststelling Omgevingsplan woningbouwontwikkeling Made Noordwest15.243 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Programma van Eisen Projectnummer:

51031232

Datum:

09-10-2025

PvE|SW 51031232 Plangebied Noordwest te Made, gemeente Drimmelen Inventariserend veldonderzoek d.m.v. proefsleuven en opgraving – archeologische begeleiding (o.a. extensieve begeleiding)

Sweco Heinz Moormannstraat 1b 5831 AS Boxmeer Nederland

Pleun Beurskens Senior KNA Archeoloog M +31 (0)6 36491156

Sweco Nederland B.V. Handelsregister 30129769 Statutair gevestigd te De Bilt T +31 88 811 66 00 www.sweco.nl

Verantwoording Titel

Programma van Eisen Noordwest Made

Projectnummer

51031232

Referentienummer

SWNL51031232

Revisie

3

Datum

09-10-2025

Auteur

Mevr. P. Beurskens MA Senior KNA Archeoloog (actornummer 69784247) pleun.beurskens@sweco.nl

E-mailadres

Gecontroleerd door

Drs. bc. A.H. Schutte Senior KNA Archeoloog (actornummer 43842407)

Paraaf gecontroleerd

Goedgekeurd door

drs. T.H.L. Hos Teammanager

Paraaf goedgekeurd

Sweco voert archeologisch onderzoek uit onder procescertificaat SIKB BRL 4000 ’Archeologie’ (KNA, versie 4.2) en de protocollen 4001, 4002, 4003 en 4004. De archeologische werkzaamheden worden uitgevoerd in overeenstemming met de Kwaliteitsnorm van de Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.2).

2

Programma van Eisen Format conform KNA versie 4.2 (01-04-2024) Locatie Noordwest Projectnaam

Noordwest te Made

Plaats binnen archeologisch proces x IVO – Proefsleuven (IVO-P) x Opgraven Landbodems – variant Archeologische Begeleiding Opsteller

Naam, adres, telefoon, e-mail

datum

Senior KNA Archeoloog

Mevrouw P. Beurskens, MA Sweco b.v. Vestiging Noord-Brabant Heinz Moormannstraat 1b 5831 AS Boxmeer T: 0485 581 818 E: pleun.beurskens@sweco.nl

29-09-2025

Opdrachtgever

Naam, adres, telefoon, e-mail

paraaf

De Essentie Hambakenwetering 5 5231 DD ’s-Hertogenbosch Dhr. M. Luijkx T: 0645511303 E: menno@ditisdeessentie.nl Goedkeuring bevoegde overheid Naam, adres, telefoon, e-mail

datum

paraaf

X Gemeente

Gemeente Drimmelen t.a.v. dhr. W. Baas 0 Provincie Postbus 19 0 Rijk 4920 AA Made T.:140162 0 Overig E: wbaas@drimmelen.nl Adviseur namens de bevoegde overheid Naam, adres, telefoon, e-mail Regioarcheologen Regio WestBrabant Postbus 503 4870 AM Etten-Leur T: 06-21150049 E: regioarcheologie@west-brabant.eu

14-10-2025

datum

paraaf

14-10-2025

P. Kimenai

3

Kennisgeving Depothouder/eigenaar Naam, adres, telefoon, e-mail Provinciaal Depot Bodemvondsten (PDB) - Provincie Noord-Brabant Contactpersoon: Dhr. M. den Hartog Waterstraat 16 5211 JD ´s-Hertogenbosch T: 073-6812812 M: 06-18303225 E: archeologie@brabant.nl/mdhartog@brabant.nl

4

INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 1 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS PLANGEBIED ............................................................ 8 HOOFDSTUK 2 AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK EN GEMEENTELIJK BESLUIT . 10 2.1 Aanleiding ...........................................................................................................................10 2.2 Motivering ...........................................................................................................................10 2.3 Gemeentelijk besluit .........................................................................................................11 HOOFDSTUK 3 EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK ........................................................................ 13 HOOFDSTUK 4 ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING ........................................................................

14 4.1 Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context ..................................14 4.2 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) .....................................................................17 4.3 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) .......................................................18 4.4 Structuren en sporen ........................................................................................................18 4.5 Anorganische artefacten ..................................................................................................18 4.6 Organische artefacten ......................................................................................................18 4.7 Archeozoölogische en botanische resten ......................................................................19 4.8 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen ...............................................19 4.9 Gaafheid en conservering ................................................................................................19 HOOFDSTUK 5 DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING .......................................................................

20 5.1 Doelstelling .........................................................................................................................20 5.2 Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders ....................................................20 5.3 Vraagstelling ......................................................................................................................20 5.4 Aanbeveling .......................................................................................................................21 HOOFDSTUK 6 STRATEGIE, METHODEN EN TECHNIEKEN ..............................................................

22 6.1 Strategie .............................................................................................................................22 6.2 Methoden en technieken ..................................................................................................23 6.3 Omgang kwetsbare vondsten en monsters ...................................................................26 6.4 Structuren en grondsporen ..............................................................................................26 6.5 Lichten ................................................................................................................................28 6.6 Aardwetenschappelijk onderzoek ...................................................................................28 6.7 Anorganische artefacten ..................................................................................................29 6.8 Organische artefacten ......................................................................................................29 6.9 Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten ..............30 6.10 Overige resten .................................................................................................................30 6.11 Dateringstechnieken .......................................................................................................30 6.12

Bouwstenen .....................................................................................................................30 6.13 Complexiteit .....................................................................................................................30 6.12 Beperkingen .....................................................................................................................30 HOOFDSTUK 7 EVALUATIERAPPORT, UITWERKING EN CONSERVERING ........................................ 32 7.1 Evaluatierapport ................................................................................................................32 7.2 Structuren, grondsporen en vondstspreidingen............................................................33 7.3 Analyse aardewetenschappelijke gegevens .................................................................33 7.4 Anorganische artefacten ..................................................................................................33

5

7.5 Organische artefacten ......................................................................................................34 7.6 Archeozoölogische en -botanische resten ....................................................................34 7.7 Beeldrapportage (objecttekeningen, foto’s, kaarten e.d.) ...........................................34 8

RAPPORTAGE ....................................................................................................................... 36 8.1 Uitvoeringsperiode uitwerking; opleveringstermijn (concept)eindrapport .................36 8.2 Procedure toetsing standaardrapport door de bevoegde overheid ...........................36 8.3 Inhoud standaardrapport ..................................................................................................36 8.4 Kwaliteit ..............................................................................................................................37 8.5 Verschijning en oplage standaardrapport en/of specialistisch deelrapport ..............37

HOOFDSTUK 9 (De)selectie en conservering.................................................................................. 39 9.1 Selectie materiaal voor uitwerking ..................................................................................39 9.2 Selectie materiaal voor deponering en verwijdering ....................................................39 9.3 Selectie materiaal voor conservering .............................................................................39 HOOFDSTUK 10 DEPONERING ....................................................................................................... 40 10.1 Eisen betreffende depot .................................................................................................40 10.2 Te leveren product ..........................................................................................................41 10.3 E-depot .............................................................................................................................41 HOOFDSTUK 11 RANDVOORWAARDEN EN AANVULLENDE EISEN .................................................

42 11.1 Personele randvoorwaarden .........................................................................................42 11.2 Overlegmomenten ..........................................................................................................42 11.3 Kwaliteitsbewaking, toezicht, overleg en evaluatie ....................................................43 11.4 Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen ......................................................43 HOOFDSTUK 12 WIJZIGINGEN TEN OPZICHTE VAN HET VASTGESTELDE PVE ................................. 44 12.1 Wijzigingen tijdens het veldwerk ...................................................................................44 12.2 Belangrijke wijzigingen ...................................................................................................44 12.3 Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk ...............................44 12.4 Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering ....................................45 13

AANVULLENDE EISEN ........................................................................................................... 46 13.1 Uitvoeringsperiode en opleveringstermijn veldwerk ..................................................46 13.2 Uitvoeringscondities veldwerk .......................................................................................46

LITERATUUR EN BRONNEN ............................................................................................................ 47 Literatuur ...................................................................................................................................47 Bronnen .....................................................................................................................................47 Figuren .......................................................................................................................................... 48 Bijlagen ......................................................................................................................................... 57

6

FIGUREN Figuur 1: Het plangebied op de topografische kaart (1:25.000). Figuur 2: Het plangebied op de kadastrale kaart. Figuur 3: Het plangebied op een luchtfoto uit 2024. Figuur 4: Boorpuntenkaart vooronderzoek Figuur 5: Het plangebied op de geomorfologische kaart van Nederland. Figuur 6: Het plangebied op de bodemkaart van Nederland. Figuur 7: Archeologische waarden en onderzoeken in de omgeving van het plangebied. Figuur 8: Proefsleuvenplan BIJLAGEN Bijlage 1: Tabel met de verwachtte aantallen Bijlage 2: Overzicht te raadplegen specialisten/specialismen

7

HOOFDSTUK 1 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS PLANGEBIED

Projectnaam Provincie Gemeente Plaats Toponiem Kaartbladnummer x,y–coördinaten

Noordwest te Made Noord-Brabant Gemeente Drimmelen Made Noordwest 44D (1:25.000) X: 113.290 Y:410.425

Archeologische verwachting per periode gemeente Drimmelen

Midden Paleolithicum – Neolithicum: Centrale deel; lage kans Zuiden; hoge kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning noordelijke rand; geen archeologische verwachting omdat het is verstoord of geërodeerd Bronstijd - Vroege Middeleeuwen: Centrale deel; lage kans Zuiden; hoge kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning, beakkering en begravingen Noordelijke rand; geen archeologische verwachting omdat het is verstoord of geërodeerd

CMA/AMK-status Archis-monumentnummer Archis-waarnemingsnummer Oppervlakte plangebied1 Oppervlakte onderzoeksgebied2

Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd: Centrale deel; kans op economische en infrastructurele activiteiten Zuiden; bewoning, begraving en infrastructurele activiteiten n.v.t. n.v.t. n.v.t. ca. 6 hectare Onderzoeksgebied 1 proefsleuvenonderzoek: ca. 1,5 hectare Onderzoeksgebied 2 extensieve begeleiding: nog niet bekend (afhankelijk van de grootte van de woonblokken en bijhorende infrastructuur, kabels en leidingen)

Huidig grondgebruik

Voorgenomen bodemingrepen

1 2

Onderzoeksgebied 3 archeologische begeleiding: nog niet bekend (afhankelijk van de werkzaamheden) Het plangebied is grotendeels in gebruik als grasland. Het plangebied wordt van west naar oost doorsneden door de (onverharde) Vierendeelstraat. Centraal in het plangebied bevind zich een loods (Vierendeelstraat 7). Het noordoostelijke deel van het plangebied is in gebruik als onverhard erf. In het plangebied is de realisatie van woningbouw gepland. Het oppervlak en de diepte van verstoring ten behoeve van de nieuwbouw zijn nog niet bekend. Ten behoeven van het

Het gebied waarbinnen de realisering van de planvorming het bodemarchief kan bedreigen. Het gebied waarop dit onderzoek betrekking heeft.

8

NAP-hoogte maaiveld Grondwatertrap

plan dient ook de Dahliastraat en het kruispunt Dahliastraat/Haagstraat te worden aangepast. ca. 1,5 m NAP VI

De geldigheid van dit PvE is 1 jaar na vaststelling door de bevoegde overheid, tenzij het PvE als voorwaarde is opgenomen in een verleende vergunning. Sweco voert archeologisch onderzoek uit onder procescertificaat SIKB BRL 4000 ’Archeologie’ (versie 4.2) en de protocollen 4001, 4002, 4003 en 4004. Het Programma van Eisen is uitgevoerd conform SIKB BRL 4000 protocol 4001 versie 4.2.

9

HOOFDSTUK 2 AANLEIDING EN MOTIVERING VAN HET ONDERZOEK EN GEMEENTELIJK BESLUIT 2.1 Aanleiding Op de planlocatie ‘Noordwest’ te Made (zie figuur 1) is het voornemen om woningen te realiseren. Het te bebouwen oppervlakte of de diepte is vooralsnog niet bekend. Ten behoeven van het plan dient ook de Dahliastraat en het kruispunt Dahliastraat/Haagstraat te worden aangepast. De geplande werkzaamheden kunnen tot gevolg hebben dat eventueel aanwezige archeologische waarden worden verstoord. 3 Het onderzoek komt voort uit het gemeentelijk selectiebesluit om in te stemmen met het door Sweco gegeven advies voor een vervolgonderzoek in de vorm van proefsleuven in het zuidelijke deel. Tevens zal er een extensieve begeleiding plaats moeten vinden in het centrale deel van het plangebied. In overleg met de regioarcheologen Regio West-Brabant, adviseurs van de bevoegde overheid, is besloten dat desondanks de weg niet meegenomen is in het vooronderzoek, dat deze wel onderzocht dient te worden. Dit door middel van een opgraving - archeologische begeleiding. 2.2 Motivering Bij het bureauonderzoek is voor het plangebied een gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld. Volgens deze verwachting is de kans op het voorkomen van archeologische waarden uit de perioden Laat Paleolithicum – Mesolithicum zeer laag tot lage verwachting.

Er geldt een zeer lage tot middelhoge gespecificeerde verwachting voor archeologische resten uit de perioden Neolithicum - Vroege Middeleeuwen en een zeer lage tot hoge gespecificeerde verwachting heeft voor archeologische resten uit de perioden Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Uit het verkennend booronderzoek komt naar voren dat de meest intacte podzolprofielen met name op de noordelijke helft van het plangebied worden aangetroffen en de meest afgetopte profielen met name in het zuid- tot zuidoostelijke deel van het plangebied. Uit de ruimtelijke spreiding van de diepte waarop de top van de intacte dekzandafzettingen zijn aangetroffen (wat overeenkomt met de verstoringsdiepte), blijkt dat deze bij een groot deel van de boringen tussen de 40 en 60 cm -mv ligt, met uitschieters naar 30 tot 100 cm -mv. De mate van aftopping van het oorspronkelijke archeologisch niveau varieert binnen het plangebied, van een lichte aftopping (de oorspronkelijke A-, E- en top van de B-horizont tot meerdere decimeters, tot in de top van de C-horizont. Over het gehele plangebied gezien lijken er geen zones te herkennen waar de bodemverstoring sterk afwijkt van de rest van het plangebied.

De reden dat in het zuiden en zuidoosten de bodemprofielen relatief dieper zijn verstoord tot onder de oorspronkelijke podzolprofielen hangt vermoedelijk samen met de oorspronkelijk hogere ligging op een dekzandrug; in het lager gelegen noorden van het plangebied is de laagte mogelijk meer afgedekt geweest met een eerdlaag waardoor de top van de oorspronkelijke dekzandafzettingen beter is beschermd van latere graaf- en ploegactiviteiten. Er zijn bij het verkennend booronderzoek geen afwijkingen van de geologische, geomorfologische en bodemkaarten aangetroffen: het beeld van een laaggelegen vlakte in het noorden welk in zuidelijke richting iets oploopt wordt op basis van het veldonderzoek bevestigd. Qua bodemtype bevinden zich in het plangebied de verwachte laarpodzolgronden. Wat verder opvalt is dat de ontgronde zone in het noorden van het plangebied niet zo groot is als op de kaarten aangegeven. In de boringen 1-4 is nog een grotendeels intacte podzolbodem aangetroffen. Wel was in het veld zichtbaar dat de zone direct ten noorden van deze boorraai duidelijk lager ligt, wat vermoedelijk het ontgronde gebied betreft. 3

Stiekema, 2025.

10

Op basis van de grotendeels afgetopte bodemopbouw tot in de C-horizont voor het zuiden van het plangebied kan de middelhoge verwachting voor resten van jagers en verzamelaars uit het Laat Paleolithicum en Mesolithicum worden bijgesteld naar laag. Eventuele resten uit deze perioden werden verwacht in de top van een intacte E- en B-horizont, die hier beide niet meer aanwezig zijn. De aftopping is niet dusdanig diep dat archeologische resten van landbouwers uit het Neolithicum tot en met de Nieuwe tijd hier niet meer worden verwacht. De middelhoge verwachtingswaarde voor resten uit het Neolithicum tot en met de Vroege Middeleeuwen en de hoge verwachtingswaarde voor resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd blijft daarom staan voor het zuiden van het plangebied. Op basis van de boringen in het noorden van het plangebied is het ontgronde deel met een zeer lage verwachting voor alle perioden iets verkleind. Hierbij is ook gebruik gemaakt van het AHN, waarop een soort van kleine steilrand zichtbaar is. Voor de rest van het plangebied zijn bij het veldonderzoek geen aanwijzingen aangetroffen om de lage verwachting voor archeologische resten (met uitzondering van ontginningssporen en sporen van landgebruik uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd) bij te stellen.

Sweco adviseert voor het zuidelijke deel een vervolgonderzoek in de vorm van een proefsleuvenonderzoek uit te voeren.4 2.3 Gemeentelijk besluit De bevoegde overheid (gemeente Drimmelen) heeft gedeeltelijk ingestemd met het advies van Sweco. Het advies van de regioarcheologen Regio West-Brabant is als volgt: Het advies betreffende het selectiebesluit is om conform onderstaande verwachtingskaart van Sweco: 1. een vervolgonderzoek te laten uitvoeren in de vorm van een proefsleuvenonderzoek (rode zone) en 2. een vervolgonderzoek te laten uitvoeren in de vorm van een extensieve archeologische begeleiding (gele zone) 3. de grijze zones vrij te stellen van vervolgonderzoek. In een later stadium is ook de weg Dahliastraat en het kruispunt Dahliastraat/Haagstraat bij het onderzoek betrokken. In overleg met de regioarcheologen Regio West-Brabant is besloten dat dit deel wordt onderzocht door middel van een opgraving – extensieve archeologische begeleiding. De gemeente en Regio West-Brabant heeft richtlijnen5 opgesteld waar bij het onderzoek rekening mee moet worden gehouden.

4 5

Stiekema, 2025. Richtlijnen Regio West-Brabant, mei 2024/ Archeologieverordening gemeente Drimmelen.

11

12

HOOFDSTUK 3 EERDER UITGEVOERD ONDERZOEK Vooronderzoek(en) Soort onderzoek Uitvoerder Uitvoeringsperiode Rapportage

Bewaarplaats vondsten/documentatie Resultaten specialistisch onderzoek Archeobotanisch Archeozoölogisch Fysisch-antropologisch Fysisch-geografisch Geofysisch Archeologisch materiaal Geraadpleegde bronnen en partijen Overige literatuur

Amateurarcheologen

Archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Sweco Mei 2025 Stiekema, M., 2025: Archeologisch onderzoek plangebied Made Noordwest te Made, gemeente Drimmelen. Archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek . Sweco Archeologische rapporten 51027994. Bedrijf/depot Niet van toepassing. Niet van toepassing. Niet van toepassing. Niet van toepassing. Niet van toepassing. Niet van toepassing. Bij een NGE-detectieonderzoek dat REASeuro in maart 2025 heeft uitgevoerd in het plangebied zijn veel voor explosieven verdachte locaties aangetroffen. Heemkundekring “De Vlasselt” uit Terheijden : Dat “de bewoning zich eerst ontwikkeld op de overgangen van hoog naar laag, binnen een vierkant dat wordt omsloten door de huidige Boerenhoekstraat, Kalverstraat, Adelstraat/Nieuwstraat en Prinsenpolderstraat. Na de verzelfstandiging van Made in 1795 wordt de bewoning binnen dit vierkant aangejaagd, waarbij een wegenpatroon ontstaat dat is gericht op de molen en de kerk.”

13

HOOFDSTUK 4 ARCHEOLOGISCHE VERWACHTING 4.1 Regionale archeologische en cultuurlandschappelijke context 6 Locatie, recente ingrepen en verstoringen Het plangebied ligt aan de Haagstraat, Dahliastraat en Vierendeelstraat, in het buitengebied ten noordwesten van Made in de gemeente Drimmelen (zie figuur 1 en figuur 2) en heeft een oppervlak van circa 6 hectare. Het maaiveld ligt volgens het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN4) rond 1,5 meter +NAP en de centrumcoördinaten van het plangebied zijn X: 113.291 en Y: 410.425. Het plangebied is kadastraal bekend als gemeente Made en Drimmelen, sectie T, nummer 294, 296, 868 (ged.), 1633, 3030 en 3049. Het plangebied is grotendeels in gebruik als grasland (zie figuur 3). Het plangebied wordt van west naar oost doorsneden door de (onverharde) Vierendeelstraat. Centraal in het plangebied bevind zich een loods (Vierendeelstraat 7). Het noordoostelijke deel van het plangebied is in gebruik als onverhard erf. Het proefsleuvenonderzoek heeft betrekking op het zuidelijke deel van het plangebied. Dit is een gebied van circa 1,5 hectare. Dit zal als onderzoeksgebied 1 worden aangeduid. Onderzoeksgebied 2 betreft het centrale deel waar bij de woningbouw en realisatie infrastructuur, kabels en leidingen een extensieve begeleiding zal plaatsvinden. Ten oosten bevindt zich de Dahliastraat en het kruispunt Dahliastraat/Haagstraat.

Het gaat om een lengte van circa 260 meter dat onderzocht dient te worden. De weg zal naar verwachting worden verbreedt, worden bruggen aangelegd voor de inritten van de woningen en wordt een nieuw kruispunt gerealiseerd. De precieze werkzaamheden zijn nog niet bekend, aangezien e.e.a. civieltechnisch nog niet is uitgewerkt.

Fysiek-landschappelijke, geologische, geomorfologische en bodemkundige kenmerken Het plangebied ligt in het Brabants zandgebied, ten westen van de Centrale Slenk. Ten westen van de Centrale Slenk worden drie terrasniveaus onderscheiden. Van oost naar west en van jong naar oud zijn dit de afzettingen van de Formatie van Sterksel, de Formatie van Stramproy en de Formatie van Waalre. Doordat de terrassen in een tektonisch opheffingsgebied liggen, vond er tijdens de ijstijden voornamelijk erosie plaats, waardoor de rivierafzettingen dicht aan het maaiveld blijven liggen en niet werden afgedekt door jongere afzettingen. Tijdens de interglacialen is de bodem vastgelegd door vegetatie en vond er weinig erosie plaats. Het plangebied ligt op een hoge rug, in het oosten begrensd door de westelijke Rijenbreuk. Ten oosten van de breuklijn ligt het maaiveld lager. Aan of nabij het maaiveld komen in dit gebied afzettingen van de Formatie van Sterksel voor. Deze afzettingen zijn door de Rijn en Maas afgezet in het Vroeg- en Middenpleniglaciaal (40.000-20.000 BP). Het plangebied bevindt zich binnen een gebied met aan het maaiveld een dek met overwegend afzettingen van de Formatie van Boxtel. De afzettingen van de Formatie van Boxtel zijn afgezet gedurende de laatste ijstijd, toen de wind vrij spel had in het verplaatsen van zand en silt.

Over een groot deel van Nederland werd een pakket dekzand afgezet. Er ontstonden duidelijke hoogteverschillen, waarbij reliëfverschillen kleiner dan 1,5 meter dekzandplateaus worden genoemd en grotere hoogteverschillen dekzandruggen of dekzandkopjes genoemd worden. Dekzandafzettingen die zijn afgezet tijdens het Laat Glaciaal zorgden voor nivellering van het landschap door laagtes in het landschap op te 6

Stiekema 2025.

14

vullen. Het dekzand, dat in het plangebied aan het oppervlak wordt aangetroffen, wordt ook wel het Laagpakket van Wierden genoemd, welke behoort tot de Formatie van Boxtel. Het water van de in het voorjaar smeltende sneeuwmassa´s erodeerde een deel van de dekzandruggen, waarna afzetting plaatsvond in de lagere delen van het landschap als vlaktes van verspoelde dekzanden. In het eerste deel van de huidige warme periode, het Holoceen (vanaf 10.000 jaar geleden), raakte het pleistocene landschap begroeid en komt er, met uitzondering van de beekdalen, een einde aan de sedimentatie en vindt bodemvorming plaats. In de laaggelegen beekdalen ontstaan voornamelijk beek- en gooreerdgronden, terwijl in de hogere zandgronden podzolbodems ontstaan. In de loop van het Holoceen vernat het klimaat en in combinatie met een stijgende grondwaterspiegel vindt op grote schaal veenvorming plaats; eerst in de rivierdalen, later ook in de zandgebieden daaromheen. Dit veen wordt tot de Formatie van Nieuwkoop gerekend. Door de vernatting van het gebied, al ruim voordat er daadwerkelijk veenvorming plaatsvindt, wordt het gebied minder geschikt voor bewoning. In de Late Middeleeuwen wordt het veengebied ontgonnen en vindt op grote schaal turfwinning plaats. Het veen verdwijnt grotendeels en de pleistocene zanden komen weer aan het maaiveld te liggen.

Het plangebied ligt aan het begin van het Holoceen midden op een relatief hoge rug, een uitloper van de hoger gelegen Brabantse zandgronden tussen de dalen van de Mark in het westen en de Donge in het oosten. Al tijdens het Mesolithicum vindt er in de dalen veengroei plaats, maar het duurt nog tot de IJzertijd voordat het veen de directe omgeving van Made heeft bereikt. Volgens de paleogeografische kaarten is het hoogste deel van de rug, waar Made ligt, niet door veen bedekt geraakt. Het plangebied ligt op de overgang van de zandrug en het veengebied en is volgens de kaart in de IJzertijd grotendeels overdekt geraakt met veen. In de Middeleeuwen breidt het veengebied zich nog verder uit waardoor ook het hoger gelegen zuidoosten van het plangebied in het veengebied komt te liggen. Enkel het hoogste deel van de zandrug op circa 500 meter ten zuidoosten van het plangebied raakt niet bedekt met veen. Vanaf de Late Middeleeuwen wordt het veengebied ontgonnen en tussen 1500 en 1850 n. Chr. verdwijnt al het veen in de omgeving van Made. Door de winning van het turf zijn de oudere dekzanden en terrasafzettingen wederom aan het maaiveld komen te liggen. Doordat de zuidelijke en oostelijke rand van het plangebied zich binnen de bebouwde kom van Drimmelen liggen, is de geomorfologie hier niet gekarteerd.

Uit extrapolatie van geomorfologische gegevens buiten het plangebied is het aannemelijk dat deze randen ook op een ontgonnen veenvlakte liggen (zie figuur 5). Doordat de zuidelijke en oostelijke rand van het plangebied zich binnen de bebouwde kom van Drimmelen liggen, is de bodem hier niet gekarteerd. Uit extrapolatie van bodemgegevens buiten het plangebied is het aannemelijk dat deze delen van het plangebied zich ook binnen een gebied met laarpodzolbodems bevinden (zie figuur 6).

Regionale archeologische context De gemeente Drimmelen is als onderdeel van de regio West-Brabant een gebied waar het landschap door zowel natuurlijke processen als menselijk handelen een turbulente geschiedenis kent. Om de archeologische verwachting van dit gebied duidelijk in beeld te brengen, zijn er verschillende kaarten opgesteld:

15

Archeologische verwachting voor vindplaatsen van jagers-verzamelaars en prille landbouwers (Midden Paleolithicum - Neolithicum): Volgens de verwachtingskaart voor jagers-verzamelaars en prille landbouwers ligt het grote centrale deel van het plangebied binnen een gebied met een lage kans op vindplaatsen. Het zuiden van het plangebied bevindt zich binnen een gebied met een hoge kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning. Tussen deze zones liggen in het zuidwesten en zuidoosten twee kleine zones met een lage kans op vindplaatsen (landvorm in theorie interessant, maar gelegen buiten gradiëntzone). De noordelijke rand van het plangebied heeft geen archeologische verwachting omdat het is verstoord of geërodeerd (zie Kaart 9). Archeologische verwachting voor vindplaatsen van landbouwers (Bronstijd - Vroege Middeleeuwen): Volgens de verwachtingskaart voor landbouwers ligt het grote centrale deel van het plangebied binnen een gebied met een lage kans op vindplaatsen (landvorm in theorie interessant, maar omstreeks het begin van onze jaartelling door veengroei geïsoleerd of bedekt geraakt). Het zuiden van het plangebied bevindt zich binnen een gebied met een hoge kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning, beakkering en begraving.

Tussen deze zones liggen in het zuidwesten en zuidoosten twee kleine zones met een kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning, beakkering en begraving. Dit zuiden van het plangebied betreft een gebied dat in het begin van onze jaartelling niet door veengroei geïsoleerd of bedekt is geraakt. Dit is een mogelijke afwijking van de Paleogeografische kaarten (zie Kaart 5), waarbij het zuiden van het plangebied in de Middeleeuwen ook door veen afgedekt lijkt te worden. De noordelijke rand van het plangebied heeft geen archeologische verwachting omdat het is verstoord of geërodeerd (zie Kaart 10). Archeologische verwachting voor vindplaatsen van staatssamenlevingen (Late Middeleeuwen - Nieuwe tijd): Volgens de verwachtingskaart voor staatssamenlevingen ligt het grote centrale deel van het plangebied binnen een gebied met een kans op vindplaatsen gerelateerd aan economische en infrastructurele activiteiten. Hierbij moet gedacht worden aan resten van de veenontginning en van later agrarisch gebruik. Het zuiden van het plangebied bevindt zich binnen een gebied met een kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning, begraving en infrastructurele activiteiten. De noordelijke rand van het plangebied heeft geen archeologische verwachting omdat het is verstoord.

De zuidoostelijke en noordoostelijke rand van het plangebied vallen net binnen de westelijke rand van de historische dorpskern van Made (zie Kaart 11). Archeologische verwachting voor vindplaatsen uit alle perioden: Volgens de verwachtingskaart voor vindplaatsen uit alle perioden ligt het grote centrale deel van het plangebied binnen een gebied met een kans op vindplaatsen gerelateerd aan economische en infrastructurele activiteiten. Het zuiden van het plangebied bevindt zich grotendeels binnen een gebied met een hoge kans op vindplaatsen van jager-verzamelaars (gradiëntzone) en vindplaatsen gerelateerd aan bewoning (landbouwers en staatssamenlevingen). Tussen deze zones liggen in het zuidwesten en zuidoosten twee kleine zones met een kans op vindplaatsen gerelateerd aan bewoning, economische en infrastructurele activiteiten. De noordelijke rand van het plangebied heeft geen archeologische verwachting omdat het is verstoord. De zuidoostelijke en noordoostelijke rand van het plangebied vallen net binnen de westelijke rand van de historische dorpskern van Made (zie Kaart 12). Archeologische basisgegevens: Binnen het plangebied zijn geen archeologische onderzoeken en waarden bekend (zie figuur 7). Met name ten zuiden van het plangebied bevinden zich meerdere archeologische

16

onderzoeken. Hierbij zijn of niet behoudenswaardige vindplaatsen aangetroffen, of er is geen vervolgonderzoek geadviseerd.

Cultuurlandschappelijke en historisch-geografische kenmerken Het plangebied bevindt zich op circa 200 meter ten zuiden van de oude polders. De zuidoostelijke en noordoostelijke rand van het plangebied vallen net binnen de westelijke rand van de historische dorpskern van Made. Op basis van het beschikbare gedetailleerde historische kaartmateriaal blijkt dat het plangebied in de 16e eeuw al onderdeel was van het agrarisch gebied direct ten westen van Made. De huidige Dahliastraat en Prinsenpolderstraat ten westen en oosten van het plangebied waren destijds ook al aanwezig, vermoedelijk als gevolg van de scheiding tussen de verschillende ontginningsstroken. Sindsdien is er weinig veranderd aan het gebruik in het plangebied; het is afwisselend als grasland en akkerland in gebruik geweest. Het plangebied was onderverdeeld in meerdere kleinere percelen, van elkaar gescheiden door houtwallen. Opvallend is dat op de kaart van Kleyn uit 1747 (kopie uit 1620) woningen in het plangebied staan weergegeven die op eerdere en latere 16e-18e-eeuwse kaarten niet staan weergegeven. Zeker voor wat betreft de bebouwing langs de Prinsenpolderstraat ten oosten van het plangebied betreffen het vermoedelijk grafisch te groot weergegeven woningen die zich buiten het plangebied bevinden.

Aan het begin van de 19e eeuw is de huidige Vierendeelstraat door het plangebied voor het eerst op de kaart weergegeven. Ter plaatse van de centraal in het plangebied gelegen woning Vierendeelstraat 7 is op de kaart uit 1870 voor het eerst bebouwing zichtbaar. In de loop van de 20e eeuw zijn hier verschillende bijgebouwen (mogelijk schuren) gerealiseerd, welke eind 20e eeuw, samen met de woning, weer zijn gesloopt. Alleen een loods is sindsdien blijven staan. De zuidelijke hoger gelegen strook van het plangebied langs de Haagstraat is vanaf midden 19e eeuw tot aan de ruilverkaveling in de tweede helft van de 20e eeuw in gebruik geweest als bosstrook. Op de kaarten uit eind 19e eeuw tot in de jaren ’20 van de 20e eeuw lijkt de oostelijke rand van het plangebied onderdeel te zijn geweest van de achterkant van de tuinen en/of erven langs de Prinsenpolderstraat ten oosten van het plangebied. In deze tuinen stonden verspreid enkele schuren. Bij de kaarten vanaf de jaren ’30 liggen deze tuinen met dezelfde gebouwen echter ten oosten van het plangebied, wat doet vermoeden dat het een karteringsfout betreft (projectieafwijking?) en de tuinen niet binnen het plangebied hebben gelegen. Vanaf de jaren ’60 worden de oorspronkelijke kleine percelen door ruilverkavelingen samengevoegd tot twee grote (gras)percelen.

Kabels en leidingen en bodemverontreininging Uit de KLIC melding blijkt dat in het plangebied een aantal kabels en leidingen in de bodem liggen. De meest kabels en leidingen liggen onder en direct naast de Vierendeelstraat. Verder lopen er vanaf de woning aan de Vierendeelstraat 7 een aantal kabels en leidingen in noordelijke richting naar de Vierendeelstraat en in westelijke richting naar de Dahliastraat. Uit het raadplegen van de Verstoringsbronnenkaart van de RCE en de Kaart Vergraven Gronden (WUR) blijkt dat het lager gelegen noorden van het plangebied is ontstaan door een ontgronding uit de periode 1950-1998. Ook een deel van het oosten van het plangebied is in deze periode ontgrond. 4.2 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) Aard en ouderdom van de vindplaatsen zijn vooralsnog onbekend. Volgens de opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting geldt voor het zuidelijke deel van het

17

plangebied (onderzoeksgebied 1) een middelhoge verwachtingswaarde voor resten uit het Neolithicum tot en met de Vroege Middeleeuwen en de hoge verwachtingswaarde voor resten uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Voor het centrale deel (onderzoeksgebied 2) geldt een lage verwachting voor alle periodes, met uitzondering van Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Het noordelijke deel van het plangebied is ontgrond waardoor er dan ook geen archeologische verwachting meer geldt. 4.3 Begrenzing en oppervlakte van de vindplaats(en) Begrenzing en oppervlakte van de totale vindplaats (dus ook buiten het plangebied) Doordat er nog geen vindplaats bekend is binnen het plangebied kunnen hierover nog geen uitspraken gedaan worden. Begrenzing en oppervlakte van (het deel van) de vindplaats binnen het plangebied Er is vooralsnog geen vindplaats binnen het plangebied bekend waardoor er ook geen uitspraken over de begrenzing en oppervlakte gedaan kunnen worden. 4.4 Structuren en sporen Op grond van het archeologische vooronderzoek blijkt dat resten van bewoning in het plangebied terug kunnen gaan tot in het Neolithicum. De verwachte resten kunnen onder meer bestaan uit vuursteenstrooiingen, akkerlagen, nederzettingssporen, grafvelden en rituele plaatsen.

De verwachtte grondsporen kunnen bestaan uit paalsporen, muurresten, uitbraaksleuven, beer- en/ of waterputten, afvalkuilen en perceelsscheidingen. In beide onderzoeksgebieden kunnen ook sporen van ontginningen en van landgebruik uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd voorkomen. 4.5 Anorganische artefacten De aan te treffen anorganische artefacten kunnen bestaan uit voor de perioden kenmerkend keramiek (aardewerk, steengoed, porselein), glas, baksteen, natuursteen, vuursteen, metalen voorwerpen. 4.6 Organische artefacten De aan te treffen organische artefacten kunnen bestaan uit gebruiksvoorwerpen en afval van hout, been, leer, gewei of hoorn; verder bouwhout/vlechtwerk etc. Als algemene vuistregel kan worden gesteld dat in die gebiedsdelen waar in een gedeelte van het jaar de gemiddeld laagste grondwaterspiegel dieper is dan 120 cm -mv en de bodem sterk ontkalkt is, weinig of geen goed geconserveerde organische artefacten in onverkoolde toestand worden verwacht. In deze gebiedsdelen zijn die enkel bewaard in verkoolde toestand, maar de mate van conservering zal wisselend zijn. In die gebiedsdelen waar de laagste grondwaterspiegel hoger is dan 120 cm -mv, kunnen organische artefacten daarentegen goed geconserveerd zijn - al dan niet in verkoolde toestand.

Verder is de conservering van organisch materiaal in het algemeen beter in diep ingegraven grondsporen, al dan niet in gebiedsdelen met een ontkalkte bodem. Gezien de landschappelijke ligging van het plangebied en grondwatertrap VI, is het niet waarschijnlijk dat organisch materiaal buiten diep ingegraven grondsporen goed is geconserveerd.

18

4.7 Archeozoölogische en botanische resten Op archeologische vindplaatsen kunnen in relatie tot de archeologische sporen en lagen naast anorganische en organische vondsten ook resten van hout, zaden, pollen en onverbrande botresten worden aangetroffen. Waar het grondwater permanent aanwezig is, zijn archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en -botanische resten in het algemeen redelijk tot goed geconserveerd. Gezien de archeologische context worden in het algemeen veel van dergelijke resten verwacht, maar of dit daadwerkelijk het geval is, is afhankelijk van factoren als geomorfologie, textuur van de bodem, ontwatering, aanwezigheid van waterkerende lagen en datering. Gezien de landschappelijke ligging van het plangebied is het niet waarschijnlijk dat organisch materiaal onverkoold buiten diep ingegraven grondsporen goed is geconserveerd. 4.8 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen De archeologische resten uit de perioden Neolithicum tot en met Middeleeuwen worden verwacht in de top van de oorspronkelijke C-horizont, tussen 40 à 60 cm -mv met uitschieters naar 30 tot 100 cm -mv. Indien er nog een (restant van een) podzol aanwezig is, kunnen de resten aanwezig zijn in de top van de B-horizont. Aan en direct onder het maaiveld worden archeologische resten verwacht uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd. De kans op het voorkomen van de resten is hoog.

De vondstenlaag van deze resten zal zich niet dieper bevinden dan ca. 30 cm beneden het maaiveld. 4.9 Gaafheid en conservering Structuren, sporen, vondsten, archeozoölogische en botanische resten. Door de lage grondwaterspiegel zal eventueel aanwezig organisch vondstmateriaal archeozoölogische resten, menselijk botmateriaal en botanische resten niet tot slecht geconserveerd zijn en deze resten zullen waarschijnlijk alleen worden aangetroffen in diepe en vochtige sporen. Over de precieze gaafheid en conservering van de mogelijk aanwezige structuren, sporen, vondsten, archeozoölogische en botanische resten kan niet veel worden gezegd. Dit zal het archeologische onderzoek moeten uitwijzen.

19

HOOFDSTUK 5 DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING 5.1 Doelstelling Het doel van inventariserend veldonderzoek (IVO) is het aanvullen en toetsen van de gespecificeerde archeologische verwachting, zoals geformuleerd in het vooronderzoek. Het gaat om gebieds- of vindplaatsgericht onderzoek. Het IVO gebeurt door middel van waarnemingen in het veld, waarbij (extra) informatie wordt verkregen over bekende en/of verwachte archeologische waarden binnen een plangebied. Dit omvat de aan- of afwezigheid, de aard, de omvang, de datering, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden. Doel van de opgraving - variant archeologische begeleiding is een inventarisatie, karakterisering en documentatie van aan- en afwezigheid van archeologische waarden in een door een niet-archeologische bodemverstorende activiteit te verstoren gebied. Hiermee wordt inzicht gekregen in de archeologische betekenis van het gebied en vindt een registratie van de aangetroffen/of afwezige waarden. Er wordt alleen onderzoek gedaan binnen de voor de ondergrondse sloop- en bouwwerkzaamheden geplande ontgravingsdiepte en –oppervlakte. 5.2 Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders Het onderzoek valt binnen de Nationale Onderzoeksagenda Archeologie onder het Brabants zandgebied. Op dit onderzoek zijn de volgende bovenregionale onderzoeksvragen van de NOaA 2.0 van toepassing: 2.

De dynamiek van het Nederlandse landschap 5. Sociale en economische differentiatie 7. De archeologie van het rituele 8. Conflictarcheologie 9. Dodenbestel en grafmonumenten 12. Neolithisatie proces (‘Neolithisering’) 13. De verankering van het boerenbestaan 14. De rol van natuurlijke voedselbronnen na de introductie van de landbouw 16. Overgang Romeinse tijd naar Vroege Middeleeuwen 17. ‘Frankisering’ en kerstening 20. De relatie stad – platteland 21. De dynamiek van het landgebruik 22. Mens - materiële cultuurrelaties 23. Netwerken en infrastructuur

5.3 Vraagstelling De belangrijkste vraagstelling betreft het toetsen van de archeologische verwachting. Bij het inventariserend veldonderzoek proefsleuven en de opgraving – archeologische begeleiding dienen de onderstaande onderzoeksvragen te worden beantwoord. 1. Is/zijn in het onderzoeksgebied een of meerdere vindplaats(en) aanwezig? 2. Zo ja, wat is de aard, omvang, gaafheid, conservering, kwaliteit en het verloop (zowel binnen als buiten het plangebied) van de archeologische sporen en sporenclusters? Zo nee, hoe is dit te verklaren? 3. Uit welke periode dateren deze sporen en sporenclusters? En wanneer zijn de vindplaatsen weer in onbruik geraakt?

20

4. Welke resten uit de Tweede Wereldoorlog zijn er aangetroffen? Zijn deze te relateren aan een bekende historische gebeurtenis? 5. Welke sporen van ontginningen en landgebruik zijn er aanwezig? En welke datering hebben deze? 6. Hoe is de bodemopbouw/stratigrafie binnen het onderzoeksgebied en hoe is de relatie tussen de bodemopbouw/landschappelijke ligging en de aangetroffen vindplaats(en)? 7. Welke materiaalcategorieën zijn aanwezig binnen het plangebied? Wat is hun aard, datering, fysieke kwaliteit (gaafheid en conservering), diepteligging en ruimtelijke verspreiding (zowel horizontaal als verticaal/stratigrafisch)? 8. Hoe sluiten de resultaten van het onderzoek aan bij de gespecificeerde archeologische verwachting uit het vooronderzoek? 9. Indien een of meerdere vindplaatsen zijn aangetroffen: wat is de waardering van deze vindplaatsen? 10. Is sprake van een of meer behoudenswaardige vindplaatsen? Zo ja, hoe dient hiermee te worden omgegaan? 11. Is vervolgonderzoek noodzakelijk en zo ja, in welke vorm?

Bij het aantreffen van een bepaald complex, kan het verder noodzakelijk zijn om de onderzoeksvragen uit dit Programma van Eisen aan te vullen, specifiek gericht op de aard en ouderdom van de aangetroffen vindplaats. Hier zal dan schriftelijk een aanvulling op dit Programma van Eisen voor opgesteld moeten worden.

5.4 Aanbeveling Op basis van de resultaten van het archeologisch proefsleuvenonderzoek dient een aanbeveling te worden gedaan betreffende een archeologisch verantwoorde omgang met het plangebied. Met betrekking tot die omgang zijn er drie opties: • behoud in situ; • definitief onderzoek; • vrijgeven. Op basis van de onderzoeksresultaten dient de bevoegde overheid een selectiebesluit te kunnen maken. De opgraving – variant archeologische begeleiding dient uitspraken te doen over de archeologische verwachting van de directe omgeving van het plangebied.

21

HOOFDSTUK 6 STRATEGIE, METHODEN EN TECHNIEKEN 6.1 Strategie In aanvulling op de richtlijnen in de vigerende versie van de KNA: De onderzoeksvragen kunnen worden beantwoord door middel van een karterend/waarderend proefsleuvenonderzoek (BRL400/KNA versie 4.2 protocol 4003) en opgraving – variant archeologische begeleiding. Door middel van archeologisch onderzoek moet inzicht worden verkregen in onder andere de aan- of afwezigheid en gaafheid van grondsporen en vondstconcentraties en de aan- of afwezigheid en conservering van paleoecologische resten. De volgende protocollen en bijbehorende specificaties van de KNA versie 4.2 (d.d. 01-042025) zijn op het onderzoek van toepassing: • Protocol 4001 – Programma van Eisen; • Protocol 4004 – Opgraven; • Protocol 4006 – Specialistisch Onderzoek; • Protocol 4010 – Depotbeheer. Daarnaast zijn de volgende standaarden, leidraden en specificaties van toepassing: • Beoordelingsrichtlijn BRL 4000 Archeologie en bijlagen; • KNA versie 4.2 (d.d.

01-04-2025) Bijlagen bij protocollen I, III en IV; • Specificaties PvE PS06 en PS07; • Specificaties opgraven OS01 t/m OS17; • Specificaties deponeren DS01-DS03, DS05; • KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie • KNA-Leidraad Archeozoölogie • KNA-Leidraad Archeobotanie • KNA-Leidraad Eerste Hulp bij Kwetsbaar Vondstmateriaal Proefsleuvenonderzoek: Het team dat het proefsleuvenonderzoek uitvoert staat onder leiding van een Senior KNA Archeoloog die ervaring heeft met onderzoek in het Brabants zandgebied, of in vergelijkbare regio’s. De Senior KNA Archeoloog wordt bijgestaan door minimaal een veldtechnicus/ archeoloog. In onderzoeksgebied 1, circa 1, 5 hectare, worden 15 proefsleuven aangelegd van 25 x 4 meter (zie figuur 8). Hiermee wordt 1.500 m2, ongeveer 10 % van het onderzoeksgebied onderzocht. De proefsleuven zijn in noordwest-zuidoostelijke richting gepland zodat deze evenwijdig aan de begrenzing van het plangebied ligt. Het plan is gemaakt op basis van de gegevens van de luchtfoto (2024) en daardoor rekening gehouden met de aanwezige bomen aan de zuidzijde.

Opgraving- extensieve archeologische begeleiding: Dit onderzoek betreft een extensieve begeleiding van het uitgraven van de bouwblokken, wegcunetten, rioleringstracé, wadi’s of kabels/leidingsleuven. Aangezien er nog geen definitieve bouwplannen zijn, is vooralsnog niet bekend hoe groot het te onderzoeken oppervlakte is. Dit wordt nog opgenomen in het PvE d.m.v. van een addendum en PvA zodra dit bekend is. Het onderzoek vind plaats in een gebied van circa 4 hectare (Figuur 2 en 3). Dit onderzoek is gericht op ontginningssporen en sporen van landgebruik uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd.

22

De werkwijze van de extensieve opgraving - variant archeologische begeleiding bestaat uit een inspectie van de profielen en vlakken. Een inspectie houdt in dat de ontgraven vlakken en profielen na de graafwerkzaamheden worden gecontroleerd op archeologische resten. De resten worden gefotografeerd, ingemeten met de gps, gecoupeerd (eventueel met de graafmachine) en op schaal getekend. Een archeoloog is dus niet permanent aanwezig bij de graafwerkzaamheden. Hierover vindt overleg plaats met de gemeente Drimmelen en haar adviseur (Regio West-Brabant). De intensiviteit van de begeleiding is afhankelijk van hoeveel m 2 wordt aangelegd en hoelang dit open blijft liggen. Deze informatie zal voorafgaand van de civiele aannemer verkregen moeten worden. Bij het startoverleg wordt samen met de adviseur van de gemeente (Regio West-Brabant) en de aannemer de archeologische werkzaamheden besproken en er wordt ook bepaald wanneer het team aanwezig is. Dit wordt vastgesteld het PvA. Dit PvA moet worden ingediend bij de regioarcheologen van Regio West-Brabant ter goedkeuring. De vernieuwing van de Dahliastraat en het kruispunt Dahliastraat/Haagstraat wordt ook onderzocht door middel van een opgraving – archeologische begeleiding. Het uitgangspunt is ook dat dit een extensieve begeleiding betreft, zie bovenstaand.

Alle aangetroffen archeologische sporen (van voor 1946) dienen te worden onderzocht en gedocumenteerd, behoud ex-situ, voordat deze weggegraven worden. Bij alle onderzoeken zal er rekening gehouden moeten worden met niet-gesprongen explosieven. Bij een NGE-detectieonderzoek dat REASeuro in maart 2025 heeft uitgevoerd in het plangebied zijn veel voor explosieven verdachte locaties aangetroffen. Het aanleggen van de proefsleuven en de extensieve begeleiding zal dan ook onder begeleiding van OO uitgevoerd moeten worden, tenzij dit al in een eerder stadium wordt afgehandeld. Hierbij zal het OO-team het ontgraven vlak (doorgaans in lagen van 30 cm) detecteren en de mogelijke niet gesprongen explosieven blootleggen. De aanwijzingen van het OO-team dienen ten alle tijden worden opgevolgd om gevaarlijke situaties te voorkomen.

6.2 Methoden en technieken Alle werkzaamheden zullen worden uitgevoerd conform KNA versie 4.2 (d.d. 01-04-2024). Voorwerk • Het schrijven van een Plan van Aanpak (PvA) (KNA-specificatie OS01); dit is een handleiding voor het onderzoek. Het PvA wordt ter goedkeuring bij de regioarcheologen van de RWB ingediend. • Het doen van de onderzoeksmelding bij het centrale systeem van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) door het aanvragen van een OM-NR. • Het definitieve PvE wordt door de uitvoerder per email en vóór aanvang van het onderzoek, ter kennisgeving naar de depothouder gestuurd. Veldwerk proefsleuvenonderzoek • Er wordt uitgegaan van een onderzoek met een standaard complexiteit. Alle werkzaamheden zullen worden uitgevoerd conform KNA-specificaties OS02 t/m OS09. • Verspreid over het terrein van onderzoeksgebied 1 worden 15 proefsleuven aangelegd, 25x 4 meter. Tussen de sleuven bevindt zich circa 12 meter en zijn verspringend geplot. Hiermee wordt circa 10 % van onderzoeksgebied 1 onderzocht.

23

• • • • • • • • • •

• •

• • • • • • • • • • •

Het graafwerk wordt uitgevoerd door een machinist die ervaring heeft met archeologisch werk. Indien deze niet voorhanden is dient de machinist extra goed geïnstrueerd en begeleid te worden door de Senior KNA Archeoloog. Er wordt gewerkt met een machine met voldoende capaciteit die is voorzien van een zogenaamde gladde bak. De proefsleuven wordt laagsgewijs verdiept totdat het niveau is bereikt waarop de verwachte grondsporen zichtbaar worden. Zodra archeologische sporen worden aangetroffen, zal een leesbaar vlak moeten worden aangelegd. Er wordt uitgegaan van de aanleg van één vlak. Mocht het noodzakelijk zijn om een tweede vlak aan te leggen dan dienen de sporen in het eerste vlak afgewerkt te zijn. De bouwvoor wordt gescheiden gehouden van de overige grond en als laatste teruggestort. In verband met de mogelijkheid dat de mogelijke vindplaats(en) behouden blijft/blijven, ex-situ, mag het graafwerk niet destructiever zijn dan strikt noodzakelijk. Archeologisch relevante structuren mogen niet worden verwijderd. Er worden foto’s gemaakt van de algemene situatie, waaronder het terrein en omgeving bij aanvang van het werk, de vlakken, de profielen, de grondsporen in het vlak en de coupes. Tevens worden er van belangwekkende en/of kwetsbare vondsten op de plaats van aantreffen foto’s gemaakt.

Ten behoeve van publicatie of expositie worden ook actie- of illustratieve foto’s gemaakt. Tijdens het onderzoek wordt materiaal verzameld om een uitspraak te kunnen doen over de datering, de eventuele fasering en de conserveringstoestand van de bodemlagen. Vondsten uit bodemlagen gedaan bij de aanleg van de proefsleuven worden in vakken van 5 x 4 meter per bodemlaag verzameld. Ieder vak krijgt een uniek nummer en de vaknummers worden opgenomen in de vondstenlijst, zodat herleidbaar is waar welke vondsten vandaan komen. In het rapport wordt het verloop van de vaknummering weergeven (zie ook paragraaf 8.3). Vondsten afkomstig van en uit sporen, worden per spoor en vulling geregistreerd. Stortvondsten worden per proefsleuf onder een vondstnummer verzameld. Bijzondere vondsten dienen apart te worden ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer te worden geregistreerd. Ook bijzondere deposities binnen sporen worden afzonderlijk geregistreerd door middel van fotografie en tekening. Het materiaal zelf wordt individueel (X-, Y- en Z-waarde) en gescheiden van het overige vondstmateriaal in het spoor verzameld. Tijdens de ontgravingswerkzaamheden wordt per haal van de graafmachine het dan voorliggende vlak met een metaaldetector gecontroleerd op de aanwezigheid van metalen voorwerpen. Dit geldt eveneens voor de uitgekomen grond.

Het discriminatieniveau van de metaaldetector dient zo laag mogelijk gehouden te worden. De metaaldetector dient te worden gehanteerd door een hierin ervaren medewerker. Metaalvondsten in het vlak en in sporen worden als puntvondst ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer geregistreerd. Daarnaast dient de stort met een metaaldetector te worden onderzocht. Bij het waterpassen van het vlak om de 5 m, wordt telkens ook het maaiveld direct buiten de proefsleuven meegenomen. De verschillende vondstcategorieën worden zodanig verpakt, dat de conditie van het materiaal zo goed mogelijk blijft. Registratie vindt plaats op een vondstenlijst. Registratie en inventarisatie van het vondstmateriaal gebeurt direct na afronding van het veldwerk.

24

• • •

•

Alle aanpassingen van het proefsleuvenonderzoek gebeuren te allen tijde in overleg met de voor het project verantwoordelijke Senior KNA Archeoloog. Grote aanpassingen gebeuren ten allen tijde in overleg met de bevoegde overheid. Er wordt vooralsnog niet uitgegaan van specialistisch onderzoek in het veld. Indien dit noodzakelijk blijkt, dan alleen na overleg met de opdrachtgever en de bevoegde overheid. Bij het aantreffen van meer dan drie stuks bewerkt vuursteen in situ in een vak van 4 x 4 meter, dient er rekening te worden gehouden met de aanwezigheid van een vuursteenconcentratie. In een dergelijk geval worden verspreid over de vermoede concentratie vier megaboringen gezet, diameter 15 cm. De grond wordt gezeefd met een zeef met een maaswijdte van 3 mm. Het boren vindt plaats tot een diepte waarop in twee achtereenvolgende boringen geen artefacten meer worden aangetroffen. Bij positieve resultaten wordt het vlak niet verder verdiept, omdat een vuursteenvindplaats met een andere opgravingsstrategie moet worden opgegraven. Na documentatie worden de proefsleuven weer gedicht.

Veldwerk opgraving – variant archeologische begeleiding • Er wordt uitgegaan van een onderzoek met een standaard complexiteit. • Het te onderzoeken oppervlakte is nog niet bekend. Dit kan worden vastgesteld als er een plan gemaakt is voor de woningbouw, infrastructuur, kabels en leidingen. • In overleg met de bevoegde overheid en diens adviseur worden afspraken gemaakt over de intensiteit van de extensieve begeleiding. De extensieve begeleiding wordt uitgevoerd door minimaal een KNA Archeoloog. Deze afspraken worden vastgelegd in een addendum op dit PvE en het PvA. Beide worden ter goedkeuring aan de bevoegde overheid en diens adviseur voorgelegd. • In onderzoeksgebied 2 en bij de Dahliastraat, kruistpunt Dahliastraat en Haagstraat worden de ontgraven vlakken (bouwblokken, wegcunetten, riolering, sleuven voor kabels/ leidingen en eventuele wadi’s) van de civieltechnische werkzaamheden geïnspecteerd op vondsten en sporen. Tijdens de begeleiding aangetroffen sporen worden wel onderzocht en afgewerkt. Bij grote sporen die tot ver beneden de maximale ontgravingsdiepte doorlopen (bijv. waterputten), kan hier in overleg van worden afgeweken. • De werkzaamheden zullen niet dieper gaan dan nodig is voor de civieltechnische werkzaamheden.

• Er worden foto’s gemaakt van de algemene situatie, waaronder het terrein en omgeving bij aanvang van het werk, de vlakken, de profielen, de grondsporen in het vlak en de coupes. Tevens worden er van belangwekkende en/of kwetsbare vondsten op de plaats van aantreffen foto’s gemaakt. Ten behoeve van publicatie of expositie worden ook actie- of illustratieve foto’s gemaakt. • Tijdens het onderzoek wordt materiaal verzameld om een uitspraak te kunnen doen over de datering, de eventuele fasering en de conserveringstoestand van de bodemlagen. • Vondsten uit bodemlagen gedaan bij de aanleg van de werkputten worden in vakken van 5 x 4 meter per bodemlaag verzameld. • Vondsten afkomstig van en uit sporen, worden per spoor en vulling geregistreerd. • Stortvondsten (indien de stort niet wordt afgevoerd) worden per 25 strekkende meter onder één vondstnummer verzameld. • Bijzondere vondsten dienen apart te worden ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer te worden geregistreerd. • Ook bijzondere deposities binnen sporen worden afzonderlijk geregistreerd door middel van fotografie en tekening. Het materiaal zelf wordt individueel (X-, Y- en Z-waarde) en gescheiden van het overige vondstmateriaal in het spoor verzameld.

25

• • • • • • •

• •

Het te inspecteren vlak wordt met een metaaldetector gecontroleerd op de aanwezigheid van metalen voorwerpen. Het discriminatieniveau van de metaaldetector dient zo laag mogelijk gehouden te worden. De metaaldetector dient te worden gehanteerd door een hierin ervaren medewerker. Metaalvondsten in het vlak en in sporen worden als puntvondst ingemeten en onder een afzonderlijk vondstnummer geregistreerd. Daarnaast dient de stort (indien de stort niet wordt afgevoerd) met een metaaldetector te worden onderzocht. Bij het waterpassen van het vlak om de 5 m, wordt telkens ook het maaiveld direct buiten de ontgraving meegenomen. De verschillende vondstcategorieën worden zodanig verpakt, dat de conditie van het materiaal zo goed mogelijk blijft. Registratie vindt plaats op een vondstenlijst. Registratie en inventarisatie van het vondstmateriaal gebeurt direct na afronding van het veldwerk. Er wordt vooralsnog niet uitgegaan van specialistisch onderzoek in het veld. Indien dit noodzakelijk blijkt, dan alleen na overleg met de opdrachtgever en de bevoegde overheid. Bij het aantreffen van meer dan drie stuks bewerkt vuursteen in situ in een vak van 4 x 4 meter, dient er rekening te worden gehouden met de aanwezigheid van een vuursteenconcentratie. In een dergelijk geval worden verspreid over de vermoede concentratie vier megaboringen gezet, diameter 15 cm.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=drimmelen&id=09a8bbf2-85e3-4cab-8361-3db78d3a132a