11 04 Rapport eigenstandig en onafhankelijk mei 2023
Tekst van het document
EIGENSTANDIG EN (ON)AFHANKELIJK Nieuwe spelregels voor sterkere griffie(r)s MEI 2023 Petra Paulides Harmen Binnema Geerten Boogaard Eigenstandig en (on)afhankelijk Nieuwe spelregels voor sterkere griffie(r)s Petra Paulides Harmen Binnema Geerten Boogaard
2 Inhoudsopgave Managementsamenvatting 3 1. Inleiding 4 2. Vraagstelling, afbakening en aanpak onderzoek 6 3. Het ontwerp van de decentrale griffiersfunctie 8 4. De ideale griffiersfunctie 15 5. Succesfactoren en faalfactoren voor sterke griffie(r)s 20 6. Oplossingsrichting: de pullfactor van de griffier 25 7. Zinvolle juridische mogelijkheden 33 8. Conclusie 38 Bijlage I: Ervaringen en lessen uit negen casestudies 40 Bijlage II: Geïnterviewden per casus 49 Bijlage III: Notitie werkgeverschap griffier 50 Bijlage IV: Het strategisch profiel 54 3 Managementsamenvatting Raadsleden en Statenleden klagen over werkdruk, maar maken (te) weinig gebruik van hun griffiers. Griffiers geven aan niet altijd de ruimte te krijgen om ook invulling te geven aan de rol van eerste adviseur van de raad of Staten. Waarom is dat? Welke interventies in het ontwerp van het decentraal bestuur zouden deze paradox kunnen opheffen? Dat is het onderwerp van dit onderzoek. De methode van dit onderzoek is eenvoudig: gezocht is naar de belangrijkste succesfactoren voor een sterke griffier en van deze succesfactoren is ingeschat of die zich lenen voor veralgemenisering, voor formalisering en eventueel voor codificering. Een sterke volksvertegenwoordiging en een sterke griffie zijn met elkaar verknoopt. Hun relatie veronderstelt een constructief samensp el: it takes two to tango . But someone has to lead.
De beleidstheorie van de dualisering verwachtte de impuls voor een versterking van de griffie vanuit de volksvertegenwoordiging. Maar twintig jaar later blijken de griffiers zelf de belangrijkste succesfactor. Zij hebben de beroepsnorm gezet van het strategische profiel en zij verleiden hun raden en Staten daarvan gebruik te maken. Niet de ambtsinstructie die de volksvertegenwoordiging aan de griffier moet meegeven bleek het brandpunt van deze discussie, maar de griffieplannen die de griffier aan de werkgeverscommissie voorlegt weerspiegelen de ambities van versterking van de volksvertegenwoordiging. Het huidige ontwerp van de decentrale griffiersfunctie zet sterk in op onafhankelijkheid ten opzichte het college van Burgemeester en Wethouders respectievelijk Gedeputeerde Staten en de ambtelijke organisatie. De keerzijde daarvan is een sterke functionele afhankelijkheid van de volksvertegenwoordiging. Dit blijkt een belangrijke kwetsbaarheid voor de doorontwi kkeling van de griffiersfunctie. Ambitieuze griffiers hebben meer eigenstandigheid nodig om de raden en de Staten te kunnen verleiden tot meer strategische advisering en positionering.
Uit het onderzoek blijkt dat zinvolle juridische mogelijkheden om de ei genstandigheid van de griffier in het ontwerp van het decentraal bestuur te bevorderen zijn: - Bevorder de doorontwikkeling van de beroepsnorm, de werving van griffiers met een strategisch profiel door inschaling die past bij het gewenste niveau van functioneren. - Codificeer elementen uit de strategische advisering zodat griffiers zich daarop kunnen beroepen als onderdelen van hun taak. Denkbaar zijn het expliciteren van de bijstand aan individuele volksvertegenwoordigers, een formele rol bij de vaststelling van de conceptagenda van de raden en Staten en het bewaken van hun lange termijnagenda, advisering over stemonthouding, het bewaken van tijdige informatievoorziening. - Versterk het natuurlijk bondgenootschap met de vicevoorzitter door de benoeming van de la atste op te waarderen van terugvaloptie tot de hoofdregel: alle raden en Staten benoemen in een geheime stemming een vicevoorzitter. - Bevorder de ontwikkeling van afgestemde en gedragen modellen voor de organisatieverordening van de griffie en de rest van de ambtelijke organisatie. - Formaliseer de werkgeverscommissie en normeer haar functioneren. Denkbaar zijn een vaste rol voor de vicevoorzitter, een verplichte advisering door een HR -professional en een codificatie van een jaarlijkse cyclus met een griffieplan en griffieverslag.
- Centraliseer de rechtspositie van de griffie in de nationale rechtspositieregelingen. 4 1. Inleiding Veel onderzoek rapporteert benauwde geluiden uit de 342 gemeenteraden en twaalf Provinciale Staten van Nederland. Het werk zou te z waar zijn, de vergoeding te laag en de impact marginaal. 1 Tegelijkertijd blijkt uit veel onderzoeken dat diezelfde volksvertegenwoordigers weinig werk maken van hun eigen ondersteuning. De wettelijke ‘hulptroepen’ blijven vaak onderbenut. Regelingen voor fractieondersteuning worden bijvoorbeeld niet of nauwelijks gebruikt of zijn beperkt in omvang. 2 Bovendien zijn er rekenkamers met een slapend bestaan of onvoldoende budget om hun rol goed te kunnen vervullen. Hoe kan dat? Waarom klagen volksvertegenwoord igers nog zo vaak als de oplossingen voor de hand liggen? Dit rapport is zeker niet het eerste dat zich deze vraag stelt. Eerder gingen onder andere de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) met Goede ondersteuning, sterke democratie en de Nederlandse School voor het Openbaar Bestuur (NSOB) met Raad en hulptroepen ons voor. De belangrijkste verklaring die daarin naar voren komt, is handelingsverlegenheid. Zuchtende volksvertegenwoordigers wéten nog te vaak gewoon niet waar ze gebruik van zouden kunnen maken.
Sommigen zien de griffiers überhaupt meer als degene die hen werk bezorgt dan als een mogelijkheid voor werklastverlichting of kwaliteitsverbetering. En velen dúrven ook maar matig in zichzelf te investeren. Dat laatste is een heel waarschijnlijke verklaring. De 'doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’ -houding zit diep in onze politieke cultuur: lokaal, provinciaal en nationaal.3 Politici en bestuurders moeten zo gewoon mogelijk blijven doen. Een premier ‘behoort’ happend in een appeltje naar zijn bescheiden Torentje te komen fietsen en zich niet per dienstauto naar het Catshuis te laten rijden. Een stevige entourage voor een raadslid past niet bij die cultuur. Deze culturele normen zijn weliswaar grotendeels impliciet, maar de macht der gewoonte maakt ze niet minder effectief. Wie ze bewust of onbewust overschrijdt, krijgt dat ongenadig te horen. Een burgemeester die zich bijvoorbeeld zonder zichtbare noodzaak over de busbaan laat vervoeren, kan de volle laag van maatschappelijke verontwaardiging krijg en. In lijn daarmee is het voor politici niet ongevaarlijk om grotere bedragen in hun eigen ondersteuning te investeren. Verwijten van ‘graaien’ en ‘zakken vullen’ liggen voortdurend op de loer.
Geld kan bovendien maar één keer worden uitgegeven: wat wordt geïnvesteerd in het verstevigen van de positie van gemeenteraad of Staten kan niet worden besteed aan jeugdzorg of veiligheid. En in tijden van bezuinigingen is het gebruikelijk om altijd, zelfs al is het maar symbolisch, ook zichtbaar ‘de eigen broekriem aan te halen.’ Dan kun je als volksvertegenwoordiger in ieder geval niet het verwijt krijgen onkritisch op de eigen uitgaven te zijn. Deze politieke traditie van verplichte zuinigheid zou heel goed kunnen verklaren waarom raadsleden, Statenleden en ook Ka merleden internationaal opvallend weinig werk maken van hun eigen ondersteuning.4 Toch kan dit soort politieke handelingsverlegenheid niet de enige verklaring zijn waarom decentrale volksvertegenwoordigers hun hulptroepen, waaronder de griffier, onderbenutten. Een sobere presentatie hoeft een inhoudelijk stevige ondersteuning immers niet in weg te staan. Een minister - 1 Basismonitor Politieke Ambtsdragers 2019: Raadsleden, wethouders en burgemeesters over hun ambt. 2 Jos Hessels, Raad zonder raadgevers. Deventer: Kluwer 2018. 3 Henk te Velde, Van regentenmentaliteit tot populisme, Amsterdam: Bert Bakker 2010, p. 29- 74. 4 De Venetiëcommissie adviseerde om zowel commissies als individuele Kamerleden meer middelen en personeel ter beschikking te stellen om de controlerende taak goed te kunnen uitvoeren.
5 president die in de beeldvorming vaak onderstreept over nauwelijks formele macht te beschikken, is feitelijk de belangrijkste spelverdeler op het hoogste niveau. En dat wordt óók van hem verwacht. Bovendien is het niet zo dat de politiek of het bestuur zich nooit vrij voelen om extra hulptroepen bij te schakelen. Notoir is bijvoorbeeld het aantal voorlichters en communicatiebureaus dat vrij onbekommerd lijkt te groeien op ministeries en bij Kamerfracties, ondanks de maatschappelijke kritiek die ook daarop wordt geventileerd. 5 Op lokaal niveau groeit de gemiddelde omvang van de colleges van B&W al enige tijd per raadsperiode, zonder dat de gemiddelde ondersteuning per wethouder afneemt. Dat betekent dat elke nieuwe wethouder ‘gewoon’ krijgt wat de anderen ook al hadden, waardoor de gemiddelde totale bestuurskosten van de colleges feitelijk al jaren stijgen. Ook gemeenteraden maken van sommige hulptroepen w el redelijk royaal gebruik. Daaronder valt met name de inzet van burgerleden of niet-verkozen commissieleden op, die worden gebruikt om het werk voor de verkozen volksvertegenwoordigers te verlichten. 6 Dat mag dan ook wat kosten. Veel raadsleden vinden dat de burgerleden een hogere vergoeding zouden moeten krijgen. Kortom: het is dus niet zo dat volksvertegenwoordigers niets ku nnen of nooit iets durven doen aan hun eigen ondersteuning. Het kán dus wel.
De vraag is dus waar dat dan vanaf hangt. De onderbenutting door de volksvertegenwoordiging van de wettelijke hulptroepen is vanuit wetenschappelijk perspectief een intrigerende puzzel. Waarom doen politici niet wat de theorie voorspelt dat ze wel zouden willen doen? Maar het belang van het oplossen van deze puzzel gaat veel verder dan de academische belangstelling. Een sterke volksvertegenwoordiging is ook een zaak van algemeen belang en een grondwettelijke plicht. Zelfs als raadsleden zelf totaal geen tijdsdruk zouden ervaren, dan nog is het goed voor de publieke zaak als gemeenteraden bijvoorbeeld rekenkamerrapporten serieus nemen. Er is dus een zelfstandig belang gemoeid met volksvertegenwoordigers die gebruikmaken van hun hulptroepen. Het versterken van de positie van de raden en de Staten is ook een beleidsdoel uit de Actieagenda Sterk Bestuur van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK).
Daarmee is, naast de wetenschappelijke belangstelling van de auteurs, ook de directe aanleiding voor dit rapport gegeven: zijn er juridische mogelijkheden om de positie van de griffier te versterken? De griffiers zijn tenslotte de belangrijkste steunpilaren van de raden en Staten, geroepen als zij zijn om de volksvertegenwoordiging ‘terzijde te staan.’ 5 Aan de zijde van het kabinet becijferd op een groei 633 naar 811 fte tijdens één kabinetsperiode (Rutte III). Het budget voor externe voorlichters verdrievoudigde. Eenvandaag, 13 mei 2021. Voor wat betreft de Tweede Kamer: Ariejan Korteweg, ‘Politiek Den Haag smacht zelf ook naar vernieuwing, maar moet eerst de wolk van wantrouwen zien te verdrijven’, De Volkskrant 15 juli 2022. 6 Lennart Ouwendijk, Willemijn Polders & Geerten Boogaard, Burgerleden in raadscommissies: theorie, praktijk en juridisch kader. Den Haag: Nederlandse Vereniging voor Raadsleden 2020. 6 2. Vraagstelling, afbakening en aanpak onderzoek Tegen de achtergrond van de versterking van de decentrale volksvertegenwoordigingen in algemene zin is de hoofdvraag van dit onderzoek als volgt: Zijn er zinvolle juridische mogelijkheden om de decentrale griffiersfunctie te versterken? Met ‘juridische mogelijkheden’ worden verschillende interventies in het ontwerp van het decentraal bestuur bedoeld.
Een recent voorbeeld daarvan is de Wet versterking decentrale rekenkamers waarmee de wetgever de handelingsverlegenheid jegens de rekenkamerfunctie heeft willen doorbreken door rekenkamers simpelweg verplicht voor te schrijven. Of dat succesvol zal zijn moet nog blijken, maar een interventie in het ontwerp van het decentraal bestuur is het. Eenzelfde gedachte zat destijds achter het amendement vanuit de Tweede Kamer om de griffiersfunctie niet facultatief te laten, maar generiek voor te schrijven. Overigens hoeft het bij interv enties in het systeem niet altijd per se om wetgeving te gaan. Ook andere manieren van meer indirecte normering of informele binding vallen binnen het bereik van dit onderzoek. ‘Zinvol’ zijn dan tot slot die juridische mogelijkheden waarvan op voorhand enige kans op succes kan worden voorspeld. De focus van dit onderzoek brengt mee dat dit rapport specifiek gaat over de griffier en niet over andere manieren om de decentrale volksvertegenwoordigingen te versterken. Evenmin is het gericht op de niet-juridische mogelijkheden om de decentrale griffiersfunctie te versterken. Desalniettemin kan de vraag van dit onderzoek natuurlijk niet in complete isolatie worden beantwoord.
De griffier functioneert immers binnen het krachtenveld van het decentrale bestuur, in relatie met de werkgeverscommissie, de voorzitter van de volksvertegenwoordiging, het dagelijks bestuur van het openbaar lichaam, de ambtelijke organisaties en uiteindelijk de lokale of provinciale gemeenschap waar het allemaal om te doen is. Een juist begrip van het ontwerp van het decentraal bestuur en de plek van de griffier daarin is daarmee onderdeel van het onderzoek. De onderzoeksaanpak is verder als volgt. Het belangrijkste bestanddeel zijn onderscheidende verhalen uit de praktijk. Welke griffie(r)s zijn opvallend sterk en waarom? Welke worden juist opmerkelijk klein gehouden? Deze verhalen zijn verzameld door middel van literatuurstudie en door gesprekken met deskundigen, via de professionele netwerken van de onderzoekers en via de begeleidingsc ommissie van dit onderzoek.7 Daarbinnen zijn zeven gemeenten en twee provincies nader uitgelicht. De lessen uit deze negen cases zijn als bijlage bij dit rapport gevoegd en deels door het rapport heen nader verwerkt, als specifieke illustraties binnen de grote verzameling lessen uit de praktijk die in dit rapport zijn verwerkt. Van de opvallende verhalen was telkens de vraag of er werkzame factoren of actoren konden worden aangewezen.
Waarom is in een specifiek geval een griffie zo groot of effectief? Kan die feitelijke oorzaak veralgemeniseerd, geformaliseerd en eventueel zelfs gecodificeerd worden? Of hangt de werkelijke reden te veel met de plaatselijke omstandigheid samen danwel is die te informeel van aard 7 Het overzicht van geïnterviewden voor de cases is te vinden in Bijlage II Gemeente Utrecht Hoe kan de griffie effectief de kaderstellende en controlerende rol van raad bevorderen? Waar zit de toegevoegde waarde van de griffie en waar loop je het risico dat je het werk van de ambtelijke organisatie over gaat doen? 7 om te formaliseren? Omgekeerd zijn we ook op zoek geweest naar redenen waarom een sterke griffie soms juist niet van de grond is gekomen, waarbij het dan telkens de vraag is of een formele juridische waarborg de zaak waarschijnlijk anders zou hebben gemaakt. De opzet van dit rapport is dan als volgt. Hoofdstuk 3 gaat in op de positie van de griffier in het huidige ontwerp van de provincies en gemeenten. Dat is immers het systeem waarin eventuele interventies zullen plaatsvinden. Hoofdstuk 4 analyseert de norm achter de onderzoeksvraag. Hoe sterk moet een griffie worden en van wie moet dat? Hoofdstuk 5 verkent vervolgens de oorzaken van de onderuitputting van het ambt zoals die tijdens dit onderzoek zijn opgehaald.
Hoofdstuk 6 verzamelt de gevonden suggesties tot oplossingsrichtingen en hoofdstuk 7 probeert daarvan de juridisch zinvolle mogelijkheden uit te filteren. Hoofdstuk 8 is ten slotte de conclusie. 8 3. Het ontwerp van de decentrale griffiersfunctie Het instituut van de griffier heeft in de Nederlandse traditie van collegiaal besturen oude papiere n. Afhankelijk van wat er inhoudelijk precies onder zijn werk wordt verstaan, staat de huidige griffier in een illustere reeks van landsadvocaten, (raad)pensionarissen, secretarissen en griffiers. Tegenwoordig associëren we een griffier vooral met de ondersteuning van een volksvertegenwoordiging (of een rechterlijk college), terwijl een meer bestuurlijk orgaan zich voor zijn ondersteuning typisch van een ‘secretaris’ bedient. Maar dat is niet altijd zo geweest. Op provinciaal niveau bestond al in 1850 een griffier die Gedeputeerde Staten, Provinciale Staten en de commissaris van de Koning terzijde stond, ieder in de vervulling van de eigen taak. Het ambtelijk apparaat van de provincie is gegroeid als de griffie van de provincie. Op gemeentelijk niveau heette de met de griffier vergelijkbare figuur (die ook de raad ondersteunde) niet ‘griffier’ maar ‘secretaris’ en is het ambtelijk apparaat als secretarie begonnen. De provinciale griffier was dus aan de vooravond van de Staatscommissie -Elzinga vergelijkbaar met de gemeentesecretaris.
Bij de dualisering van het gemeentebestuur en het provinciale bestuur besloot de wetgever de volksvertegenwoordiging en de ambtelijke ondersteuning daarvan te verzelfstandigen. 8 Ook de begrippen voor de ondersteuning moesten toen worden verdeeld. Voor het lokale niveau lag de introductie van een raadsgriffier voor de hand, ‘een nieuw gezicht dat de raad smoel kon geven’.9 De gespiegelde introductie van een ‘Statensecretaris’, speciaal voor Provinciale Staten, terwijl de provinciale griffier het hoofd van de provinciale ambtelijke organisatie zou blijven, was echter veel minder logisch. De wetgever koos er daarom principieel voor het griffiersambt voor de volksvertegenwoordiging te reserveren. Op provinciaal niveau werd daarom de figuur van de provinciesecretaris/algemeen directeur geïntroduceerd en werd alles wat niet met de ondersteuning van de Staten te maken had bij de (Staten)griffier weggehaald. Het institutionele ontwerp van de griffier, de griffie en de griffiersfunctie ziet er sinds de dualiseringsoperatie in grote lijnen als volgt uit. 3.1 Rechtspositie De griffier wordt door de volksvertegenwoordiging zelf benoemd. Althans, sinds de normalisatie van de rechtspositie van ambtenaren wijzen de raad respec tievelijk de Staten iemand als griffier aan.
Vervolgens zijn de raden en Staten ook bevoegd om te besluiten tot het aangaan, wijzigen en beëindigen van de civielrechtelijke arbeidsrelatie met deze persoon - een bevoegdheid die ten aanzien van de secretaris en de rest van de ambtelijke organisatie bij het college ligt. 10 De bevoegdheid om deze voorbereidende besluiten te nemen maakt de volksvertegenwoordiging (en dus niet het college) het orgaan dat optreedt als (overheids)werkgever van de griffier en van alle griffiemedewerkers. 11 Achter deze positie als werkgever komt een brede waaier van bevoegdheden weg, variërend van het voeren van functioneringsgesprekken en salarisonderhandelingen tot het registreren van 8 Kamerstukken II 2001/2002, 28 384, 3, p. 16. 9 Douwe Jan Elzinga, ‘De griffier van de toekomst is strijdbaar’, www.raadsleden.nl 8 oktober 2020 10 Artikel 160 lid 1 sub d Gemeentewet, artikel 158 lid 1 sub d Provinciewet. De handtekening onder het contract is vervolgens van degene die bevoegd is het openbaar lichaam als rechtspersoon te vertegenwoordigen: de burgemeester en de commissaris van de Koning. 11 Zie verder de notitie die opgenomen is als bijlage III. 9 ziekmeldingen en de bevoegdheid om als werkgever in de zin van artikel 7:660 Burgerlijk Wetboek dienstbevelen te geven.
Voor het invullen van de werkgeversrelatie met de griffier wordt inmiddels doorgaans een werkgeverscommissie opgericht (of het presidium wordt als zodanig wordt aangewezen) waaraan de raad of de Staten werkgeversbevoegdheden kunnen delegeren of man dateren.12 Zij zijn daarin vrij, maar kunnen uiteraard gebruikmaken van de relevante VNG -modelverordening die delegatie voorstelt. Vroeger kwam het nog regelmatig voor dat het fractievoorzittersoverleg deze rol op zich nam of dat een burgemeester als voorz itter van de raad ook de werkgeverscommissie voorzat. Als gebruik wordt gemaakt van een formele bestuurscommissie kan de burgemeester of commissaris van de Koning de rol van voorzitter niet meer vervullen; zij mogen van een dergelijke commissie immers geen lid zijn. Wel vervullen burgemeesters en Commissarissen van de Koning vaak een rol als adviseur. Het griffiersambt is onverenigbaar verklaard met dat van de secretaris en een wethouder of raadslid mag niet tegelijk griffier van de provincie zijn. Verdere eisen stellen de Gemeentewet en de Provinciewet aan de benoembaarheid niet. Het is ook niet verplicht een ambtenaar als griffier aan te wijzen, wat in de praktijk ook niet het geval is bij met name interim-griffiers die als zelfstandige worden ingehuurd o f gedetacheerd vanuit een bureau.
Opvallend genoeg moeten overigens de voorbereidende besluiten voor de contracten die hiervoor moeten worden gesloten weer wel door het college van B&W en GS worden genomen. Voor de inschakeling van een externe griffier zij n de raden en de Staten dus afhankelijker van het college dan voor de aanstelling van een interne griffier. De volksvertegenwoordiging is degene die bij uitsluiting bevoegd is om weer afscheid te nemen van een griffier. Dat kan echter niet zomaar. Griffie rs zijn geen politieke ambtsdragers die voor hun functioneren politieke verantwoording moeten afleggen, ‘naar welgevallen’ 13 kunnen worden ontslagen maar vervolgens wel kunnen terugvallen op centraal geregelde wachtgeldregelingen. Griffiers vallen onder het gewone arbeidsrecht voor ambtenaren en genieten ontslagbescherming. De ontslaggronden voor griffiers zijn dus beperkt, omdat de volksvertegenwoordiging zich jegens zijn griffier als goed werkgever dient te gedragen. De wetgever heeft positie van de griff ier bij de normalisatie van de rechtspositie nog eens bevestigd door expliciet te bepalen dat de aanwijzing van een ambtenaar als griffier van rechtswege eindigt bij het beëindigen van de onderliggende arbeidsovereenkomst.
Een eventueel arbeidsconflict zal bij de (civiele) kantonrechter moeten worden uitgevochten; tegen het publiekrechtelijke beëindigen van iemands aanwijzing als griffier is verder geen publiekrechtelijke rechtsbescherming mogelijk. Wat geldt voor de benoeming van de griffier, geldt mutati s mutandis ook voor diens plaatsvervanger(s) en voor de medewerkers van de griffie. Ook jegens hen vervult de volksvertegenwoordiging zelf, danwel de werkgeverscommissie uit hun midden, de formele rol van werkgever. In de praktijk komt het regelmatig voor dat de werkgeversbevoegdheden voor het aansturen van de griffie door de raad of de Staten worden gemandateerd aan de griffier. Formele overdracht van de bevoegdheden ten aanzien van griffiemedewerkers aan de griffier is juridisch niet mogelijk vanwege het gesloten stelsel van bevoegdheden. De verdere organisatie van de griffie 12 Een landelijke werkgroep vanuit de VvG beschreef in de Handreiking rechtspositie griffiers uit 2010 de ontwikkeling van de werkgeversrol van de raden en Staten sinds de dualisering, nam in 2010 de opmars van een werkgeverscommissie waar en adviseerde de verdere implementatie daarvan. 13 De Grondwet 1815 bepaalde dat de Koning ‘naar welgevallen’ ministers kon benoemen en ontslaan.
Die formulering wordt niet meer zo gebruikt, maar dezelfde gedachte zit nog altijd achter artikel 50 Gemeentewet/Provinciewet: de rechter treedt niet in de beoordeling van de gronden waarop tot het ontslag is besloten. 10 (waaronder de inrichting van medezeggenschap voor griffiemedewerkers) is ten slotte ook een bevoegdheid van de volksvertegenwoordiging om bij verordening te regelen. De colleges van B&W en GS zijn in ieder geval expliciet niet bevoegd om zich met de organisatie van de griffie te bemoeien. 3.2 Taken en bevoegdheden De belangrijkste wettelijke bevoegdheid van de griffier is het meetekenen van alle stukken die van de raad of de Staten ui tgaan. Waar de handtekening van de voorzitter vanouds staat voor diens overtuiging dat de inhoud van het besluit rechtmatig is, betekent de handtekening van de griffier dat hij instaat voor de formele geldigheid ervan. Zoals vroeger wel werd gezegd: ‘Hij zal alleen die stukken van zijn naam voorzien waarvan hij in gemoede overtuigd is dat zij het besluit van het college getrouw weergeven.’14 Uit die verantwoordelijkheid voor de griffier werd onder de oude Provinciewet wel afgeleid dat de Staten niet geldig konden vergaderen zonder aanwezigheid van de griffier en dat de griffier ook nooit onder het gezag van de Voorzitter van de Staten zou kunnen staan.
De wet regelt de verplichte aanwezigheid van de griffier in de vergaderingen van de volksvertegenwoordigingen nog altijd. Verdere formele bevoegdheden heeft de griffier op basis van de organieke wetgeving niet. Hij komt in Titel III van de Gemeentewet en de Provinciewet, dat over de bevoegdheden van de verschillende organen handelt, zelfs in het geheel niet meer voor. Ook bij bi jvoorbeeld de zorgplichten voor de afstemming van de besluitvormingsprocedure en de integriteit van het bestuur (artikel 170 Gemeentewet resp. 175 Provinciewet) komt de griffier in de tekst van de wet niet meer voor. Uiteraard heeft de griffier wel een plaats in decentrale verordeningen en soft law . Het VNG -model voor het Reglement van Orde voor de raden geeft de griffier onder meer een rol bij de hoofdelijke stemming, een zorgplicht voor de verslaglegging en een coördinerende rol bij het indienen van schriftelijke vragen. De circulaire voor burgemeestersbenoemingen geeft de griffier bijvoorbeeld een vaste rol als ambtelijke secretaris van de vertrouwenscommissie/ klankbordcommissie. De belangrijkste wettelijke taak van de griffier is het ‘terzijde staan’ van de Staten of de raad (artikel 107a lid 1 Gemeentewet resp. 104a lid 1 Provinciewet).
Daaronder werd bij de dualisering begrepen het bieden van de meer generalistische ambtelijke bijstand aan de volksvertegenwoordiging als geheel, te onderscheiden van d e meer politiek georganiseerde fractieondersteuning en de reeds bestaande mogelijkheden voor meer specialistische, inhoudelijke ambtelijke ondersteuning. De precieze invulling van deze taak is verder aan de Staten en de gemeenteraad opgedragen die daarvoor een ambtsinstructie moeten vaststellen (artikel 107a lid 2 Gemeentewet resp. 104a lid 2 Provinciewet). 3.3 Institutionele positie en kwetsbaarheden in het ontwerp Onafhankelijkheid in staatsrechtelijke zin wordt in de theorie verdeeld in drie aspecten:15 14 Monchy, Handboek provincierecht, p. 187. Voor een vergelijkbare stelling ten aanzien van de gemeentesecretaris: Oppenheim, Het Nederlandsch gemeenterecht Deel II, Haarlem: Ervan Bohn 1928, p. 361- 362. 15 Zie bijvoorbeeld het theoretisch kader in het proefschrift van Pien van den Eijnden, Onafhankelijkheid van de rechter in constitutioneel perspectief, Deventer: Kluwer 2011. Gemeente Heerenveen De griffie krijgt de ruimte om met concept-raadsvoorstellen mee te kijken, voordat deze naar het college gaan. Dit kost tijd, maar levert betere voorstellen op die meer gericht zijn op de rol van de gemeenteraad.
11 ● Institutionele onafhankelijkheid als de afwezigheid van enige (externe) gezagsrelatie ten aanzien van het gebruik van de bevoegdheden; ● Rechtspositionele onafhankelijkheid ziet op de positie als werknemer en is een waarborg tegen afrekeningen in het rechtspositionele circuit; ● Functionele onafhankelijkheid als een werkelijk beleefde vrijheid voor een ambtsdrager om inhoudelijk te doen wat hij of zij zelf meent dat het ambt van hem of haar vraagt. Het huidige institutionele ontwerp van de griffiersfunctie legt een sterke nadruk op het waarborgen van de rechtspositionele en institutionele onafhankelijkheid van de griffier en de griffiemedewerkers ten opzichte van met name de s ecretaris en het college. Wat hun rechtspositie betreft en in hun formele functioneren hebben griffiers van het college of de secretaris niets te vrezen. Een volksvertegenwoordiging die zichzelf wil laten ondersteunen, mag dus niet worden gehinderd door het bestuur. Dat was het centrale idee bij de dualisering in 2002 respectievelijk 2003. De consequentie van de sterke onafhankelijkheid van de griffier ten opzichte van het dagelijks bestuur is echter een even sterke afhankelijkheid van de volksvertegenwoordiging. Van haar wordt een volle werkgeversrol verwacht, zowel ten aanzien van de griffier zelf als ten aanzien van alle griffiemedewerkers.
Het ontwerp van de wet verwacht dus van gekozen volksvertegenwoordigers op dit punt substantiële tijdsbesteding, sp ecifieke kennis én een apolitieke mentaliteit. Dat gaat niet vanzelf goed in een overbelast, politiek gekozen lekenbestuur. Vrijwel iedereen dreunt de drie rollen van de raad of de Staten op, maar vrijwel niemand realiseert zich de rol van werkgever. Wette lijke waarborgen voor de rolvastheid van een politiek lichaam als werkgever zijn er bovendien niet. Daarnaast ontbreken waarborgen voor beschikbare tijd en relevante kennis om invulling te kunnen geven aan goed werkgeverschap vanuit de raden of Staten. Gri ffiers beschikken hierdoor nauwelijks over middelen om zich te verzetten als via de werkgeversrelatie feitelijk wel degelijk politieke verantwoording van de griffer wordt gevraagd of zelfs over de rug van de griffier politiek wordt bedreven. Omgekeerd beschikt de volksvertegenwoordiging niet per se over de tijd en de kennis die nodig is om via het arbeidsrecht af te komen van een werkelijk disfunctionerende griffier of een griffier die niet past bij de wensen van de raad of Staten. Een griffier is dus by design sterk functioneel afhankelijk van de Staten en de raden. De verwachtingen van de volksvertegenwoordigers bepalen de marges van de invulling van het ambt.
Deze functionele afhankelijkheid is groter dan die van de politieke ambtsdragers jegens hun raden en Staten, juist omdat de griffier ook institutioneel en rechtspositioneel volledig afhankelijk is van de volksvertegenwoordiging. Bezien vanuit de positie van de griffier, levert zijn sterke functionele afhankelijkheid van de volksvertegenwoordiging twee kwetsbaarheden op. Allereerst ligt in het ontwerp van de griffiersfunctie bij de dualisering de veronderstelling dat het dagelijks bestuur de erfvijand van een sterke griffie is, terwijl in de volksverteg enwoordiging een natuurlijke bondgenoot werd gezien. Anders gezegd: het idee bij dualisering was dat decentrale volksvertegenwoordigers in hun ondersteuning wilden voorzien. Functionele afhankelijkheid en een sterke griffie staan dan niet tegenover elkaar, maar zullen elkaar juist versterken. Blijkt echter het gebrek aan ambitie in de volksvertegenwoordiging om zichzelf van een sterke griffie te voorzien het probleem, dan kan de Gemeente Bergen Onrust en verstoorde verhoudingen in de gemeenteraad hadden een sterk effect op functioneren en (door)ontwikkeling van de griffie. Verbeteren van de bestuurscultuur is vervolgens als expliciete opdracht voor de griffier benoemd, die daarop dan ook de gemeenteraad kan aanspreken. 12 kracht van het ontwerp omslaan in een zwakte.
Althans, griffiers zijn voor de r uimte om te kunnen doen en nalaten wat zij naar hun professionele oordeel menen dat hun ambt van hen vraagt, aangewezen op hun persoonlijke gezag binnen de lokale of provinciale bestuurscultuur. 16 Van enige formele ‘eigenstandigheid’ is nauwelijks sprake.17 Dit gebrek aan eigenstandigheid leidt tot een tweede kwetsbaarheid: een relatief grote gevoeligheid voor politisering. Anders gezegd: als de relatie van de volksvertegenwoordiging met haar griffier of de invulling van de griffiersfunctie om wat voor reden dan ook politiseert, dan is een functioneel afhankelijke griffier daarvan per definitie de verliezer. Een meer eigenstandig ingeregelde griffier zou in deze (machts)strijd sterker staan of in elk geval meer mogelijkheden voelen om ‘terug te blazen’ als een werkgeverscommissie politiek gaat bedrijven. Waar het ambt en de functie van de griffier duidelijk tegenover de secretaris en het dagelijks bestuur zijn geplaatst, is de verhouding met de voorzitter van de volksvertegenwoordiging op papier meer gelijkwaardig uitgedacht. De commissaris van de Koning en de burgemeester staan immers niet alleen als leden en voorzitters van het dagelijks bestuur tegenover de griffiers, maar als voorzitters van de volksvertegenwoordigingen ook naast hen.
Het is daarom gebruikelijk geworden om in dit verband te spreken van een ‘driehoek’ tussen commissaris van de Koning/burgemeester, griffier en secretaris. De 16 Zie ook: Corné van der Meulen e.a., Het gezag van de raadsgriffier, Stichting Beroepseer 2020. 17 ‘Eigenstandigheid’ is een begrip dat de Staatscommissie Dualisme en lokale democratie (Staatscommissie Elzinga) introduceerde om de cruciale afstand van de burgemeester tot de partijpolitiek te benoemen. ’Onder eigenstandigheid moet worden verstaan een samenstel van rollen die de burgemeester vanuit een partijpolitiek neutrale positie vervult’, Rapport p. 276 noot 30. In dit onderzoek wordt ermee bedoeld: maximale functionele onafhankelijkheid binnen de grenzen van de institutionele afhankelijkheid.
13 gelijkwaardigheid van de verhoudingen binnen de driehoek, die een griffier nodig heeft voor de vervulling van zijn taak om de volksvertegenwoordiging terzijde te staan, is echter niet verzekerd en ook niet vanzelf gegeven. De secretaris/algemeen directeur zit aan tafel op basis van zijn positie aan de top van een grote ambtelijke organisatie, de burgemeester beschikt over vele bevoegdheden, maar de griffier over geen van beide. In het huidige ontwerp ontbreekt het de griffier ten dele aan menskracht, middelen en bevoegdheden om over gelijkwaardige verhoudingen te kunnen spreken. De verhoudingen binnen de driehoek zijn voor een groot deel afhankelijk van een burgemeester/ commissaris van de Koning die zijn loyaliteit naar het college en naar de volksvertegenwoordiging daadwerkelijk gelijk weet te verdelen. De griffier is voor de relatie met de secretaris afhankelijk van de loyaliteit die deze voelt om zowel het college als de raad in het besluitvormingsproces te faciliteren. Dat is niet eenvoudig, zeker niet als de bestuurbaarheid van een gemeente of provincie in een concreet geval botst op het realiseren van het politieke primaat van de volksvertegenwoordiging. Ook dat is, bezien vanuit de positie van de griffier en diens taak de volksvertegenwoordiging terzijde te staan, een kwetsbaarheid in het ontwerp van het systeem.
3.4 Conclusie Griffiers worden wel de ‘kinderen van de dualisering’ genoemd. Ze behoren immers tot de meest zichtbare resultaten van die grote operatie. Bovendien is hun bestaansrecht sterk verweven met de doelstellingen van de dualisering. Elzinga zelf heeft die later zo geformuleerd: ‘het geven van een impuls voor nieuwe, vooral politieke verhoudingen tussen raad en college, met als einddoel een meer zelfstandige gemeenteraad [Staten] die zich manifesteert als een echte politieke volksvertegenwoordiging en vooral als het politieke hoofd van de gemeente [pr ovincie].’18 Het doel van de dualisering was daarmee feitelijk hetzelfde als van alle grote herzieningen van de Gemeentewet en Provinciewet daarvoor: het realiseren van het constitutionele hoofdschap van de raden en de Staten. Alleen de oplossingsrichting was dit keer anders: een verzelfstandiging van de raden en de Staten als politieke volksvertegenwoordiging. Van die zelfstandige volksvertegenwoordiging met nauwelijks nog bestuurlijke bevoegdheden, is een eigen griffier die leidinggeeft aan een afgezonderd deel van de ambtelijke organisatie, het meest duidelijke gezicht. De hypothese van de dualiseringsoperatie (de ‘beleidstheorie’ ervan) was dus dat de Staten en de raden, eenmaal bevrijd van bestuursbevoegdheden, als politieke volksvertegenwoordigingen zouden herrijzen uit hun monistische as.
Om dat proces te faciliteren voorzag de wet in de introductie van de griffie en de griffier om in de eigen ondersteuning te investeren. De grootste zorg van de wetgever was daarbij de mogelijke obstructie vanuit het dagelijks bestuur. Althans, vooral daartegen zijn de nodige waarborgen getroffen. Twintig jaar later blijkt tegenwerking vanuit het bestuur echter niet het enige of het grootste probleem. De handelingsverlegenheid van de volksvertegenwoordiging blijkt een groter probleem voor het investeren in de eigen ondersteuning. Het af schaffen van monistische belemmeringen voor het realiseren van het politieke primaat van de volksvertegenwoordiging bleek niet hetzelfde als de invoering van dualistische ambities in de raden en de Staten. Tegen een gebrek aan ambitie om een zelfstandige volksvertegenwoordiging te willen zijn, bevat het ontwerp van de organieke wetten op dit moment veel minder waarborgen. Eerder is het tegenovergestelde het geval. Door de grote functionele afhankelijkheid van griffiers van de volksvertegenwoordiging is de speelruimte voor een onverhoopt wel ambitieuze griffier beperkt tot 18 D.J. Elzinga, ‘De door de bevolking gekozen burgemeester is strijdig met het politieke primaat van de gemeenteraad’, de Gemeentestem 2004/181. 14 diens persoonlijke gezag binnen de lokale bestuurscultuur.
Griffiers zijn echter niet alleen de kinderen van de dualisering, ze zijn ook de kanariepietjes in de kolenmijn ervan. Zonder vol doende dualistisch zuurstof overleven ze niet. De vraag van dit rapport is hoe de griffiersfunctie binnen het ontwerp van het lokaal bestuur zinvol kan worden versterkt. In die vraag ligt besloten dat dit dus kennelijk sterker zou moeten zijn dan veel volksvertegenwoordigingen hun eigen griffies onder de huidige omstandigheden maken. Maar hoe sterk dan? En wie moet de norm stellen? 15 4. De ideale griffiersfunctie De wettelijke norm voor de verplichte griffiersfunctie is het ‘terzijde staan’ van de raden en de Staten. Dat is wat griffiers moeten doen. Daaronder valt in ieder geval het feitelijk mogelijk maken van de besluitvorming: de griffier moet immers kunnen tekenen (en daarmee instaan) voor de door de volksvertegenwoordiging genomen besluiten. De verdere i nvulling van de griffiersfunctie is, zoals bleek uit het ontwerp van de griffiersfunctie in hoofdstuk 3, aan de autonomie van de volksvertegenwoordigingen overgelaten. Daarvan werd door de wetgever verwacht dat ze hun nieuwe positie in de dualistische verh oudingen zouden benutten om zichzelf van een stevige ondersteuning te voorzien om zo hun politieke primaat meer waar te maken.
Het brede gevoel is daarentegen dat raden en Staten de mogelijkheden van de griffiersfunctie niet optimaal benutten en daarmee uiteindelijk zichzelf en de gemeenschap die zij dienen te kort doen. In deze stelling ligt een norm besloten over wat raden en Staten anders en beter zouden kunnen en dus ook zouden moeten doen. Het enkele ‘terzijde staan’ waar de wet over spreekt is daarvoor te vaag en te beperkt. In dit hoofdstuk zoeken we naar aanknopingspunten om de norm die de discussie stuurt te expliciteren. Een zoektocht naar succesfactoren vereist immers een definitie van succes. Daarom analyseren we in dit hoofdstuk een aantal inst rumenten met een soft law karakter die in de praktijk normstellend zijn voor de griffiersfunctie.19 4.1 Modelinstructies In hoofdstuk 3 werd voor het schetsen van het ontwerp van de decentrale griffiersfunctie gebruikgemaakt van bevoegdheden voor de griffier in het VNG-model voor het Reglement van Orde. Omdat die modellen in samenspraak met de gemeentelijke praktijk worden opgesteld en in die praktijk vervolgens ook weer vaak worden gebruikt, bieden de modellen een relevant aanknopingspunt voor de zoektocht naar normatieve opvattingen over wat griffiers behoren te doen. Anders dan de wetgever beoogde, werd de verplichte ambtsinstructie ( artikel 107a Gemeentewet) voor de griffier geen brandpunt van discussie over de invulling van het griffiersambt.
In 2005 werd wel een modelinstructie gemaakt, maar onderzoek wees uit dat daar in de praktijk weinig gebruik van werd gemaakt. 20 Daarop stelde de VNG in 2019 een nieuwe modelinstructie vast. De algemene ondersteuning wordt daarbij als ‘goed en doelmatig’ genormeerd en het terzijde staan van de raad wordt toegespitst op het opstellen van de agenda, de zorg voor een goede voorbereiding en een goed verloop van de vergaderin g. Verder herhaalt de model- ambtsinstructie de noodzakelijke aanwezigheid van de griffier in de vergaderingen, zijn verantwoordelijkheid voor het verslag en zijn taak om de stukken rond te sturen. Een interessante uitbreiding ten opzichte van de wettelijke norm is nog wel de vaste aanwezigheid bij, de verslaglegging van en het desgevraagd verlenen van ondersteuning aan het presidium danwel seniorenconvent. De toelichting daarbij rept voorzichtig over de mogelijkheid om een rol te spelen in een belangrijk in strument voor een griffier om de zelfstandigheid van de raad te bevorderen: het opstellen (en bewaken) van een lange termijnagenda van de raad. Al met al heeft de VNG er niet voor gekozen via de modelinstructie, al dan niet met optionele artikelen, een versterking van het griffiersambt te bevorderen. Dat was ook niet ambitie.
Uit de begeleidende 19 Zie bijlage V voor een uitgebreid overzicht van modelverordeningen en vergelijkbare soft law 20 Jos Hessels, Raad zonder raadgevers. Deventer: Kluwer 2018, p. 202-204. 16 brief: ‘Gemeenten kunnen dit model aanvullen met de gewenste invulling van de taken en bevoegdheden van de griffier. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan ee n meer strategische advisering van de gemeenteraad.’ In de teksten die gemeenten daarvoor zouden kunnen gebruiken, voorziet het model echter niet. Bepaald ambitieuzer is het model voor de ambtsinstructie dat de VvG in 2010 als bijlage bij de Handreiking rechtspositie griffier opnam. In dat model staat de griffier de raad ‘en zijn leden’ terzijde met ‘advies en bijstand’. De griffier krijgt ook een voortrekkersrol ‘voor het ontwikkelen, innoveren en bewaken van procedures en processen ten behoeve van de besluitvorming door de raad’ en de griffier ‘stimuleert de ontwikkeling van vaardigheden van raadsleden. Verder krijgt de griffier in het model van de beroepsvereniging ook taken en bevoegdheden om namens de raad op te treden.
Zo is het de taak van de griffier om periodiek overleg te voeren in de driehoek over ‘het afhandelen van verzoeken om ambtelijke bijstand en het nakomen van afspraken tussen raad en college’, de agendacommissie te adviseren of een ingediend voorstel van het college ‘wel rijp is voor agendering’, de tijdigheid van de informatieverstrekking door het college en de burgemeester ‘te bewaken’ en de afdoening moties en nakomen van toezeggingen door het college in de gaten te houden. Dit model van de VvG uit 2010 is concreter, veel verder uitgewerkt en geeft de griffier ook veel meer positie dan de invulling van de griffiersfunctie uit het model van de VNG. Maar de status van het model van de VvG is niet duidelijk. Op de website is het niet meer te vinden en bij de nieuwe Handreiking rechtspositie griffier uit 2018 is het niet meer als bijlage opgenomen. Op provinciaal niveau zijn geen modellen voor de ambtsinstructie vanuit het IPO bekend. In de praktijk vertonen de geldende ambtsinstructies een variatie die loopt van een summiere instructie die geïnspireerd lijkt op het model van de VNG tot aan meer ambitieuze instructies met teksten uit het model van de VvG. Uit een inventarisatie van provinciale ambtsinstructies bleek dat meerdere Staten sinds de invoering van het dualisme in 2003 deze niet mee r hebben herzien.
In de interviews werd echter het belang benadrukt om het gesprek over de ambtsinstructie goed en regelmatig te voeren, in ieder geval elke 4 jaar of bij de komst van een nieuwe griffier. Het geeft de griffier een inhoudelijke grond om daarmee op met gezag te kunnen handelen. Naast de ambtsinstructie zijn er verschillende modellen vanuit de VNG of verenigingen beschikbaar die een soft law karakter hebben rond de positie van de griffier. Een inventarisatie hiervan is opgenomen in de bijlagen. Opvallend is de diversiteit en de beschikbaarheid van de modellen. Er zijn VNG modellen, maar niet van alle wettelijke bevoegdheden. De opvallend afwezige is die van de organisatieverordening griffie (artikel 107e Gemeentewet). De modelverordening van d e werkgeverscommissie is daarnaast de enige die geen relatie met de Gemeentewet heeft. Daarnaast zijn modellen vanuit de verenigingen deels oud en lastig te vinden online. Op de website van de Vereniging van Griffiers staan meer modellen dan op de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden. Het zou goed zijn om hier meer gezamenlijk op te trekken; gezamenlijk lacunes op te vullen en modellen actueel en beschikbaar te hebben voor de volksvertegenwoordigers en de griffiers. 4.2 Minimale omvang griffie De begintijden dat griffiers nog een deeltijdfunctie hadden, vaak naast een aanstelling bij dezelfde gemeente is reeds lang voorbij.
Ook de periode waarin de kleinste gemeenten met een sologriffier volstonden, is op een enkele uitzondering na bijna afgesloten. Uit een gezamenlijk onderzoek van de rekenkamers bleek dat in ook in de kleinere gemeenten de gemiddelde begrote formatie van de griffie 17 in 2022 is gegroeid naar gemiddeld 2,2 fte .21 Provincies en gemeenten met meer dan 100.000 inwoners zaten volgens datzelfde onderzoek op een gemiddelde begrote omvang van de griffie van respectievelijk 10,2 en 11,0 fte. Deze duidelijke trend maakt de omvang van de griffie ook een geschikt aanknopingspunt om een norm te stellen. Dit past in het pleidooi van de Raad voor het Openbaar Bestuur voor normstelling als het gaat om de hulptroepen van de volksvertegenwoordiging. De ROB ziet een rol voor BZK weggelegd in het onderbouwen van de bekostiging van deze normen en in het stimuleren van het naleven van die normen. 22 Het meest uitgewerkte voorbeeld van deze benadering voor de griffiersfunctie is de beslisboom die de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden heeft ontwikkeld. Anders dan de modelinstructie is de boodschap van deze beslisboom wel nadrukkelijk gericht op het versterken van de griffiersfunctie ten opzichte van de huidige praktijk. Niet de minimale omvang van de griffie zou de norm moeten zijn, maar de ideale.
In de kern van de beslisboom staat een aantal objectieve factoren die volgens de Vereniging de ideale omvang van de griffie normeren: - Het aantal raadszetels – bij 9 raadszetels 1 griffier, bij 45 raadszetels 5 griffiemedewerkers - Het aantal fracties – 1 fte per 10 fracties - Het aantal commissies of vergelijkbare vormen van gestructureerd specifiek vooroverleg over beleidsvelden en taken – per commissie, beleidsveld of taak 1 griffiemedewerker - Het aantal gemeenschappelijke regelingen en verbonden partijen – per 10 regelingen en verbonden partijen 1 griffiemedewerker voor afstemming in eigen raad en met andere raden. - Het aantal inwoners – over communicatie en participatie – per 20 duizend inwoners 1 griffiemedewerker - Ondersteuning van andere hulptroepen, zoals rekenkamer, Ombudsman en accountant & onderzoek – 1 griffiemedewerker voltijds De impact van deze beslisboom uit 2021 is nog niet duidelijk. Feit is wel dat als deze beslisboom gevolgd zou worden de gemiddelde gemeentegriffie behoorlijk in omvang zou toenemen. De gemeente Amsterdam zou bijvoorbeeld alleen al 45 medewerkers op de communicatie en de participatie moeten hebben zitten. G ezien het aantal gemeenschappelijke regelingen en verbonden partijen waaraan gemeenten deelnemen, zouden er ook al snel drie of vier griffiemedewerkers bij moeten.
Het model staat ver af van de huidige realiteit op griffies en moet dan ook vooral worden gezien als start voor een goed gesprek over de taken en omvang van de griffie. Een andere manier om de inhoud van de griffiersfunctie via de omvang van de griffie te normeren is het uitvoeren van een benchmark. BureauMB deed dat en concludeerde (ook) dat de gemiddelde griffie veel te klein is.23 De norm die daarbij wordt uitgedragen is wat een dualistische raad in de ogen van de onderzoekers als ondersteuning moet willen hebben. Daarbij wordt onderscheid gemaakt in 21 PBLQ/NVRR, Over de ondersteuning van de volksvertegenwoordiging: De bevindingen uit het DoeMee- onderzoek 2022 in breder perspectief. Den Haag: 2022 22 Raad voor het Openbaar Bestuur, Goede ondersteuning, sterke democratie. Den Haag: 2020. 23 BureauMB, Raadsgriffies anno 2022: De toekomstbestendige lijn! Zeeland: 2022. Provincie Limburg Uitbreiding van de formatie van de griffie, maar met name het anders inrichten van de griffie. Naast een vaste kern van taken en zaken di e sowieso moeten gebeuren een meer flexibele invulling eromheen, inspelend op de eigen doorontwikkeling en wensen vanuit de Staten en de omgeving 18 omvang tussen kleine, middelgrote en grote gemeenten en het soort functies en fte’s die op de griffie beschikbaar zijn. De individuele keuzes van raden zijn in deze benchmark terug te zien.
Van zeer kleine griffies met minder dan één fte tot meer strategische opererende griffies in middelgrote gemeenten. Gemiddeld gezien lijkt er wel een duidelijke relatie te zijn tussen de omvang van de gemeenten in inwoners en het aantal fte en diversiteit in functies op de griffie. Het rapport constateert dat de omvang van de huidige griffies in nagenoeg alle gemeenten niet toereikend om als gemeenteraad echt duaal te kunnen functioneren. De basisgriffie van kleine gemeenten, die ligt tussen 0,5 tot 3 fte, moet volgens de benchmark omhoog naar 4 fte . De plusgriffie in middelgrote gemeenten, die een gemiddelde omvang hebben van 3 tot 5 fte moet omhoog naar 5 tot 6 fte . De griffie in de grote gemeenten met een omvang van 5 tot 8 fte moet om voldoende slagkracht te hebben omhoog naar 7,5 tot 10 fte. 4.3 Strategisch profiel De derde manier waarop de inhoud van het griffiersambt inhoudelijk wordt genormeerd is via het functieprofiel van de zogenaamde strategische griffier.24 Een rol voor de griffier als strategisch adviseur van de volksvertegenwoordiging is een ideaal dat BMC in 2007 in de voorhoede van de beroepsgroep signaleerde. 25 Dat omvatte duidelijk meer dan een minimalistisch optredende procesgriffier. Uit het rapport: “De strategische positie van de griffier is die van een procesadviseur van de raad en van niemand anders.
De primaire focus is die van de sterke raad en van de politieke profilering die in de raadsagenda zijn beslag moet krijgen. Wij zien de griffier optreden als ambassadeur van de raad, wij zien de griffier als strategisch procesadviseur, wij zien de griffier als vooruitgeschoven post van de raad, wij zien hem optreden als procescoach voor fracties en individuele gemeenteraadsleden, wij zien hem als gids optreden voor burgers in hun contacten met de gemeenteraad en wij zien hem als gesprekspartner.” Een meer empirische invulling van dit ideaal van de griffier als strategisch adviseur volgde in het onderzoek van Tilburg University.26 Daarin zijn alle feitelijke werkzaamheden van griffiers verzameld en verdeeld over vier taakvelden: secretariële taken, faciliteren, vertegenwoordigen van de raad en adviseren van raadsleden. Alle griffiers zijn actief op alle taakvelden, maar de strategische griffier doet opvallend meer en ook meer strategische dingen. Uit het rapport: “Hij doet echter meer aan faciliteren, vertegenwoordigen en adviseren van de raad dan de andere griffiersprofielen.
Het belangrijkste verschil tussen dit profiel en de andere twee zit in drie specifieke activiteiten die de strategisch adviseur aanmerkelijk vaker uitvoert: het adviseren van raadsleden over formele procedures, over de inhoudelijke kwaliteit van vergaderstukken en over politieke strategie om voorstellen geaccepteerd te krijgen.” De strategische griffier is dus de professionele taakopvatting van een ambitieuze voorhoede in de beroepsgroep. De omvang van deze voorhoede wordt door de deskundigen die we hebben gesproken geschat op ongeveer een kwart van het totaal , wat overeenkomt met de cijfers uit het Tilburgse onderzoek (24,3% ‘strategisch adviseur’). 24 Zie bijlage IV voor de praktische invulling van dit profiel in recente vacatures voor griffiers 25 BMC, Op weg naar de griffier van de toekomst: 2007 26 Linze Schaap, Peter Kruyen, Merlijn van Hulst & Julien van Ostaaijen, ‘De griffier in gemeenteland’, Bestuurswetenschappen 2018 (72), p. 5-25. 19 De strategische griffier is inmiddels door de Vereniging van Griffiers vastgesteld als de relevante beroepsnorm. Het is wat een griffier en een gemeenteraad zouden moeten willen. Ook de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden heeft zich sterk gemaakt voor het gewenste profiel van een griffier als strategisch adviseur en het bestuur van de VNG heeft het onderschreven in 2021.
Het profiel is verder uitgewerkt om te worden gebruikt bij de werving en de selectie van nieuwe griffiers. Het strategisch profiel werkt ook door in bijvoorbeeld de eindtermen van de opleiding tot professioneel griffier van opleiders, zoals o.a. de Bestuursacademie en de Berghauser Pont Academy. Een doorvertaling van het strategisch profiel van de griffier naar een gedragen voorstel met bijbehorende weging is nog beschikbaar in HR21. Dit is inmiddels al een lange interne discussie binnen de VNG, die nog niet tot een aanvaardbare oplossing voor alle partijen heeft geleid. Desalniettemin zijn de individuele gemeenten vrij om bij de werving van een nieuwe griffier naar eigen inzicht een profielschets en een weging vast te stellen. Anders dan de gemeenten beschikken de provinc ies gezamenlijk over één generiek functiegebouw. Daarin zijn tot schaal 16 strategische griffiersfuncties opgenomen. 4.4 Conclusie De organieke wetten zelf bevatten alleen minimumnormen ten aanzien van de inhoud van de griffiersfunctie. De volksvertegenwoordiging moet met ondersteuning van de griffier feitelijk kunnen functioneren. Normen voor een sterkere of inhoudelijk strategische griffiersfunctie liggen op dit moment nog niet in de wet vast.
De belangrijkste zijn de modelinstructie van de Vereniging v an Griffiers, de door de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden uitgedragen ideale norm voor de omvang van een griffie en een door de koepelorganisaties uitgedragen strategisch profiel van een griffier. Voor dit onderzoek betekent dit dat het versterken v an de griffiersfunctie een kwantitatieve en een kwalitatieve component heeft. Het gaat zowel om het vergroten van de omvang van de griffie als om het meer strategisch adviseren en opereren door de griffie(r). Dat zijn de twee belangrijkste dingen die een volksvertegenwoordiging zou kunnen doen om zijn eigen positie te versterken. Volgens velen zouden ze dat ook moeten willen doen. De vraag die in het volgende deel aan bod komt is dan waarom dat dan toch vaak niet gebeurt. Gemeente Breda De afhankelijkheid van de griffier van gemeenteraad, driehoek en ambtelijke organisatie. Het is belangrijk om de rol van de griffier in zijn context en het krachtenveld te zien. De handelingsruimte van de griffier wordt met name bepaald door zijn persoonlijk gezag. 20 5. Succesfactoren en faalfactoren voor sterke griffie(r)s In het onderzoek zijn zowel oorzaken van een zwakke(re) of niet optimaal functionerende griffiersfunctie naar voren gekomen als verklaringen voor sterke griffie(r)s. Uiteraard doet niet elke oorzaak zich overal of overal in gelijke mate voor.
Elke lokale of provinciale democratie kent zijn eigen kleur en bestuurscultuur. Dit maakt het abstraheren van dé oorzaak ook lastig. Vaak zitten zowel de problemen als de oplossingen in de mensen die de functie vervullen. Wel hebben we uit de gesprekken en literatuur overkoepelende oorzaken kunnen halen, die onafhankelijk van de persoon voorkomen. In dit hoofdstuk inventariseren wij de belangrijkste, zonder de pretentie daarbij volledig te zijn. 5.1 Handelingsverlegenheid en beperkte financiële middelen in het lokaal bestuur Volksvertegenwoordigingen investeren niet in hun griffies uit onkunde en uit ongemak met het investeren in zichzelf: handelingsverlegenheid. Deze bekende oorzaak is ook in ons onderzoek naar voren gekomen. Zelfs op plekken waar de volksvertegenwoordiging op zichzelf geen koudwatervrees meer heeft bij de instelling van een stevige griffie, is het niet vanzelfsprekend dat de omvang van de griffie meebeweegt met het takenpakket van de gemeente of de omvang van de am btelijke organisatie. Waar een uitbreiding van het college moeiteloos gepaard gaat met een uitbreiding van een ondersteuning om de extra wethouder(s) te bedienen, moeten uitbreidingen van de eigen ondersteuning nog vaak bevochten worden. De vraag of de gri ffie van voldoende omvang is om aan de vraag en ambities van de raad tegemoet te komen wordt functioneel bij de raad gelegd.
Uit ons onderzoek blijkt dat veel griffiers vragen om uitbreiding, maar dat het geen vanzelfsprekendheid is dat ook wordt toegekend. De financiële tekorten bij gemeenten in de afgelopen jaren maken het ook lastig om prioriteit te leggen bij het investeren in de eigen ondersteuning. Vergelijkbare discussies spelen immers bij budgetten voor fractieondersteuning en rekenkamers. 5.2 Collectief bewustzijn in de volksvertegenwoordiging is laag Een griffier staat de raad of de Staten volgens de wet als geheel terzijde. Zijn functie is principieel aangesloten op het instituut als geheel. In de praktijk blijken volksvertegenwoordigers in het algemeen hun primaire loyaliteit bij de fractie te leggen, hun secundaire bij de oppositie of de coalitie en pas in derde instantie bij het instituut raad of Staten.27 De marges waarin het belang van de raad als geheel en het belang van de coalitie tegenover elkaar staan, zijn dan ook smal. De griffier spreekt dan de volksvertegenwoordiging aan op haar zwakste loyaliteit: die van het collectief. Deze loyaliteitskwestie vertaalt zich naar de (gepercipieerde) ruimte voor de griffier. Als niet gevoeld wordt dat de raad als geheel sterker staat door een meer strategische ondersteuning, dan is het lastig om hiervoor menskracht en middelen beschikbaar te stellen. De griffie gaat door de hoeveelheid taken dan vanzelf meer procesgericht opereren.
Het hebben van een norm voor een minimale omvang of het hebben van een goed afwegingskader in taken, ambities en fte ’s is in verschillende interviews genoemd als ontbrekende schakel om hierin verandering te kunnen aanbrengen. Daarnaast wordt een bredere juridische basis gemist die de griffier een rol of plicht geeft ten aanzien van de volksvertegenwoordiging als geheel. Daarnaast lijkt het bewustzijn bij volksvertegenwoordigers van wat een griffie(r) doet of voor hen kan doen laag. De zichtbaarheid van taken die de griffie voor en namens de raad/Staten oppakken is vaak 27 J. van Ostaaijen ‘Hard naar het college, zacht naar de samenleving: Op zoek naar een nieuwe verbindende rol van de gemeenteraad.’ Tilburg University 2016. 21 ook beperkt. In combinatie met versplintering en hoge omloopsnelheid van raads - en Statenleden, geeft dat griffiers het gevoel dat zij elke periode opnieuw hun positie en de positie van de griffie moeten uitleg gen en bevechten. Vaak ontbreken, al dan niet bewust, griffieplannen en ook de verplichte instructie voor de griffie ligt stof te verzamelen. Griffiers die wel werken met een jaarlijks griffieplan en/of een gesprek over de ambities van de raad, hun taken en het bijhorende budget lijken gelukkiger in hun positie. Een duidelijke opdracht geeft een griffier mandaat om te handelen binnen de gestelde grenzen.
5.3 De positie van de griffier in de driehoek is niet gelijkwaardig Een goed functionerende driehoek waarin de griffier een sterke rol kan spe len bij het opkomen voor de zelfstandige positie van de volksvertegenwoordiging, veronderstelt gelijkheid binnen de driehoek. Zoals al eerder is beschreven in 3.3 is de gelijkwaardigheid van de verhoudingen binnen de driehoek, niet verzekerd en ook niet va nzelf gegeven. Ongelijkwaardige verhoudingen in de driehoek kunnen betekenen dat griffier zijn taak niet naar behoren kan vervullen. Daarbij helpt het niet dat commissarissen van de Koning en burgemeesters steeds meer ‘van het college’ zijn en weinig invulling geven aan hun voorzitterschap van de Staten of de raad, behalve in het voorzitten van de plenaire vergaderingen. Dat verzwakt over het algemeen de griffiersfunctie. Zoals Peters en Castenmiller laten zien, werken burgemeesters maar in beperkte mate actief mee als het gaat om het beter in positie brengen van de raad in zijn controlerende rol. 28 Slechts een enkeling uit hun onderzoek ging daar ook de strijd voor aan in het college. De omvang van de gemeente was geen verklarende factor. Wel blijkt dat burgemeesters in gemeenten met veel politiek gedoe minder toekomen aan of ruimte zien voor het ac tief versterken van de kaderstellende en controlerende rol van de raad.