[2025023208] 108317-250825-GS-Motivatie Bopa Westmade Batist-Compleet
Tekst van het document
Voorgesteld wordt om het nieuwe bedrijfsgebouw van de weg af te scheiden door eenzelfde inpassing te realiseren als gangbaar is in de omgeving: Haagbeplanting met bomen daartussen. Deze beplanting zal dan geplaatst worden langs de erfgrens van het plangebied ter plaatse van het nieuwe bedrijfsgebouw. Langs de Stelvenseweg staan al bomen in de bestaande situatie. Om de gebiedskenmerken nog verder te versterken, wordt voorgesteld om hierachter ook een haag te realiseren, zodat ook hier een kenmerkende haagbeplanting met bomen ontstaat, zie figuur 7.0.1. Aangezien in de ‘open’ ruimte tussen het bedrijfsgebouw en de Stelvenseweg boomteelt gepland staat, zal dit een geheel vormen met de landschappelijke inpassing, zodat de volgende verbeteringen van de omgeving worden bereikt: -
De voor het gebied kenmerkende haagbeplanting wordt op dit perceel gerealiseerd Het historische lint van de Stelvenseweg wordt versterkt De kasgevel van de kas op het naburige perceel wordt grotendeels aan het zicht onttrokken
Door realisatie van de hierboven beschreven landschappelijke inpassing kan het project op deze manier een versterking zijn voor de gebiedskenmerken en een toegevoegde waarde hebben voor de omgeving.
108317-241021-GS-Gebiedsanalyse Batist 12
Figuur 7.0.1: Voorgestelde landschappelijke inpassing plangebied (AAB)
108317-241021-GS-Gebiedsanalyse Batist 13
Aan te vragen bouwwerk: - Bedrijfsruimten - zie blad: 10, 30, 40, 50, 60, 70, 90 en 91 Toename verhard oppervlak Verharding: Bebouwing: Totaal:
14
31A
1/2 ca. 1 m¹ ca. 77 m³
Extra te graven wateroppervlak:
ca. 77 m²
Haag 1,5 meter hoog
0
0
15,
12
Te compenseren water: Gevoeligheidsfactor: Hoogte waterberging: Toename x gevoeligheidsfactor x 0,06:
Steekeigen bomen 20,
T 1937
1,3
T 1938
ca. 1.124 m² ca. 1.429 m² ca. 2.553 m²
1,4
Te dempen water 15 x 1,3 =
ca. 20 m²
Te graven water 72,5 x 1,34 =
ca. 97 m²
eind
ans
Sch
Principe doorsnede dam met duiker
0,8 m NAP maaiveld
5 72,
Aanzicht boomteelt
0 m NAP
58,
-0,71 m NAP slootbodem
8
31
6,7 3
1,3
0
12,
Buitenteelt ca. 10.070 m²
T 1930
Kadaster
Bouwlocatie
Gemeente: Made Sectie: T Nummer: 1930
Schanseind nabij nr. 31 4921 PM MADE
N
Verharding ca. 1124 m² 0
1:1000
W
60 meter
O Z
DEFINITIEF Opdrachtgever
T 3098
Batist Westmade
Bestaande bomen
Klantnr. 108317-A
Haag 1,5 meter hoog
Datum (jjmmdd) 241021
Tekenaar GS
Omschrijving VGN-Bedrijfsruimte-landsch. inpassing
Stelv
ense
weg
Bladnr. - Benaming 01-Situatie
T 3097
T 1926
Schaal 1:1000
Papier formaat A3
AAB Nederland Horti Business Center Jupiter 420 2675 LX HONSELERSDIJK +31 (0) 174 637 637 info@aabnl.nl www.AABnl.nl
ISO 9001
AAB NL
Auteursrechten voorbehouden. Deze tekening is niet geschikt voor de uitvoering. Deze tekening is eigendom van AAB Nederland en mag zonder onze toestemming niet worden gekopiëerd of aan derden ter inzage gegeven worden.
Tekeningnummer:108317-A-241021-GS-VGN-Bedrijfsruimte-landsch. inpassing-01-Situatie
24,
BIJLAGE 5
Gemeente Made Plangebied Schanseind te Plukmade Bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek (verkennende fase) BAAC Rapport V-20.0085
maart 2024
Auteur: W.A. Bergman J. de Winter
Status: 2.1
Archeologisch bureauonderzoek
2
Colofon ISSN: Auteur(s):
1873-9350 W.A. Bergman mw. drs. J. de Winter J. van Gestel mw. E.A.M. de Boer, Msc, MA BAAC te ’s-Hertogenbosch
Cartografie: Redactie: Copyright:
Redactie senior archeoloog : J.F. van der Weerden Accordering senior prospector : E.A.M. de Boer
15-04-2020 29-06-2020
© BAAC, ’s-Hertogenbosch 2020 BAAC aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.
BAAC Onderzoeks- en adviesbureau voor Bouwhistorie, Archeologie, Architectuur- en Cultuurhistorie Graaf van Solmsweg 103 5222 BS ’s-Hertogenbosch Tel.: (073) 61 36 219 E-mail: denbosch@baac.nl
3
Postbus 2015 7420 AA Deventer Tel.: (0570) 67 00 55 E-mail: 3eventer@baac.nl
V-20.0085 Schanseind te Plukmade
Archeologisch bureauonderzoek
4
Inhoud
Samenvatting
7
1
Inleiding 1.1 Onderzoekskader 1.2 Ligging van het gebied 1.3 Administratieve gegevens
9 9 10 12
2
Bureauonderzoek 2.1 Werkwijze 2.2 Landschappelijke ontwikkeling 2.2.1 Algemeen 2.2.2 Specifiek 2.3 Bewoningsgeschiedenis 2.3.1 Inleiding 2.3.2 Historie 2.3.3 Archeologie 2.4 Archeologische verwachting
15 15 15 15 18 23 23 24 27 31
3
Inventariserend veldonderzoek 3.1 Werkwijze 3.2 Veldwaarnemingen 3.3 Verkennend booronderzoek 3.3.1 Lithologie en bodemopbouw 3.3.2 Archeologische indicatoren 3.4 Bodemkundige en archeologische interpretatie
33 33 34 35 35 35 36
4
Conclusie en aanbevelingen
37
5
Geraadpleegde bronnen
40
Bijlagen
Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3
5
43
Overzicht van geologische en archeologische tijdvakken Overzicht van de ontgravingsdieptes voor de realisatie van het mijnbouwproject (geothermie) Boorstaten
V-20.0085 Schanseind te Plukmade
Archeologisch bureauonderzoek
6
Samenvatting
BAAC heeft een archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek uitgevoerd in het plangebied Schanseind te Plukmade in de gemeente Drimmelen. Aanleiding voor het onderzoek is de realisatie van een mijnbouwproject (geothermie). Hiervoor zal de grond in vrijwel het gehele plangebied tot 30 cm –mv worden geroerd. Plaatselijk zal de bodem tot een grotere diepte worden aangetast. Volgens het bureauonderzoek ligt het plangebied in een zone met terrasafzettingen waarop in het grootste deel van het terrein laarpodzolgronden kunnen voorkomen. Aan de uiterste oostelijke rand worden poldervaag- en beekeerdgronden verwacht. Het gebied was volgens de paleografische kaart bedekt met veen vanaf het laat-neolithicum tot in de nieuwe tijd. Na de ontginning van het gebied is het in gebruik genomen als hooiland en later als akkerland. In de 21e eeuw is het gediepploegd tot een diepte van 50 cm –mv. Eventuele vondsten uit de periode paleolithicum – midden-neolithicum (jagersen/of verzamelaarskampementen) worden verwacht in de top van de onverstoorde podzolhorizonten (A, E, B). Het is dus mogelijk dat er nog vondsten uit deze periode in het plangebied aanwezig zijn, indien een podzol wordt aangetroffen. Door diepploegen kan de eventueel aanwezige podzol verstoord zijn geraakt. Voor deze periode geldt daarom een lage tot middelhoge archeologische verwachting.
Vanwege de vernatting van het gebied, waardoor het gebied met veen is bedekt vanaf het laat-neolithicum tot in de nieuwe tijd is het plangebied mogelijk niet aantrekkelijk geweest voor bewoning. Bewoningsresten uit deze periode worden derhalve niet verwacht. Er dient wel rekening gehouden te worden met het gegeven dat het veen later in het plangebied is gekomen waardoor mogelijk wel bewoningsresten uit de vroege prehistorie aanwezig kunnen zijn. Omdat er geen aanwijzingen zijn dat in het plangebied gedurende nieuwe tijd sprake is geweest van bebouwing is ook de verwachting op het aantreffen van resten uit de nieuwe tijd laag. Wel geldt een middelhoge verwachting op het voorkomen van conflictresten uit de 18e eeuw op basis van de aanwezigheid van een schans van de stelling van Geertruidenberg ten noorden van het plangebied. Uit het veldonderzoek blijkt dat in het oostelijke deel van het plangebied een 30 tot 40 cm dikke kleilaag voorkomt op de pleistocene bodem. Ter plaatse van drie boringen is in deze pleistocene bodem vanaf 0,25 à 0,4 m – mv een podzolprofiel aangetroffen, waarin mogelijk resten uit de periode paleolithicum – midden-neolithicum (jagers- en/of verzamelaarskampementen) bewaard zijn gebleven.
Het maaiveld loopt geleidelijk in westelijke richting op en heeft waarschijnlijk niet onder invloed gestaan van getijdenwerking, waardoor het pleistocene landschap niet door een kleilaag afgedekt is geweest en daarmee niet of minder beschermd voor grondbewerking. De (laar)podzolbodem die in het plangebied aanwezig is geweest, is door grondbewerking vernietigd. Hiermee zullen met uitzondering van eventuele diepere haardkuilen geen in-situ resten van kampementen meer aanwezig zijn. 7
V-20.0085 Schanseind te Plukmade
In het oostelijke deel van het plangebied kunnen mogelijk ook resten uit de 18e eeuw bewaard zijn gebleven. Om aan te tonen dat archeologische resten bewaard zijn gebleven, wordt geadviseerd een karterend booronderzoek uit te laten voeren in het oostelijke deel van het plangebied, ter plaatse van de (deels) intacte podzolprofielen (figuur S.1) indien hier dieper dan 10 cm –mv gegraven gaat worden.
Figuur S.1 Interpretatiekaart. In de zone met (deels) intacte podzolprofielen is in het geval de bodem dieper geroerd wordt dan 10 cm –mv een karterend booronderzoek wenselijk. In de niet gearceerde zone is geen vervolgonderzoek noodzakelijk.
Archeologisch bureauonderzoek
8
1
Inleiding
1.1 Onderzoekskader In opdracht van Wematech Bodem Adviseurs B.V. heeft het onderzoeks- en adviesbureau BAAC een archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek uitgevoerd in het plangebied Schanseind te Plukmade in de gemeente Drimmelen. Aanleiding voor het onderzoek is de realisatie van een mijnbouwproject (geothermie). Hiervoor zal de grond in vrijwel het gehele plangebied tot 30 cm –mv worden geroerd. Plaatselijk zal de bodem tot een grotere diepte worden aangetast (bijlage 2). Er komt in de zuidwesthoek van het plangebied een productiegebouw/-installaties met een grootte van 42 x 22 m en een verstoringsdiepte van 1,2 –mv. In de noordwesthoek wordt een retentievijver uitgegraven tot een diepte van 2 m –mv en aan de oostzijde van het plangebied een testbassin. Onder het testbassin wordt de grond ontgraven tot 0,2 m -mv. Tot maximaal 0,35 m – mv komt een drainagesysteem aangelegd .Na de ontgraving wordt op de onderliggende bodem een colbond grondwerend doek aangebracht, waarop vervolgens de fundatieconstructie voor het tijdelijk wateropslagbassin wordt aangebracht. Bij de ontmanteling van het testwaterbassing wordt de 20 cm teelaarde laag weer teruggebracht na zorgvuldig weer verwijderen van het colbonddoek. Ten zuiden van het testbassin komt een torenfundatie met een verstoringsdiepte van 1,2 m – mv.
In het zuidoosten van het plangebied wordt een hemelwaterput gerealiseerd met eveneens een verstoringsdiepte van 1,2 m –mv. Aan de randen van het plangebied, maar ook tussen en naar het gebouw, de vijver, torenfundatie en hemelwaterput worden nog sleuven gegraven met een diepte van 0,6 tot 1,2 m –mv.1 Als gevolg van deze bodemverstoringen bestaat een gerede kans dat eventueel aanwezige archeologische waarden verstoord of vernietigd worden. Voor het plangebied geldt een dubbelbestemming Waarde-Archeologie 1.2 De voor 'Waarde - Archeologie 1' aangewezen gronden zijn, behalve voor de andere daar voorkomende bestemmingen, mede bestemd voor de bescherming van (hoge) verwachte archeologische waarden.3 Voor dergelijke gebieden geldt dat bodemingrepen hier in principe niet zijn toegestaan. Indien een ingreep dieper gaat dan 0,5 m –mv en een planoppervlak heeft van 100 m2 of meer is een aanlegvergunning verplicht. Het doel van een bureauonderzoek is het verwerven van informatie over bekende of verwachte archeologische waarden binnen een omschreven gebied aan de hand van bestaande bronnen. Met behulp van de verworven informatie wordt een specifiek archeologisch verwachtingsmodel opgesteld. 1
Mailwisseling d.d. 18 maart 2020 met dhr. M. Raeijmaekers van Wematech Milieu Adviseurs B.V. (opdrachtgever) en online overleg 16-juni 2020 met dhr. K. Huijsmans van Hydreco Geomec B.V. (initiatiefnemer). 2 Koopmanschap et al. 2011. 3 Ruimtelijkeplannen 2020. 9
V-20.0085 Schanseind te Plukmade
Het inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek heeft tot doel inzicht te krijgen in de vormeenheden van het landschap, voor zover deze van invloed zijn op de locatiekeuze in het verleden en om de intactheid van het bodemprofiel te bepalen. Tijdens het onderzoek dienen de volgende onderzoeksvragen te worden beantwoord: ▪
▪
▪ ▪ ▪
Zijn binnen het plangebied bekende archeologische waarden aanwezig? Zo ja, zijn er gegevens bekend over de omvang, ligging, aard en datering hiervan? Wat is de verwachte bodemopbouw in het gebied en zijn er gegevens bekend over bodemverstorende ingrepen in het verleden binnen het plangebied? Wat is de specifieke archeologische verwachting voor het gebied? Hoe is de bodemopbouw en zijn (begraven) bodems met potentiële archeologische niveaus (cultuurlagen) aanwezig? En zo ja, op welke diepte? In hoeverre worden eventuele archeologische resten bedreigd en is vervolgonderzoek nodig en zo ja, in welke vorm?
Het onderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie versie 4.14 en het onderzoeksspecifieke Plan van Aanpak. 5
1.2 Ligging van het gebied Het plangebied ligt ten oosten van de bebouwde kom van Plukmade (gemeente Drimmelen, provincie Noord-Brabant), in het buitengebied. Het terrein wordt omgeven door het Schanseind in het noorden en de Stelvenseweg in het westen. Aan de oostzijde bevindt zich het perceel van Schanseind 31 en aan de zuidzijde een groot kassencomplex. Het plangebied is in gebruik als akker. De oppervlakte bedraagt circa 1,3 ha. In figuur 1.1 is de ligging van het plangebied weergegeven.
4 5
CCvD 2018. Bergman 2020. Archeologisch bureauonderzoek
10
Figuur 1.1 Ligging van het plangebied.
11
V-20.0085 Schanseind te Plukmade
1.3 Administratieve gegevens Provincie: Gemeente: Plaats: Toponiem: Kadastrale gegevens: Planprocedure: Datum opdracht: Datum veldwerk: Datum conceptrapportage: Datum aangepast concept: Datum definitief rapport: BAAC-projectnummer: Coördinaten:
Kaartblad: Oppervlakte: Complextype: Datering:
Archis-zaakidentificatienr.: AMK-terrein: Type onderzoek: Opdrachtgever: Bevoegde overheid: Beheer documentatie: Uitvoerder:
Projectleider:
Noord-Brabant Drimmelen Plukmade Schanseind Kadastrale gemeente Made en Drimmelen, sectie T, nr. 1930 Omgevingsvergunning 17 maart 2020 8 april 2020 15 april 2020 29 juni 2020 V-20.0085 116.505/410.220 116.534/410.153 116.345/410.070 116.336/410.157 44D 1,3 ha jagers/verzamelaarskampementen conflictresten paleolithicum-middenneolithicum 18e eeuw 4806535100 n.v.t. Archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek Wematech Bodem Adviseurs B.V. M. Raeijmaekers Ministerie van Economische Zaken en Klimaat Archis, Dans Easy en archief BAAC BAAC, vestiging 's-Hertogenbosch Graaf van Solmsweg 103 5222 BS 's-Hertogenbosch tel. 073-6136219 W.A. Bergman
Archeologisch bureauonderzoek
12
13
V-20.0085 Schanseind te Plukmade
Archeologisch bureauonderzoek
14
2
Bureauonderzoek
2.1 Werkwijze Tijdens het bureauonderzoek is aan de hand van bestaande bronnen een archeologische verwachting voor het plangebied opgesteld. Bij de inventarisatie van de archeologische waarden is gebruik gemaakt van gegevens van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (via Archis 3) en de gemeentelijke archeologische verwachtingskaart, aangevuld met gegevens van lokale heemkudigen. Met name voor de recentere archeologische periodes zijn diverse historische bronnen geraadpleegd. Er is gebruik gemaakt van oude topografische en kadastrale kaarten. Literatuur over de geologie, geomorfologie, het hoogteverloop (AHN3) en de bodemopbouw van het onderzoeksgebied is eveneens bestudeerd om op basis van locatiekeuze-theorieën een uitspraak te doen over de kans op aanwezigheid van archeologische resten. In navolgende paragrafen worden de resultaten van het bureauonderzoek beschreven. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een synthese in de vorm van een specifieke archeologische verwachting. Een opsomming van de geraadpleegde literatuur en gebruikte kaarten is terug te vinden in de literatuurlijst. Voor een tabel met een overzicht van geologische en archeologische tijdvakken wordt verwezen naar bijlage 1.
2.2 Landschappelijke ontwikkeling 2.2.1 Algemeen Het plangebied behoort tot het Kempisch Hoog, een gebied dat door tektonische activiteit een relatief hoge ligging heeft gekregen. De breuk van Vessem vormt de grens met het oostelijk gelegen tektonisch dalingsgebied van de Roerdalslenk, ook wel Centrale Slenk genoemd. In het Vroeg- en Midden-Pleistoceen zijn door de Maas en Rijn grove zanden en grinden afgezet (Formatie van Sterksel), die op het Kempisch Hoog vrij ondiep voorkomen. Nadat de rivieren het gebied hadden verlaten, heeft op het Kempisch Hoog gedurende het Midden- en LaatPleistoceen periglaciale erosie plaatsgevonden, waardoor het fijnere materiaal van de Formatie van Sterksel werd geërodeerd en het oorspronkelijke fluviatiele reliëf is afgevlakt. In de droge en zeer koude glacialen van het Pleistoceen werd door het ontbreken van vegetatie door de wind sediment verplaatst en elders weer afgezet, de zogenaamde dekzanden. Binnen het dekzand kunnen vier verschillende afzettingsmilieus worden onderscheiden; droog afgezette dekzanden, nat afgezette dekzanden, meerafzettingen en fluvio-eolische afzettingen. De droog afgezette dekzanden bestaan uit goed gesorteerde, parallel gelaagde zanden zonder snelle, verticale afwisselingen in korrelgrootte of lemige lagen.
Nat afgezette dekzanden bestaan uit een afwisseling van zand en silt met plaatselijk dunne veenlaagjes en dikkere leemlaagjes. De afwisseling in textuur is 15
V-20.0085 Schanseind te Plukmade
vermoedelijk het gevolg van seizoenale wisselingen in windsterkte en variaties in begroeiing op de langere tijdschaal. De meerafzettingen, die ook wel bekend staan onder de naam Brabantse Leem, bestaan voor een deel uit materiaal dat in voormalige ondiepe meren is ingewaaid of is gevormd door adhesie aan vochtige oppervlakken. Er kunnen dunne lagen gyttja voorkomen. In fluvio-eolische afzettingen (ook wel aangeduid als fluvio-periglaciale afzettingen) komt op een verticale schaal van enkele decimeters een afwisseling van afzettingen met de sedimentologische kenmerken van windafzettingen als die van stromend water voor. Bij een hoge waterafvoer werd in beek- of rivierdalen zand afgezet in een brede vlakte door een vlechtend geulsysteem, waarna bij lage afvoer door de wind zand werd verplaatst en afgezet. Vaak worden de afzettingen uit het Pleniglaciaal en het Laat-Glaciaal onderverdeeld in het zogenaamd Oud Dekzand I en II en het Jong Dekzand I en II. Over het algemeen is het Oud Dekzand in het Pleniglaciaal als een deken over het vrijwel vegetatieloze landschap afgezet. In het Laat-Glaciaal was de begroeiing weer wat dichter waardoor de verstuiving een meer lokaal karakter had en het zogenaamde Jong Dekzand werd afgezet in de vorm van langgerekte, voornamelijk zuidwest-noordoost georiënteerde ruggen.
Het onderscheid in de verschillende dekzandfasen kan echter alleen worden gemaakt door de aanwezigheid van bepaalde karakteristieke lagen. Zo wordt het Oud Dekzand I en II gescheiden door een grindrijk niveau, de zogenaamde Laag van Beuningen, dat is ontstaan door uitblazing van fijnere delen6 in een poolwoestijn en dat de onderliggende structuren afsnijdt. Tussen Oud Dekzand II en Jong Dekzand I heeft zich gedurende het Bølling-interstadiaal een leemlaag (zogenaamde Lower Loamy Bed), een veenlaagje of als een zwak ontwikkelde bodem. Het Jong Dekzand I en II is alleen van elkaar te onderscheiden als er Laag van Usselo voorkomt. Deze laag is in het Allerød-interstadiaal ontwikkeld als een veenlaag of een zwak ontwikkelde bodem met een Ah-horizont met houtskool, een gebleekte E-horizont en een bruine, soms roestige (gley) ijzeraanrijkingshorizont (Bw- of Bg-horizont). De hoge concentratie houtskool wordt over het algemeen verklaard door natuurlijke bosbranden in de afstervende dennenbossen op de overgang van het Allerød-interstadiaal naar de Jonge Dryas. De bodem is doorgraven door mestkevers, die de bodem hebben gehomogeniseerd en verticale verstoringen hebben veroorzaakt.7
6 7
Een zogenaamde desert pavement. Jongmans et al. 2015, 270-280; Berendsen 2004, 189-190. Archeologisch bureauonderzoek
16
Figuur 2.1 Ligging van het plangebied op een uitsnede van de paleogeografische kaart (Vos & De Vries 2013).
Aan het einde van het Weichselien en in het Holoceen werd het klimaat een stuk milder. Het systeem van ondiepe, verwilderde geulen en beken veranderde in meanderende beken, die zich aanvankelijk in het landschap insneden. In de beekdalen werden zand en klei afgezet en vond lokaal veenvorming plaats (Boxtel Formatie; Singraven Laagpakket). Door de toenemende vegetatie kwam een eind aan de natuurlijke zandverstuivingen en raakten de dekzandruggen gefixeerd.8
8
17
Buitenhuis et al. 1991; Bisschops, Broertjes & Dobma 1985; Berendsen 2004; Tebbens 2016. V-20.0085 Schanseind te Plukmade
Door het mildere klimaat kon op grote schaal bodemvorming plaatsvinden, die door antropogene ingrepen, zoals plaggenbemesting, verploeging en egalisatie, is beïnvloed. Door de stijgende zeespiegel, steeg de grondwaterstand en kon het veen zich vanaf het Atlanticum (oftewel het neolithicum) over grote delen van het zandgebied, waaronder de omgeving van het plangebied, uitbreiden (Nieuwkoop Formatie, zie figuur 2.1). Door de doorgaande stijging van de zeespiegel en de ontginning en afgraving van het veen voor de turf- en zoutwinning in het westelijke zeekleigebied, vielen in de middeleeuwen en dan met name vanaf de 14e eeuw grote gebieden langzamerhand ten prooi aan de zee. Bij de Sint Elisabethsvloeden in de jaren twintig van de 15e eeuw ontstonden grote, diepe, vertakte getijdegeulen, die het veengebied opdeelden in eilanden die bij vloed onder water stonden. Het veen raakte overslibd met kalkrijke zavel en klei (Naaldwijk Formatie; Walcheren Laagpakket, zie figuur 2.1, rechtsonder), waardoor het gebied (weer) ingepolderd kon worden. De overstroomde gebieden bevonden zich direct ten oosten van het plangebied.9
2.2.2 Specifiek Volgens de geologische overzichtskaart van Nederland, ligt het plangebied op de grens van een gebied waar zeeklei van de Formatie van Naaldwijk op veen van de Formatie van Nieuwkoop voorkomt (Na4, in het oosten) naar een gebied waar rivierzand en –grind van de Formatie van Sterksel met een zanddek van de Formatie van Boxtel voorkomt (kaarteenheid St1, in het westen).10 De geologische opbouw van het plangebied kan met behulp van informatie uit het DINOLoket nader gespecificeerd worden. Direct ten westen van het plangebied, aan de andere kant van de Stelvenseweg, is een 30 m diepe boring gezet ten behoeve van geologisch onderzoek.11 Hieruit is gebleken dat tot 1,0 m – mv een antropogeen dek voorkomt, bestaande uit matig grof, zwak humeus, matig siltig zand. Veen is hier vanwege turfwinning niet meer aanwezig. Het pakket is gelegen op afzettingen van de Formatie van Sterksel. De bovenste meter van deze afzettingen bestaat uit uiterst siltige klei. Daaronder is van 2,0 tot 3,0 m –mv sprake van zeer grof, zwak siltig zand en dekt wederom een kleilaag af dat matig humeus en uiterst siltig is (3,0-4,3 m –mv). Deze laag ligt op zeer grof, zwak siltig zand (4,3-5 m –mv). Op de kaart van de turfdatabank is te zien (figuur 2.2) dat het plangebied deel uitmaakt van een groot veengebied.
Op circa 220 m ten noord(west)en van het plangebied bevindt zich een hoogte waar geen veen zou hebben gelegen. Ook vanaf circa 1.350 m ten noorden van het plangebied bevinden zich enkele hoogtes die niet bedekt zouden zijn geweest met veen. Ten noordoosten van het gebied is op 1.200 m een hoofdvaart gekarteerd die uitkomt op een oude rivier, de Donge. Deze rivier mondt 3.500 m noordelijk uit in de Bergsche Maas. Het veengebied waarin het plangebied ligt, is grotendeels gebruikt voor de ontginning van agrarisch gebied. Op circa 600 m ten noorden van het plangebied heeft turfwinning plaatsgevonden.12 Het veenpakket is in het plangebied tegenwoordig niet meer aanwezig. Het veen is hier in de nieuwe tijd (na 1500 en
9
Vos & De Vries 2013. Geologische overzichtskaart van Nederland 1:600.000 2020. 11 DINOloket 2020, boring B44D0742. 12 Provincie Antwerpen 2020. 10
Archeologisch bureauonderzoek
18
voor 1850) ontgonnen voor agrarische doeleinden (verkrijging van landbouwgrond).13 Door turfwinning is het veen verdwenen.
Figuur 2.2 Ligging van het plangebied op een uitsnede van de kaart van de turfdatabank (Turf op de kaart 2020).
Volgens de geomorfologische kaart van Nederland ligt het plangebied grotendeels in een zone van een terrasafzettingsvlakte (figuur 2.3; vormeenheid 2M41d).14 De uiterste oostzijde ligt in een vlakte ontstaan door afgraving of egalisatie (vormeenheid 2M93E), die 100 m oostelijker overgaat in een vlakte van getij-afzettingen (vormeenheid 2M72).
13 14
19
Vos & De Vries 2013: kaartbeeld van 1500 en 1850. Geomorfologische kaart 2008, via Archis3, RCE 2020a. V-20.0085 Schanseind te Plukmade
Figuur 2.3 Ligging van het plangebied op een uitsnede van de geomorfologische kaart (RCE 2020a).
Op een uitsnede van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3) is te zien dat het plangebied relatief hoger lijkt te liggen dan de omgeving (blauwgroene zone tegenover de lager gelegen blauwe zone) (figuur 2.4).15 Het beeld wordt enigszins vertekend door de aanwezigheid van hoger gelegen wegen en gebouwen in de omgeving van het plangebied. De rechte grenzen tussen blauwgroene en blauwe zones ten oosten en westen van het plangebied doen hier echter wel vermoeden dat sprake is van antropogene ophogingen dan wel afgravingen. Het plangebied zelf loopt geleidelijk in oostelijke richting af, van circa 1,2 m +NAP naar 0,7 m +NAP. Mogelijk zou hier sprake kunnen zijn van een dekzandkopje, vergelijkbaar met de dekzandkopjes ten noorden van het plangebied (zie ook figuur 2.2). Volgens de ontgrondingskaart van de provincie Noord-Brabant is het plangebied niet ontgrond.16 Dit beeld wordt bevestigd door de gemeentelijke archeologische verwachtingskaart waarop het plangebied niet staat weergegeven als ontgrond
15
AHN3 2020. https://data.overheid.nl/dataset/63902-ontgrondingen-provincie-noord-brabant--actuelesituatie
16
Archeologisch bureauonderzoek
20
gebied.17 De grond in het plangebied is mogelijk in de 21e eeuw geploegd tot een diepte van 50 cm –mv.18
Figuur 2.4 Ligging van het plangebied op een uitsnede van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN3 2020).
Volgens de bodemkaart komen in het grootste deel van het plangebied
laarpodzolgronden met leemarm en zwak lemig fijn zand (figuur 2.5; kaarteenheid cHn21) voor. Aan de uiterste oostrand komen kalkarme poldervaaggronden; klei, profielverloop 2 (kaarteenheid eMn82Cp) voor afgedekt door een meer dan 40 cm dik zoete getijdenafzetting. In de ondergrond bevindt zich Pleistoceen zand, beginnend tussen 40 en 120 cm. In de uiterste zuidoosthoek komen beekeerdgronden; grof zand en/of grind beginnend tussen 40 en 80 cm en ten minste 40 cm dik, of beginnend dieper dan 80 cm en doorgaand tot dieper dan 120 cm afgedekt door een zavel- of kleidek van 15 tot 40 cm dik (kaarteenheid kpZg21g) voor. De grondwatertrap voor het grootste
17
Koopmanschap et al. 2011: bijlage archeologische verwachtingskaart Drimmelen. Mailwisseling d.d. 19 maart 2020 met dhr. M. Raeijmaekers van Wematech Milieu Adviseurs B.V. (opdrachtgever). Informatie via de pachter van het perceel.
18
21
V-20.0085 Schanseind te Plukmade
deel van het plangebied is VI, voor de uiterste oostrand is de grondwatertrap IV en IIIb in de zuidoosthoek.19
Figuur 2.5 Ligging van het plangebied op een uitsnede van de bodemkaart (RCE 2020).
Indien het plaggendek dunner is dan 50 cm, maar dikker dan 30 cm en er (restanten van) een (veld)podzolprofiel aanwezig is, dan worden de gronden gerekend tot de laarpodzolgronden20 Veldpodzolgronden worden voornamelijk aangetroffen in (voormalige) heidegebieden, die pas door de opkomst van de kunstmest vanaf het eind van de 19e eeuw konden worden ontgonnen. Voorheen was de uitbreiding van het bouwland afhankelijk van de hoeveelheid winbare mest. De gronden zijn onder natte omstandigheden ontstaan, maar hebben tegenwoordig voor een deel een diepe ontwatering. In een natuurlijke situatie hebben deze gronden meestal een humushoudende bovengrond van circa 10 cm dik. Door verploeging in gebieden die in gebruik zijn als akker of weide, is de E-horizont en/of een deel van de B-horizont opgenomen in de humeuze A-horizont, waardoor na verloop van de tijd een homogene, circa 30 cm dikke bouwvoor is ontstaan. In gebieden die in gebruik zijn als bos, is meestal maar een keer geploegd, waardoor de bovengrond heterogeen is gebleven. Gemiddeld hoogste grondwatertrap 25-40 cm –mv, gemiddeld laagste grondwatertrap >120 cm –mv; Bodemkaart 2014, via Archis 3, RCE 2020a; Bodemkaart van Nederland 1:50.000 1987. 20 De Bakker & Schelling 1989; Damoiseaux 1982.
19
Archeologisch bureauonderzoek
22
Onder de A-horizont bevindt zich bij grondwatertrap VI of hoger over het algemeen een grijze E-horizont (uitspoelingshorizont). Hieronder komt een vrij compacte, scherp begrensde, donker(rood)bruine Bh-horizont voor met vrij veel organische stof. Als de grondwaterstand hoger is (en de grondwatertrap dus lager), dan is de E-horizont over het algemeen dunner of ontbreekt. De Bhorizont is in deze situatie dikker en gaat geleidelijk via een geelbruine BChorizont over in de C-horizont.21 Beekeerdgronden22 komen voor in de relatief laaggelegen zandgronden, zoals beekdalen. De gronden worden gekenmerkt door een donkere bovengrond (de A-horizont) van doorgaans 20 tot 30 cm dik direct op de C-horizont met binnen 35 cm –mv roest. De donkere bovengrond is ontstaan door een hoge productie van organisch materiaal en een geremde afbraak als gevolg van de lage, relatief natte ligging, waarna door vermenging door kleine bodemdieren met de bovenste grondlagen een donker gekleurde bovengrond is ontstaan. In de omgeving van dorpen komt plaatselijk een humushoudende bovengrond voor die door bemesting met materiaal uit de potstal dikker is dan 30 cm (maximaal 50 cm dik). Poldervaaggronden23 worden gekenmerkt door een vrij dunne, zwak ontwikkelde, humeuze bovengrond met daaronder de C-horizont, die meestal direct onder de A-horizont sterk roestig en grijs gekleurd is.
Een verkennend milieukundig onderzoek is tot op heden niet uitgevoerd.24
2.3 Bewoningsgeschiedenis 2.3.1 Inleiding De eerste bewoners van de zandgronden waren jager-verzamelaars die door het landschap trokken en gebruik maakten van de natuurlijke voedselbronnen. Vanaf het neolithicum vestigden de eerste boeren zich in Nederland. De boerderijen werden op de hogere gronden gebouwd en van tijd tot tijd door het landschap verplaatst om gebruik te maken van de natuurlijke bodemvruchtbaarheid. De begraafplaatsen, zoals urnenvelden en grafheuvels, bleven wel langdurig in gebruik. De landschappelijke overgangen waren van oudsher aantrekkelijke plaatsen voor bewoning. Aan het eind van de Romeinse tijd vond een sterke afname van de bevolking plaats, waardoor de bossen zich in grote delen van het landschap weer konden herstellen. In de 6e eeuw werden de bossen vanuit de hooggelegen open plekken weer langzamerhand ontgonnen. Na verloop van tijd verplaatsten de boeren hun boerderijen naar de rand van de akkers, zodat deze op de overgang van de akkers naar de bosrand bleven liggen waar het vee geweid werd. Vanaf het midden van de 13e eeuw werden ook de lagere, natte gronden ontgonnen en in gebruik genomen als hooi- en weilanden. Langs de randen van de natte gebieden konden zo ook nederzettingen ontstaan. Voor een groot gebied rondom Made geldt dat zich hier veen heeft gevormd.
Veen werd in West-Brabant geëxploiteerd voor turfwinning in de late middeleeuwen en het begin van de nieuwe tijd (1250-1750 na Chr.).25 Turf werd
21
De Bakker & Schelling 1989; Damoiseaux 1982. De Bakker & Schelling 1989; Damoiseaux 1982. 23 De Bakker & Schelling 1989; Stiboka. 1967. 24 Mailwisseling d.d. 18 maart 2020 met dhr. M. Raeijmaekers van Wematech Milieu Adviseurs B.V. (opdrachtgever). 25 Leenders 2013. 22
23
V-20.0085 Schanseind te Plukmade
gebruikt als brandstof en voor de bereiding van zout. Tot in de 20 e eeuw werd ook turf op kleine schaal door boeren gewonnen. De veenexploitatie zorgde voor verandering van het landschap. Gebieden die waren afgegraven en niet te nat waren werden in cultuur gebracht, de te natte gebieden veranderden in een woestenij. Bovendien waren de laaggelegen gebieden onderhevig aan overstromingen, waaronder de Sint Elisabethsvloed in 1421.
2.3.2 Historie De oudste historisch bekende kaart van het plangebied is een 18e-eeuwse kopie van een kaart uit 1620, vervaardigd door Jacob Jan Symonsz (figuur 2.6).26 Ten oosten van het hoger gelegen Made en ten zuidwesten van Geertruidenberg ligt het gehucht Steelhoven op een kleine dekzandkop. Ten noord(west)en van Steelhoven liggen de ontgonnen gebieden van De Pluck Made en de Leegte Made. Vanuit Steelhoven loopt een doorgaande weg naar het zuiden, via een naamloos gehucht (ter hoogte van De Brielkens) dat eveneens op een dekzandkopje ligt richting Houte (het huidige Den Hout). De gebieden aan weerszijde van de doorgaande weg betreffen laaggelegen gebieden die onontgonnen zijn en bekend staan als de Brieltjens Polder (west) en de Lage Landen en Herstels Polder (oost). Op circa 800 m ten noordoosten van het plangebied bevindt zich een inbraakgeul die zich sterk vertakte en langs Geertruidenberg het landschap is ingedrongen. Het plangebied ligt tussen de twee bewoonde dekzandkopjes op circa 350 m ten zuiden van het gehucht Steelhoven en ten oosten van deze doorgaande weg in onontgonnen gebied.
Figuur 2.6 Uitsnede van een kopie van een historische kaart uit 1620 (Symonsz 1747). 26
Symonsz 1747. Archeologisch bureauonderzoek
24
Figuur 2.7 Uitsnede van een historische kaart van Le Fèvre, Du Tour en Draack uit 1744. Het plangebied ligt in onontgonnen gebied ten zuiden van Steelhoven (Le Fèvre, Du Tour en Draack, 1744).
In 1576 werd besloten tot de aanleg van de linie van Geertruidenberg. Aanvankelijk bestond de linie uit drie aarden schansen, verbonden door een gedekte gemeenschapsweg: Het Oranjefort, Het Nassaufort en het Fort Steelhoven (zie figuur 2.7). Deze voorpostenlinie ten westen en zuidwesten van de vesting Geertruidenberg was aangelegd ter verdediging van een niet te inunderen terreinstrook, alsmede van de zuidwestelijke toegangswegen te land en te water. Ten tijde van de aanval van Prins Maurits op Geertruidenberg in 1593, moest het leger eerst het fort veroveren, omdat de stad alleen bereikbaar was via de weg door Steelhoven. In het midden van de 18e eeuw werd de linie naar het zuiden uitgebreid met de werken bij de sluis van Statendam en de stelling bij Steelhoven.27 Tijdens de inval van de Fransen in 1793 bleek dat de vestingwerken van Geertruidenberg in slechte staat verkeerden. Duidelijk weergegeven zijn de batterijen (kleine schansen) van Steelhoven op de oudste kadastrale kaart uit 1811-1832 (figuur 2.8). De vier batterijen worden omgeven door een gracht. De twee oostelijke batterijen worden gescheiden door de doorgaande weg De Kool Dammen (de huidige Stelvenseweg). Eén van de schansen raakt bijna de noordoosthoek van het plangebied. In de 18e eeuw lag het plangebied nog in grotendeels onontgonnen gebied28.
Op figuur 2.6 is te zien dat de uiterste westelijke rand van het plangebied al wel ontgonnen is. Begin 19e eeuw zijn het terrein en de noordelijk en oostelijk 27 28
25
Van der Wel 1996. Le Fèvre, Du Tour & Draack 1744. V-20.0085 Schanseind te Plukmade