CConstaterende datdrimmelen
Koppel je AI →
Document · PDF

10 04 Bijlage Zonne-energie-plannen_en_monumenten-wegwijzer.pdf

Raad 2 maart 2023, gemeente drimmelenBij agendapunt: Welstandsnota 20236.327 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

Zonne-energieplannen en monumenten Wegwijzer voor vergunningverleners

Overige groene gidsen en wegwijzers: • Groene gids: zonne-energie in de historische omgeving • Zonne-energie en uw monument: wegwijzer voor eigenaren en huurders

Actualiteit van deze informatie De inhoud van deze gids is op enkele punten achterhaald, maar bevat voor het overgrote deel informatie en advies dat nog steeds nuttig is. De grootste wijziging betreft de ruimere mogelijkheden om zonnepanelen te plaatsen op rijksmonumenten. Daar adviseren wij namelijk sinds kort anders over. Bekijk de infographic hieronder voor de mogelijkheden. Ook kunt u kijken in de tweede druk uit 2020 van onze gids Zonne-energie en uw monument: wegwijzer voor eigenaren en huurders. U vindt deze uitgave op onze website. Wij werken aan een gewijzigde herdruk van deze gids, die rond eind juni 2020 zal verschijnen. Heeft u nog vragen, neem dan contact op met onze InfoDesk. Bel (033) 421 7 456 of gebruik het contactformulier op onze website.

Meer mogelijkheden voor zonnepanelen op erfgoed Gemeenten hebben de mogelijkheid een vergunning te verlenen voor het plaatsen van zonnepanelen op erfgoed in het zicht, als plaatsing uit het zicht niet mogelijk is. De criteria voor het verlenen van een vergunning zijn voortaan de mate van visuele verstoring van het erfgoed en of er sprake is van een zorgvuldig afgewogen ontwerp. Dat staat in het nieuwe adviesbeleid van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Zo kunnen gemeenten bijdragen aan het landelijke beleid dat past binnen het Klimaatakkoord.

Dit is nieuw: in het zicht Dit blijft hetzelfde: uit het zicht

Industrieel erfgoed

Voor een vergunning: a. De panelen zonder spiegelrand zijn zorgvuldig geplaatst b. Er gaan geen cultuurhistorische waarden verloren

Het benutte dakvlak in dit voorbeeld is zichtbaar vanuit de openbare ruimte. Alleen mogelijk met een zorgvuldig ontworpen plan.

Voor een vergunning: a. Het is niet mogelijk om zonnepanelen uit het zicht te plaatsen b. Elders opwekken voor eigen gebruik is niet mogelijk of rendabel c. Er wordt er geen cultuurhistorische groenaanleg gekapt d. Er is een zorgvuldig ontworpen plan opgesteld en visuele verstoring wordt voorkomen

Kerk

Landhuis/buitenplaats

De bijzondere dakvorm, dakbedekking en cultuurhistorische waarden maken zonnepanelen in het zicht hier niet wenselijk.

Soms is het mogelijk om de zonnepanelen elders op het perceel te plaatsen zonder waardevolle groenaanleg aan te tasten.

Pandeigenaren: vergunning aanvragen bij gemeente Grachtenpanden

Jaren 30-woningen

De matzwarte panelen in dit voorbeeld zijn zorgvuldig uit het zicht geplaatst.

In dit voorbeeld zijn rode panelen op de rode daken geplaatst volgens een seriematig ontwerp.

a. Voor het plaatsen van zonnepanelen is altijd een vergunning nodig b. Het beleid van de gemeente is altijd leidend en kan afwijken van het beleid van de RCE c. Bij bijzondere panden kan de RCE gevraagd worden om advies

Ga voor alle voorwaarden en categorieën naar de publicatiereeks zonne-energie en erfgoed: www.cultureelerfgoed.nl/duurzaam

juni 2020

Zonne-energieplannen en monumenten: Wegwijzer voor vergunningverleners

Inhoud Inleiding

2

Wat is een zonne-energiesysteem?

2

Zonne-energiesystemen op cultureel erfgoed

3

Soorten systemen en hun gevolgen

4

Stappenplan voor toetsing

6

Vergunningplichtig of niet?

8

Gemeentelijke regels

10

Overige regels en toestemmingen

11

Indieningsvereisten

11

Relatie tot andere duurzame maatregelen

12

Meer informatie

12

1 —

2 —

Zonne-energieplannen en monumenten: Wegwijzer voor vergunningverleners

Zonlicht voorziet steeds meer gebouwen van duurzame energie. Ook monumenten en panden in beschermde stads- en dorps­ gezichten. Gemeenten spelen een belangrijke rol in de vergunningverlening bij dit cultureel erfgoed. Tegelijkertijd voeren gemeenten een actief beleid op het gebied van energie, milieubesparing en duurzame energieopwekking. Zonne-energie in de historische omgeving is mogelijk, maar niet altijd. Wat betekent dit voor de vergunningverlening? En waarop moet u precies leten?

Inleiding

Wat is een zonne-energiesysteem?

Energiemaatschappijen wekken duurzame energie op uit allerlei bronnen, steeds vaker ook uit zonlicht. Die energie leveren ze vervolgens aan hun klanten. Ook eigenaren kunnen op kleine schaal energie opwekken uit zonlicht. Bij historische bebouwing is echter speciale aandacht nodig bij het plaat­sen van zonne-energie-installaties. Niet alleen om de cultuurhistorische waarden van het gebouw of het gebied te sparen, maar ook om het juiste systeem te kiezen en dit goed te installeren. Deze drie zaken hangen nauw met elkaar samen. Bij monumenten en in beschermde stads- of dorpsgezichten is zonne-energie alleen moge­lijk als de cultuurhistorische waarden het toelaten. Gemeenten hebben de taak dit te toetsen. Daarbij spelen verschillende criteria een rol. Gemeenten kunnen deze criteria ook vastleggen in concreet beleid.

Zonne-energiesystemen wekken energie op voor gebruik in huis. Deze systemen zijn er in twee vormen. Ten eerste zijn er zonne­ collectoren om water te verwarmen voor badkamer en keuken. Ten tweede gaat het om zonnepanelen die zonlicht omzeten in elektriciteit. Een collector wekt dus warmte op; een paneel levert stroom. Deze onderdelen staan buiten op het erf of het dak. Elektri­citeit opwekken gebeurt niet alleen met zonnepanelen, maar ook met speciaal glas, speciale leien en dakpannen, bitumen en plakfolies waarin zonnecellen zijn verwerkt. Ook zijn er hybride systemen, die de func­ties van paneel en collector combineren. Om de gewonnen warmte of elektriciteit te kunnen gebruiken, zijn ook nog andere onderdelen nodig, zoals waterleidingen, stroomkabels, kleinere apparatuur of grotere toestellen. Al deze onderdelen ziten voornamelijk aan de binnenkant van het gebouw. Zonnecollectoren zijn relatief klein en nemen dus niet al te veel plaats in op een dak. Daar staat tegenover dat er binnen in gebouwen veel ingrepen nodig zijn voor de bijbehorende voorzieningen, zoals het watervoorraadvat en alle leidingen. Bij zonnepanelen is dit omgekeerd. Op het dak nemen ze veel ruimte in, maar in het inte­rieur hebben ze naar verhouding minder gevolgen. Het maakt ook uit welk soort zonne-energiesysteem gekozen wordt, want de visuele en fysieke gevolgen lopen per soort sterk uiteen.

Zonne-energieplannen en monumenten: Wegwijzer voor vergunningverleners

Zonne-energiesystemen op cultureel erfgoed Een zonne-energie-installatie moet zorg­vuldig geplaatst en goed ontworpen zijn. Plaatsing op cultureel erfgoed moet worden afgestemd op de waarden van dit erfgoed. Dit kan door een aantal algemene uitgangs­punten in acht te nemen. Op ruime percelen worden zonne-energie-installaties bij voor­keur op de grond geplaatst, dus op het erf. Binnen beschermde gezichten en dicht bij monumenten moeten plannen voor zonne-energie-installaties op erven voldoen aan de volgende uitgangspunten:1 • De installatie is op de gewenste locatie goed te richten naar de zon, kan zonder veel schaduwval zonlicht opvangen en levert een relevante bijdrage aan het milieu. • De installatie leidt niet tot verlies van cultuurhistorische of historisch-ruimtelijke waarden voor het gebouw in zijn totaliteit of voor het gebied in zijn geheel. • Het aanzicht en de ruimtelijke samenhang van het perceel en het gebouw lijden niet onder de installatie. • De installatie blijf zo veel mogelijk uit het zicht en staat op een van de minst waardevolle of kwetsbare delen van het perceel. • De installatie heef geen gevolgen voor belangrijke uitzichten op, vanuit of binnen het perceel. • Met eventuele graafwerkzaamheden wordt het bodemarchief niet verstoord of gaan geen archeologische waarden verloren.

Is het plan in strijd met een of meer van deze uitgangspunten, dan kan het een optie zijn om een zonne-energie-installatie op het dak te plaatsen. Daarbij gelden voor monu­menten en panden in beschermde stads- en dorpsgezichten de volgende uitgangs­punten:2 • Het gas- en elektriciteitsverbruik is bij voorkeur al eerder verlaagd met alle mogelijke maatregelen die passen bij het monument. • De installatie is op de gewenste locatie goed te richten naar de zon, kan zonder veel schaduwval zonlicht opvangen en levert een relevante bijdrage aan het milieu. • De installatie leidt niet tot een verlies van cultuurhistorische of historisch-ruimtelijke waarden voor het gebouw in zijn totaliteit of voor het gebied in zijn geheel. • Plaatsing van het systeem heef voor de gekozen locatie weinig visuele gevolgen en leidt niet tot verlies van waarden. • De installatie – inclusief alle bijbehorende onderdelen – is niet zichtbaar vanuit belangrijke gezichtspunten op het gebouw en blijf uit het zicht vanuit de openbare ruimte; binnen bescherm1 2

Anon. (2008) Microgeneration in the historic environment. English Heritage, Londen, p. 4–5. Anon. (2008) Microgeneration in the historic environment. English Heritage, Londen, p. 2.

de stads- en dorpsgezichten verstoort de installatie ook geen belangrijke uitzichten op, vanuit of binnen het beschermde gezicht. • Het uiterlijk van de installatie – waar­onder groote, vorm, kleur en refectie – leidt niet af van het karakter van het gebouw en de omgeving. • Plaatsing van de installatie leidt niet tot fysieke schade aan of verlies van belang­rijke historische materialen en construc­ties. • Kabels, leidingen en alle bijbehorende apparatuur zijn binnen in het gebouw onder te brengen zonder schade aan of verlies van belangrijke historische materialen en constructies. • Voor de zonne-energie-installatie bestaan geen geschikte alternatieve installaties of locaties met minder gevolgen voor de cultuurhistorische waarden, historisch-ruimtelijke waarden en de historische materialen en constructies. • De installatie – inclusief alle kabels, leidingen en regelapparatuur – is in de toekomst zonder blijvende schade aan het gebouw te verwijderen, zodra deze bij­voorbeeld niet meer functioneert of overbodig is.

3 —

4 —

Zonne-energieplannen en monumenten: Wegwijzer voor vergunningverleners

Soorten systemen en hun gevolgen Om zonne-energieplannen te kunnen toetsen, hebt u informatie nodig over de cultuur­historische waarden van een monument en zijn omgeving. Vervolgens moet u kunnen inschaten welke fysieke en visuele gevolgen een zonne-energiesysteem hierop heef. Het systeem mag niet ten koste gaan van de historische materialen en constructies, het karakter van het monument en het aanzicht van de omgeving. Bij een beschermd stads- of dorps­ gezicht geldt dit met name voor het karakter en de cultuurhistorische, steden­bouwkundige of historisch-ruimtelijke waarden.

Vacuümbuiscollectoren

De efecten van de verschillende soorten zonne-energiesystemen kunnen nogal uit­eenlopen. Hebben installaties grote fysieke gevolgen voor het pand? Dan is plaatsing bijna nooit mogelijk, omdat belangrijke waarden verloren gaan als er veel historisch materiaal verdwijnt of schade oploopt. Een uitzondering kan echter gelden voor nieuwe aanbouwen en sommige andere constructies zonder historisch materiaal. De mogelijkheden liggen ruimer voor sys­temen met vooral visuele gevolgen. Archi­tecturale en ruimtelijke inpassingsmaat­regelen maken het dan soms mogelijk om de negatieve gevolgen van een systemen te verminderen. Bijvoorbeeld door er zorgvuldig een plaats voor te kiezen op minder belang­rijke daken uit het zicht vanaf de openbare ruimte, en door het systeem tegelijkertijd ook aan te passen aan zijn omgeving. Dit laatste gaat bijvoorbeeld over de groote, refectie en kleur. Vlakkeplaat(vacuüm)collectoren

opwekking

warmte

systeemgroote

3-4 m2

fysieke gevolgen

gering (alleen opbouw boven de dakpannen mogelijk)

visuele gevolgen

zeer groot op schuine daken door opvallende vorm; gering op plate daken door volledig horizontale plaatsing

reversibiliteit

reversibel

inpassingsmaatregelen

cumulatief: op minder belangrijke plekken + alleen op plate daken (bij horizontale plaatsing) + uit het zicht vanaf openbaar gebied + onopval-lende kleur

alternatieven

energiebesparende maatregelen; HRe-ketel; houtgestookt cv-systeem of cv-kachel; (hybride) warmtepomp

Compacte zonnecollectoren (compacte zonneboilers) opwekking

warmte

systeemgroote

2-4 m2

fysieke gevolgen

vaak gering (meestal alleen opbouw boven de dakpannen mogelijk)

visuele gevolgen

zeer groot door opvallende vorm of door opvallende plek tegen of voorbij de nok

reversibiliteit

reversibel

inpassingsmaatregelen

geen (niet geschikt voor de historische omgeving)

alternatieven

energiebesparende maatregelen; vlakkeplaat(vacuüm)collector; vacuüm-buiscollector; HRe-ketel; houtgestookt cv-systeem of cv-kachel; (hybride) warmtepomp

opwekking

warmte

systeemgroote

3-4 m2

fysieke gevolgen

gering bij opbouw boven de dakpannen; groot bij inbouw tussen de dakpannen

Nokcollectoren (warmtenokken)

visuele gevolgen

groot

opwekking

warmte

reversibiliteit

alleen reversibel bij opbouw

systeemgroote

over de volle lengte van de nok

inpassingsmaatregelen

cumulatief: op minder belangrijke plekken + uit het zicht vanaf openbaar gebied + onopvallende kleur + geringe refectie

fysieke gevolgen

zeer groot door verlies van historische materialen rondom de nok

alternatieven

energiebesparende maatregelen; HRe-ketel; houtgestookt cv-systeem of cv-kachel; (hybride) warmtepomp

visuele gevolgen

zeer groot door hoge positie op het dak en zichtbaarheid vanuit alle richtingen

reversibiliteit

niet reversibel

inpassingsmaatregelen

geen (niet geschikt voor de historische omgeving)

alternatieven

energiebesparende maatregelen; vlakkeplaat­ (vacuüm)collector; vacuüm-buiscollector; HRe-ketel; houtgestookt cv-systeem of cv-kachel; (hybride) warmtepomp

Zonne-energieplannen en monumenten: Wegwijzer voor vergunningverleners

Zonthermische daken

Zonnepanelen (PV-panelen)

opwekking

warmte

opwekking

elektriciteit

systeemgroote

dakvullend

systeemgroote

10 m2 en veel groter

fysieke gevolgen

gering bij plate bitumendaken, mits geen bouwfysische problemen door het isolerende dakpakket

fysieke gevolgen

gering bij opbouw boven de dakpannen; groot bij inbouw tussen de dakpannen

visuele gevolgen

zeer groot

visuele gevolgen

acceptabel bij plate bitumendaken, mits geen problemen bij de aan-sluitingen op de bestaande constructie door de aanzienlijke dikte

reversibiliteit

reversibel bij opbouw, niet bij inbouw

inpassingsmaatregelen

cumulatief: op minder belangrijke plekken + uit het zicht vanaf openbaar gebied + geringe systeemgroote + onopvallende kleur (zwart, donker-grijs of gelijk aan dakpannen) + geringe refectie

alternatieven

energiebesparende maatregelen; groene stroom; coöperatieve zonne-stroom; HRe-ketel

reversibiliteit

reversibel

inpassingsmaatregelen

–

alternatieven

energiebesparende maatregelen; vlakkeplaat­ (vacuüm)collector; vacuüm-buiscollector; HRe-ketel; houtgestookt cv-systeem of cv-kachel; (hybride) warmtepomp

Stroomproducerende dakpannen, leien, glas, EPDM en bitumen

PVT-collectoren (hybride zonnecollectoren)

opwekking

elektriciteit

opwekking

warmte en elektriciteit

systeemgroote

zeer groot tot dakvullend

systeemgroote

12 m2 en veel groter

fysieke gevolgen

fysieke gevolgen

tamelijk gering bij opbouw boven de dakpannen; groot bij inbouw tussen de dakpannen

zeer groot door verlies van historische materialen (uitgezonderd bitumen)

visuele gevolgen

visuele gevolgen

zeer groot

zeer groot door opvallend uiterlijk en refectie (uitgezonderd enkele materialen met amorfe zonnecellen)

reversibiliteit

redelijk reversibel bij opbouw, niet bij inbouw

reversibiliteit

niet reversibel

inpassingsmaatregelen

cumulatief: op minder belangrijke plekken + uit het zicht vanaf openbaar gebied + geringe systeemgroote + onopvallende kleur + geringe refectie

inpassingsmaatregelen

alleen uit het zicht op daken van niet-historische materialen (vaak plate daken); alleen in nieuwe daglicht- of vensteropeningen uit het zicht

alternatieven

alternatieven

energiebesparende maatregelen; zonnepaneel; zonnecollector; groene stroom; coöperatieve zonnestroom; HRe-ketel; houtgestookt cv-systeem of cv-kachel; (hybride) warmtepomp

energiebesparende maatregelen; zonnepaneel; groene stroom; coöperatieve zonnestroom; HRe-ketel

Stroomproducerende folies opwekking

elektriciteit

systeemgroote

zeer groot tot dakvullend

fysieke gevolgen

afankelijk van ondergrond

visuele gevolgen

zeer groot

reversibiliteit

afankelijk van ondergrond

inpassingsmaatregelen

alleen uit het zicht op daken van niet-historische materialen zoals bitumen (vaak plate daken)

alternatieven

energiebesparende maatregelen; zonnepaneel; groene stroom; coöperatieve zonnestroom; HRe-ketel

Tabel 1. Verschillende zonne-energiesystemen met hun gevolgen en eventuele alternatieven

5 —

6 —

Zonne-energieplannen en monumenten: Wegwijzer voor vergunningverleners

Stappenplan voor toetsing Zonne-energiesystemen in de historische omgeving zijn onder voorwaarden mogelijk. Ze zijn mogelijk als het erf of dak cultuur­ historisch minder waardevol of representatief is en als de installatie daarop niet is te zien vanuit openbaar gebied. Dit laatste geldt zo­wel voor dichtbij als veraf. Onder openbaar gebied vallen wegen, paden, bruggen, par­ken, plantsoenen en grachten. Ook moet het systeem geen onnodige visuele of fysieke schade toebrengen aan het monu­ment door zijn uiterlijke vorm of door de manier waarop het geplaatst is. Zijn zowel de locatie als het systeem ge­schikt, dan volgt de inpassing van het systeem binnen de architectuur en de omgeving. Het gaat dan vooral om het aanzicht vanuit alle niet-openbare ruimten. Denk daarbij aan de plek op het erf of dak, de groote, de kleur en de refectie. Ten slote moet het systeem ook in technische zin voldoen.

Stap 1: Locatiebeoordeling geen uitzonderlijk monument

• Het gaat niet om een uitzonderlijk monument met een speciale cultuur-historische waarde of betekenis.

geen bijzondere dakvorm of dakbedekking

• Het gaat niet om een dak met een bijzondere vorm, zoals een rond, spits of veelhoekig dak, • of om een dak met pannen in een bijzonder of decoratief patroon, • of om een dak met bijzondere of kwetsbare materialen, zoals leien, riet, zeldzame typen dakpannen en metalen zoals koper, zink en lood. • Mogelijke uitzondering: kleine loden daken.

uit het zicht in een bijzonder dakenlandschap

• De installatie blijf in een waardevol historisch dakenlandschap buiten • het zicht vanuit hogere standpunten, zoals openbaar toegankelijke (kerk)torens, dijken en hoge punten in gebieden met hoogteverschil. • Mogelijke uitzondering: niet-waardevolle daken binnen een historisch dakenlandschap (vaak plate daken).

minder belangrijke locatie uit het zicht vanaf de openbare ruimte

• De installatie staat op een minder belangrijk deel van het erf of op een minder belangrijk dak(vlak) van het gebouw. • De installatie – inclusief alle bevestigingsconstructies, kabels en • leidingen – blijf op grondniveau uit het zicht van het publiek in de openbare ruimte, zoals straten, parken en grachten. • Er zijn geen betere opties op het erf (in plaats van het gebouw), op plate daken (in plaats van schuine daken) of op onbelangrijke bij-gebouwen (in plaats van het hoofdgebouw). • De installatie zit niet tegen een historische gevel.

Stap 2: Systeembeoordeling juiste systeemkeuze

• Voor het zonne-energiesysteem bestaan geen alternatieve, duurzame installaties met minder fysieke of visuele gevolgen. • Het systeem heef geen opvallende vorm (dus geen vacuümbuiscollec-toren, nokcollectoren en compacte collectoren), • en komt niet in de plaats van of wordt niet verkleefd met historische materialen (dus geen stroomproducerende dakpannen, leien, glas, EPDM, bitumen en folies), • en is niet beveiligd tegen vorstschade met een systeem dat alleen hoog op een dak werkt, dus meestal geen terugloopsysteem (alleen bij zonnecollectoren) • Zie ook Tabel 1 voor een overzicht van systemen met hun gevolgen en alternatieven. • Mogelijke uitzonderingen: daken uit het zicht van onbelangrijke niet historische materialen, nieuwe aanbouwen of bijgebouwen van monumenten en nieuwbouw binnen een beschermd gezicht.

Zonne-energieplannen en monumenten: Wegwijzer voor vergunningverleners

Stap 3: Beoordeling van inpassingsmaatregelen

Stap 3: Beoordeling van inpassingsmaatregelen Vervolg stap 3: Beoordeling van inpassingsmaatregelen

juiste plaatsingswijze en juiste plek op het erf of dak

onopvallend van kleur en refectie

• De refectie van de collectoren en panelen is zo gering mogelijk en de voorkant heef een onopvallende standaardkleur (alleen donkergrijs of zwart) of een kleur die is aangepast aan het omringende dak. • Hun randen zijn in dezelfde terughoudende kleur (zowel bij collectoren als panelen) en aan de voorkant loopt geen wit blokkenpatroon tussen de zonnecellen (alleen bij panelen). • Andere zichtbare onderdelen, zoals kabels, leidingen of bevestigings-middelen, steken niet af in glans en kleur. • Mogelijke uitzonderingen: plate daken van hoge gebouwen binnen hun omgeving en schuine daken die altijd uit het zicht blijven zoals vaak voorkomt bij zakgoten.

voldoende reversibel

• Vervanging of verwijdering is in de toekomst mogelijk zonder blijvende schade aan historische materialen en constructies.

geringe systeemgroote

• Collectoren en panelen op erven of daken blijven uit het zicht vanaf openbaar gebied (zie stap 1: locatiebeoordeling). • Ze ziten niet ingebouwd tussen de dakpannen (inbouwsysteem), maar zijn als losse elementen geplaatst boven de dakpannen (opbouwsysteem). • Ze zijn allemaal geplaatst in dezelfde (staande) stand. • Ze staan niet in het gedeelte van het dak onder de hoekkepers of boven de kilkepers. • Ze zijn regelmatig gerangschikt (op erven en plate daken), of in een aaneengesloten, rechthoekig of vierkant vlak (op schuine daken). • Ze staan op voldoende afstand van de goot of dakvoet en van de dakranden. • Ze staan op voldoende afstand van frontons, koepels, dakkapellen, daklichten en schoorstenen. • Ze zijn waar mogelijk uitgelijnd met (de onderkant van) dakkapellen, dakramen en dergelijke. • Ze staan op een ondersteuningsconstructie die niet te hoog is (op erven) of ze staan op daken in de onderste dakhelf (niet bij mansardedaken). • Ze staan waar mogelijk in het midden van de lengte van het achter-dakvlak, op de achterste dakhelf bij zijdakvlakken of op een plek die aansluit op de symmetrie of geleding van de gevel eronder. • Op erven doorbreken ze geen belangrijke uitzichten op, vanuit of binnen het perceel. • Op erven zijn ze zo veel mogelijk afgeschermd door een haag of ander groen.

• Mogelijke uitzonderingen: nieuwe aanbouwen of bijgebouwen van monumenten, nieuwbouw binnen beschermde gezichten en overige daken zonder cultuurhistorische waarde. • Het systeem beslaat alleen een klein deel van het erf of het dak om het karakter ervan zo veel mogelijk te behouden. • De groote van het systeem houdt rekening met al bestaande, andere elementen op het dak, zoals dakkapellen en dakramen. Het totaal van alle elementen – inclusief panelen of collectoren – speelt een onder-geschikte rol op het dakvlak. • Mogelijke uitzonderingen: plate daken van hoge gebouwen binnen hun omgeving, schuine daken die altijd uit het zicht blijven zoals in zakgoten, nieuwe aanbouwen of bijgebouwen van monumenten en nieuwbouw binnen beschermde gezichten.

Stap 4: Technische beoordeling gewicht

• Het gewicht van de installatie is te dragen zonder versterkingen aan te hoeven brengen in de historische kap.

maatregelen tegen schaduw

• Panelen en collectoren ziten niet hoog op het dak, om opbrengstverlies door schaduwval te vermijden. • In plaats daarvan wordt dit verlies vermeden met een aangepaste serie-schakeling, optimizers of micro-omvormers (alleen mogelijk bij zonnepanelen). • Mogelijke uitzonderingen: nieuwe aanbouwen of bijgebouwen van monumenten, nieuwbouw binnen beschermde gezichten en historische daken die altijd uit het zicht blijven, zoals bij zakgoten.

oriëntatie en helling

• Collectoren en panelen staan om voldoende opbrengst te halen alleen tussen zuidoost en zuidwest, of ook verder naar het westen of oosten op zeer fauwe daken en ook alle andere richtingen bij collectoren en pane-len die bijna horizontaal staan. • Ze staan op schuine daken onder dezelfde hoek als het dak. • Ze staan op plate daken onder een hoek waarbij het hoogste punt van de collectoren of panelen uit het zicht blijf vanuit openbaar gebied. • Op plate daken staan ze evenwijdig aan de dakrand.

7 —

8 —

Zonne-energieplannen en monumenten: Wegwijzer voor vergunningverleners

Vergunningplichtig of niet? Vervolg stap 4: Technische beoordeling Stap 4: Technische beoordeling bevestiging

• Collectoren en panelen ziten bij voorkeur vast op het constructiehout van de kap zoals sporen of gordingen, zonder hulpconstructies aan de kap toe te voegen. • Ze ziten op zo min mogelijk punten vast en op een zo kort mogelijke afstand tot het dakvlak. • Ze ziten op enige afstand van de windgevoelige goot of dakvoet, dak-randen (en eventueel de nok). • Tijdens het installeren worden de historische dakpannen niet overal verwijderd en weer teruggelegd, maar blijven deze grotendeels op hun plaats.

leidingen, kabels en overige apparatuur

• Leidingen en kabels in het interieur volgen een route die het monument zo min mogelijk fysieke of visuele schade toebrengt. • Kabels van panelen zijn bestand tegen weersinvloeden, verbindingen in leidingen van collectoren zijn bestand tegen zeer hoge temperaturen en alle bevestigingsmiddelen zijn corrosievast. • Gaten in het dak en dakbeschot krijgen een afdichting om regenwater buiten te houden en inwendige condensatie tegen te gaan. • Alle kleinere apparatuur, zoals omvormers, zit gegroepeerd op een onop-vallende plek, tegen een speciaal gemaakte houten onderconstructie, om het aantal boorgaten te beperken. • Omvormers ziten op een goed geventileerde, stofvrije plaats, om opbrengstverlies te beperken. • Als er sleuven en funderingen op erven gegraven moeten worden, houdt het plan rekening met (te verwachten) archeologische overblijfselen.

onderhoud en veiligheid

• Collectoren en panelen zijn bereikbaar voor regelmatige inspectie en eventueel onderhoud. • Zonnepanelen zijn geaard als ze dicht bij een bliksembeveiligings-installatie staan, of als ze zijn aangesloten op een trafoloze omvormer. • De leidingen van collectoren zijn met een speciaal isolatiemateriaal afgeschermd tegen hun soms hoge temperatuur, om schroeischade te voorkomen.

Tabel 2. Stappenplan voor het toetsen van zonne-energieplannen in een historische omgeving

Zonne-energiesystemen in, aan, op of bij monumenten zijn vergunningplichting. Ook in beschermde stads- en dorpsgezichten is hier­voor vaak een omgevingsvergunning nood­zakelijk, maar niet altijd. Voor overige gebouwen is in bepaalde gevallen geen vergunning nodig. Dit volgt uit het Besluit omgevingsrecht (Bor). De Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) somt de verschillende activiteiten op, die een rol spelen bij de omgevingsvergunning. Een werk of ingreep kan onder meer dan één activiteit vallen. Dat geldt ook bij het plaatsen van zonnepanelen of zonnecollectoren. Deze regels maken geen onderscheid tussen panelen en collectoren. Voor beide geldt dus hetzelfde. Moeten onderdelen van een al bestaand, legaal geplaatst zonne-energiesysteem worden vervangen door gelijksoortige onder­delen? Dan kan dit zonder een omgevings­vergunning. Dit ligt anders als het vervan­gende onderdeel niet overeenkomt met het oorspronkelijke onderdeel. Dan verandert de situatie namelijk en is er mogelijk wel een vergunning nodig.

Activiteit ‘bouwen’ Zonnepanelen of -collectoren plaatsen op gebouwen of op erven valt onder de activiteit ‘bouwen’. Gaat het niet om een monument of een beschermd stads- of dorpsgezicht, dan is hiervoor in bepaalde gevallen geen omge­vingsvergunning nodig. Het plan valt dan onder vergunningvrij bouwen (artikel 2, onderdeel 6, van bijlage II van het Bor), als het voldoet aan de volgende voorwaarden: • Op schuine daken steken de collectoren of panelen niet uit voorbij de nok, de dak­voet of de dakranden. • Op schuine daken staan de collectoren of panelen direct op of in het dakvlak, dus zonder een opbouw op het dak. • Op schuine daken is de hellingshoek van de collectoren of panelen gelijk aan die van het dak. • Op plate daken is het hoogste punt van de collectoren of panelen niet groter dan de afstand tot de dakrand. • Alle overige delen van de installatie – zoals het watervoorraadvat of de elektrische apparatuur – staan binnen in het betref­ fende gebouw. Alleen op daken kunnen panelen of collec­toren soms vergunningvrij worden geplaatst. Is het plan om ze tegen een gevel of op het erf te plaatsen, dan is altijd een omgevings­vergunning nodig. Voldoet het plan aan de voorwaarden voor vergunningvrije plaatsing, dan zijn de plano­logische regels uit het bestemmingsplan niet van toepassing.

Ook vervalt dan de toets aan de redelijke eisen van welstand uit de ge­meentelijke welstandsnota. Het Bouwbesluit

Zonne-energieplannen en monumenten: Wegwijzer voor vergunningverleners

blijf echter wel gelden; hierover leest u verderop meer. Ook al vervalt bij vergunningvrije plaatsing de toets aan de welstandsregels, u kunt als gemeente wel optreden als het uiterlijk in ernstige mate in strijd is met de redelijke eisen van welstand. Dit kan met de zogeheten excessenregeling. Op een beschermd monument is het niet mogelijk om zonneenergiesystemen ver­gunningvrij te plaatsen. Dan wordt het monu­ment namelijk veranderd en daarvoor is een omgevingsvergunning nodig. Bij een be­schermd gezicht is vergunningvrije plaatsing in bepaalde gevallen wel mogelijk. Hierna leest u hier meer over.

Activiteit ‘bouwen in een rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht’ Hieronder valt het plaatsen van panelen of collectoren binnen een door het Rijk be­schermd stads- of dorpsgezicht. Binnen beschermde gezichten staan ook een of meer monumenten. Het gaat bij deze activiteit echter alleen om de niet-monumenten binnen een door het Rijk beschermd gezicht. Panelen en collectoren kunnen bij een rijks­beschermd gezicht soms vergunningvrij worden geplaatst op het schuine achterdak­ vlak. Hiervoor gelden allereerst de voorwaar­den die staan bij de activiteit ‘bouwen’. Bij een beschermd gezicht komt daar nog één voorwaarde bij: het schuine achterdakvlak waarop de installatie komt te staan, is niet gericht naar openbaar gebied, zoals een straat, gracht of park (artikel 4a, lid 2 van bijlage II van het Bor). Is dit wel het geval, dan is een omgevingsvergunning nood­zakelijk. Voor plaatsing op schuine voor­dakvlakken, schuine zijdakvlakken en plate daken binnen beschermde gezichten is altijd een vergunning nodig. Vergunningvrij bouwen is in beschermde gezichten soms ook toegestaan bij de achter­gevel en bij het erf loodrecht achter het gebouw. Dit geldt echter niet voor het plaatsen van collectoren of panelen. Tegen gevels en op erven is dit namelijk niet vergunningvrij volgens de activiteit ‘bouwen’, die tegelijkertijd ook van toepassing is.

Activiteit ‘wijzigen van een (rijks)monument’ Het plaatsen van een zonne-energie-installatie op een monument valt naast de activiteit ‘bouwen’ ook onder de activiteit ‘wijzigen van een rijksmonument’ (artikel 2.1, lid 1, onder f, van de Wabo). Het plaatsen van deze installaties leidt tot wijzigingen aan zowel de buitenkant als de binnenkant van een monument, zoals het aanleggen van leidingen tussen de zonnecollectoren en de cv-ketel. Hiervoor is altijd een omgevings­vergunning nodig.

Deze vergunning is ook nodig om een instal­latie te plaatsen op nieuwere delen van monumenten zonder monumentale waarde. Vergunningvrij regels die soms gelden voor het wijzigen van deze nieuwere delen, zijn niet van toepassing op het installeren van collectoren of panelen. Dit komt omdat deze wijziging zich niet beperkt tot de binnenkant van het monument (artikel 3a van bijlage II van het Bor). Gemeenten en provincies kunnen deze vergunningplicht ook laten gelden voor gemeentelijke en provinciale monumenten (artikel 2.2, lid 1, onder b, van de Wabo). Ook terreinen kunnen de status hebben van monument, zoals tuinen, landerijen, buiten­plaatsen, parken en begraafplaatsen zoals kerkhoven. Als hier panelen of collectoren op geplaatst worden, valt dit ook onder de activiteit ‘wijzigen van een rijksmonument’.

Activiteit ‘bouwen in, aan, op of bij een monument’ Door het plaatsen van zonnecollectoren en zonnepanelen wijzigt een monument, waar­door altijd een omgevingsvergunning nodig is voor de activiteit ‘wijzigen van een monu­ment’. Dit geldt ook voor nieuwere delen van monumenten zonder monumentale waarde, zoals een moderne aangebouwde serre of keuken. Echter, voor de activiteit ‘bouwen’ is in zo’n situatie soms geen ver­ gunning nodig (artikel 2.1, lid 1, onder a, van de Wabo en artikel 2, onderdeel 6, van bijlage II van het Bor). Komt het zonne-energiesysteem ‘op’ en ‘in’ een deel van het monument zonder monu­mentale waarde, dan gelden namelijk ook hier de vergunningvrij regels voor de activiteit ‘bouwen’. Zonne-energiesysteem ‘aan’ een gevel vallen niet onder deze vergunningvrij regels. Dit slaat op alle monumenten, dus rijks-, gemeentelijke en provinciale monu­menten. Het is ook mogelijk collectoren of panelen te plaatsen ‘bij’ een monument. Bijvoorbeeld op het niet-beschermde erf rondom het monu­ment. Voor installaties op het erf kent de activiteit ‘bouwen’ geen vergunningvrij regels, dus hiervoor is altijd een omgevingsvergun­ning nodig. Het is ook mogelijk de installatie te plaatsen op een gebouw dat functioneel wel bij het monument hoort, zoals een schuur, maar niet valt onder de bescherming.

Komt de instal­latie te staan op het dak van zo’n niet beschermd bouwwerk bij een monument, dan is deze activiteit ‘bouwen’ vergunningvrij. Het wijzigen van een monument speelt hier niet. Ook dit slaat op rijks-, gemeentelijke en provinciale monumenten.

9 —

10 —

Zonne-energieplannen en monumenten: Wegwijzer voor vergunningverleners

Gemeentelijke regels Is een omgevingsvergunning voor zonne­panelen of –collectoren vereist, dan legt u als gemeente het plan voor aan de gemeentelijke welstands- en monumentencommissie. Die adviseert hierover aan de hand van de ge­meentelijke welstandsnota. In beschermde stads- en dorpsgezichten speelt ook het beschermend bestemmingsplan een rol. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heef geen adviserende rol in vergunningaanvragen voor zonne-energie.

Welstandsnota Veel welstandnota’s bevaten geen concrete richtlijnen om plannen voor zonne-energie-installaties bij cultureel erfgoed te beoor­delen. In de praktijk adviseren veel wel­stands- en monumentencommissies om deze installaties buiten het zicht te laten en verlies van historische materialen en constructies tegen te gaan. Sommige gemeenten werken met duidelijke criteria voor zonne-energiesystemen op of bij gebouwd erfgoed. Die criteria kunnen zowel zijn neergelegd in de welstandsnota als in een afzonderlijke beleidsnota. Ook enkele advies­organisaties voor ruimtelijke kwaliteit werken hiermee. Een aantal voorbeelden zijn: • criteria zonnepanelen van de advies­organisatie Dorp, Stad en Land: www.dorpstadenland.nl/blobs/nieuws/artikelen%20en%20 persberichten/criteria%204_zonnepanelen.pdf • welstandsnota van de gemeente Amster­dam (hoofdstuk 6.11): www.amsterdam.

nl/wonen-leefomgeving/bouwen-verbou wen/ welstand-monumenten-1/welstands nota0/ • richtlijnen plaatsing zonnepanelen, -collectoren en -boilers van de gemeente Utrecht: www.utrecht.nl/fleadmin/ uploads/documenten/3.ruimtelijk-ontwikkeling/Erfgoed/Energie/Richtlijnen _plaatsing_ zonnepanelen_op_beschermde-monumenten_en_in_ beschermde_ stads-_en_dorpsgezichten .pdf • criteria zonnepanelen en zonnecollectoren van de gemeente Nijmegen: www2.nijmegen.nl/wonen/oudste_stad/monumenten/ duurzaamheid/zonnepanelen Er zijn verschillende gemeenten die op dit moment werken aan vergelijkbaar beleid over zonne-energie.

(Beschermend) bestemmingsplan Voldoet een plan niet aan alle voorwaarden voor het vergunningvrij plaatsen van collec­toren of panelen, dan is niet alleen een omgevingsvergunning nodig, maar ook een toets aan het bestemmingsplan. Het plan moet voldoen aan de daarin opgenomen regels voor het bouwen en het gebruik zoals hoort bij de bestemming. Voor een be­schermd stads- en dorpsgezicht gaat het ook om een toets aan het beschermend bestemmingsplan. Los van de welstands­eisen in de welstandnota kan dit plan regels

bevaten over het uiterlijke karakter van het beschermde gezicht. Het is niet toegestaan om zonder omgevings­vergunning collectoren of panelen te plaatsen in strijd met het bestemmingsplan. Hetzelfde geldt voor plaatsing in strijd met het be­schermend bestemmingsplan van beschermde stads- en dorpsgezichten. Hiervan kan bij­voorbeeld sprake zijn als de collectoren of panelen uitkomen boven de maximaal toe­gestane bouwhoogte; dan speelt ook de activiteit ‘afwijken van het bestemmingsplan’ (artikel 2.1, lid 1, onder c, van de Wabo).

Zonne-energieplannen en monumenten: Wegwijzer voor vergunningverleners

Overige regels en toestemmingen

Indieningsvereisten

Naast de gemeentelijke welstandsnota en het (beschermend) bestemmingsplan kunnen ook andere regels en toestemmingen een rol spelen rond het plaatsen van zonne-energie­systemen.

Uit aanvragen voor een omgevingsvergun­ning moet duidelijk blijken wat het plan voor zonne-energie inhoudt, hoe de situatie er nu uitziet en hoe die er straks uit komt te zien. Dit vraagt om duidelijke informatie over de installatie, het gebouw en zijn omgeving. Gemeenten kunnen daartoe eisen stellen aan de ingediende plannen. Uitgangspunt daarbij is de Regeling omgevingsrecht, waarin staat welke documenten een aan­vrager moet indienen. Bij zonne-energie­plannen kunt u als gemeente denken aan: • foto’s van de plek waar de aanvrager de installatie wil plaatsen, van de omgeving en van de kleur van het dak; • een situatietekening met zichtlijnen, waaruit blijkt dat de installatie niet zichtbaar is vanuit openbaar gebied; • technische gegevens over het type sys­teem, foto’s waarop de kleur en refectie van het systeem goed te zien zijn, en eventueel aanvullende productdocu­mentatie; • tekeningen op schaal van het voorgestel­de systeem, met maten en aantallen van de afzonderlijke collectoren en/of panelen. Bij daken moeten ook alle bestaande dak­kapellen, daklichten, schoorstenen en dergelijke op tekening te zien zijn; • informatie over de bevestiging of fun­dering, openingen voor en routes van kabels of leidingen, de plaats van alle aanvullende apparatuur en eventuele veranderingen aan de bestaande dak­bedekking of dakconstructie.

Bouwbesluit Komen de collectoren of panelen op een dak te staan, dan moet het gebouw blijven vol­doen aan de voorschrifen uit het Bouw­ besluit. Het gaat hier vooral om de sterkte van de dakconstructie. Het zwaarst zijn collectoren en panelen die op plate daken komen te staan. Als een omgevingsver­gunning nodig is, moet de gemeente con­troleren of het plan voldoet aan het Bouw­besluit.

Archeologische monumentenvergunning Komt een zonne-energie-installatie te staan op een beschermd archeologisch rijksmonu­ment, dan is voor graafwerkzaamheden meestal een archeologische monumenten­vergunning nodig. Die valt dus niet onder de omgevingsvergunning. Iemand die een archeologische monumentenvergunning wil aanvragen, doet dit bij de gemeente. Die stuurt de aanvraag vervolgens door naar de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed om hem te behandelen.

Vergunning voor andere zaken Soms is niet alleen een omgevingsvergun­ning nodig om een zonne-energie-installatie te plaatsen, maar ook voor andere zaken. Bijvoorbeeld om sleuven en funderingen te graven voor deze installaties op gemeen­telijke of provinciale archeologische monumenten, om een boom te kappen of een niet-monumentale tuinberging te slopen.

11 —

12 —

Zonne-energieplannen en monumenten: Wegwijzer voor vergunningverleners

Relatie tot andere duurzame maatregelen Eigenaren die zonnepanelen overwegen, moeten eerst weten waar energie aan opgaat, hoe hoog het verbruik is en wat dit kost. Zelf energie opwekken is pas zinvol nadat het energieverbruik is teruggedrongen, want dit is de efectiefste manier om kosten te besparen en het milieu te helpen. Efectiever dus dan het zelf opwekken van energie. Zijn zonnepanelen geen optie, dan kan een eigenaar samen met anderen stroom op­wekken op een geschikt dak in de buurt. Deze stroom die in coöperatief verband wordt opgewekt, levert sinds kort belasting­voordeel op. Zo’n voordeel bestond al langer voor individuen die zelf stroom opwekken op hun eigen dak. Hierdoor doet het er nu minder toe waar de panelen staan: op het eigen pand of op dat van een ander ergens in de omgeving. Een ander alternatief is overstappen op groene stroom. Over de duurzaamheid van groene stroom is vaak veel te doen, maar hierbij is vooral goed kiezen belangrijk. Alternatieven zijn ook andere duurzame of milieuvriendelijke installaties, zoals HReketels, houtgestookte cv-ketels en cv-kachels, warmtepompen, hybride warmte­pompen en kleine windturbines. Al deze opties hebben hun eigen specifeke moge­lijkheden en beperkingen. Zie ook de Groene gids; zonne-energie in de histo­rische omgeving.

Meer informatie Organisaties Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed InfoDesk 033 – 4217456 info@cultureelerfgoed.nl www.cultureelerfgoed.nl of subsite www.monumenten.nl Informatiepunt voor particulieren, vak­mensen en overheden met vragen over het beheer en behoud van cultureel erfgoed Rijksdienst voor Ondernemend Nederland Informatiepunt 088 – 6022533 informatiepunt@rvo.nl www.rvo.nl/duurzameenergie Informatiepunt voor vakmensen en over­heden met vragen over duurzame energie Federatie Ruimtelijke Kwaliteit 020 – 4124964 info@ruimtelijkekwaliteit.nl www.ruimtelijkekwaliteit.nl Koepelorganisatie van adviseurs over landschaps-, dorps- en stedenschoon

Websites Zorg voor de historische omgeving: www.monumenten.nl www.monumentengemeenten.nl www.monumententoezicht.nl Bouwregels en weten: www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/bouw regelgeving www.weten.overheid.nl

Deze uitgave bevat geen afeeldingen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed werkt aan een geïllustreerde versie van deze brochure. Kijk voor eventuele aanvullingen en correcties op onze website: www.monumenten .nl/specials/duurzaam-erfgoed. Hoewel deze brochure met de grootst mogelijk zorg is samen­ gesteld kan de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed geen enkele aansprakelijkheid aanvaarden voor eventuele fouten. Ook kunt u geen rechten ontlenen aan deze tekst. Deze brochure bevat een beknopte en vrije weergave van alle wet- en regel­ geving. De vermelding van producten, diensten of websites houdt geen vorm van goedkeuring of aanbeveling in. Uitgave: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Tekst: Huub van de Ven Beeld omslag: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Taalcorrectie: Taalcentrum-VU Redactieraad: Ruben Abeling, Guido Bogers, Ben Kooij, Jacqueline Rosbergen, Marc Stappers, Michiel Verweij, Annemieke Vos en Aart de Vries Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze zonder voorafgaande schrifelijke toestemming van de uitgever. © Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed | Amersfoort | september 2014

De belangstelling voor zonne-energie groeit, ook onder eigenaren van monumenten en panden in beschermde stadsen dorpsge­zichten. Gemeenten spelen een belangrijke rol in de vergunning­verlening bij deze gebouwen. Deze brochure gaat over het toetsen van zonneenergieplannen. Twee andere publicaties over zonne-energie richten zich op alle vakmensen en op eigenaren of huurders. Met kennis en advies geef de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed de toekomst een verleden.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=drimmelen&id=789a8702-fccb-4677-b70d-69fefc7c5956