CConstaterende datdrimmelen
Koppel je AI →
Document · PDF

08 07 Bijlage 2 rapport archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek (14737.pdf

Raad 7 juli 2022, gemeente drimmelenBij agendapunt: HAMERSTUK: Vaststelling bestemmingsplan Dahliastraat 91 te Made13.179 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

ARCHEOLOGISCH BUREAUONDERZOEK EN VERKENNEND BOORONDERZOEK DAHLIASTRAAT 91 TE MADE GEMEENTE DRIMMELEN

archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Dahliastraat 91 te Made Opdrachtgever

Welmers Burg Stedenbouw Spijksedijk 8 4207 GN Gorinchem

Rapportnummer

14737.001

Versienummer1

2

Datum

12 november 2021

Vestiging

Overijssel Wilhelm Röntgenstraat 7a 8013 NE Zwolle 088 - 5001600 zwolle@econsultancy.nl

Opsteller

De heer drs. J. Holl & J. Ming

Paraaf

Kwaliteitscontrole

De heer drs. A.H. Schutte

Paraaf

© Econsultancy bv, Zwolle Foto’s en tekeningen: Econsultancy bv, tenzij anders vermeld. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. Econsultancy aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek. ISSN: 2210-8777 (Analoog rapport) ISSN: 2210-8785 (Digitaal rapport E-depot) 1

Versie 1 betreft een rapport waarvan geen beoordeling van de bevoegde overheid is ontvangen, bij versie 2 is het rapport wel beoordeeld door de bevoegde overheid.

Econsultancy Archeologisch Rapport

Administratieve gegevens plangebied Projectcode

14737.001

Toponiem

Dahliastraat 91

Opdrachtgever

Welmers Burg Stedenbouw

Gemeente

Drimmelen

Plaats

Made

Provincie

Noord-Brabant

Kadastrale gegevens

Gemeente Made en Drimmelen, Selectie T, nummer: 3036

Omvang plangebied

Circa 3370 m2

Kaartblad

44D (1:25.000)

Coördinaten centrum plangebied

X: 112.974 / Y: 410.929

Bevoegde overheid

Gemeente Drimmelen Postbus 19 4920 AA Made

14 0162 Gemeente@drimmelen.nl

Deskundige namens de bevoegde overheid

Regioarcheologen Programmabureau Regio West-Brabant Mevr. L. Weterings/Mevr. F. Timmermans Postbus 503 4870 AM Etten-Leur

076-5027229/076-5027215 Leonie.wetereings@west-brabant.eu / Floor.timmermans@west-brabant.eu

ARCHIS3

4948464100

Onderzoeksmeldingsnummer (OM-nr.)

Archeoregio NOaA

Brabants zandgebied

Beheer en plaats documentatie

Econsultancy, ZwolleJ/ Provinciaal Archeologisch Depot Noord-Brabant

Uitvoerders

Econsultancy, drs. J. Holl, De heer drs. T.H.L. Hos, De heer M.J.V. Plitscher, MA & T.J. Ming (stagiair Saxion Hogeschool)

Kwaliteitszorg Econsultancy is onder meer gecertificeerd voor protocollen 4001, 4002, 4003 en 4004 van de BRL SIKB 4000. Verder is Econsultancy lid van de Nederlandse Vereniging van Archeologische Opgravingsbedrijven (NVAO). De leden van de NVAO bieden kwalitatief hoogstaand archeologisch onderzoek. Het lidmaatschap is een waarborg voor kwaliteit en betrouwbaarheid. Tevens is Econsultancy aangesloten bij de Vereniging van Ondernemers in Archeologie (VOiA). De VOiA behartigt de belangen van meer dan 100 bedrijven in alle takken van de archeologie. Betrouwbaarheid Dit onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd, conform de toepasselijke en van kracht zijnde regelgeving. Een booronderzoek wordt in het algemeen uitgevoerd door het steekproefsgewijs onderzoeken van de bodem, waardoor het, op basis van de resultaten van een booronderzoek, onmogelijk is garanties af te geven ten aanzien van de aan- of afwezigheid van archeologische waarden. In dit kader dient ook opgemerkt te worden dat geraadpleegde bronnen niet altijd zonder fouten en volledig zijn. Daar Econsultancy voor het verkrijgen van historische informatie afhankelijk is van deze bronnen, kan Econsultancy niet instaan voor de juistheid en volledigheid van deze informatie.

Econsultancy Archeologisch Rapport

SAMENVATTING Econsultancy heeft in opdracht van Welmers Burg Stedenbouw een archeologisch onderzoek uitgevoerd voor een plangebied gelegen aan de Dahliastraat 91 te Made in de gemeente Drimmelen. De initiatiefnemer is voornemens een gedeelte van de bijgebouwen te slopen. Vervolgens zal het bestemmingsplan gewijzigd worden van agrarisch naar bedrijfsbestemming (isolatiebedrijf, max. cat. 2, met bedrijfswoning). Dit is nodig om nieuwbouw te realiseren op het perceel. Doel van het bureauonderzoek is een antwoord te vinden op de vraag wat de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied is. Het inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) heeft tot doel de in het bureauonderzoek opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen door middel van boringen. Met de resultaten van het archeologisch onderzoek kan worden vastgesteld of binnen het plangebied archeologische waarden aanwezig (kunnen) zijn en of vervolgonderzoek dan wel planaanpassing noodzakelijk is. Gespecificeerde archeologische verwachting bureauonderzoek Het plangebied ligt op een terraswelving, afgedekt met dekzand. In het dekzand is een laarpodzolbodem gevormd. Dit is een veldpodzolbodem met een antropogeen eerddek, dat vanaf de LateMiddeleeuwen door plaggenbemesting is ontstaan.

Er kunnen bewoningssporen en sporen van landgebruik uit de periode Laat-Paleolithicum – Nieuwe tijd worden verwacht in het plangebied. Uit het Laat-Paleolithicum en het Mesolithicum worden resten van kampementen van jagers-verzamelaars verwacht. Deze vindplaatsen kenmerken zich door een vondstlaag met daarin strooiing van vuursteen en houtskool. Daarnaast kunnen grondsporen in de vorm van haardkuilen worden verwacht. Een vondstlaag wordt verwacht in de top van het dekzand, wanneer een podzolbodem aanwezig is en de bodem niet is verploegd door latere landbouwwerkzaamheden, dus als er nog een restant van de podzolbodem (E- en/of B-horizont) aanwezig is. Als de podzolbodem is afgetopt, dan is de verwachting voor resten uit het Laat-Paleolithicum en het Mesolithicum laag. Uit de periode Neolithicum – Bronstijd worden nederzettingsresten en sporen van landgebruik van landbouwers verwacht, maar ook resten in een grafcontext of een religieuze context. Deze resten worden verwacht in de vorm van archeologische lagen (akkerlagen) en grondsporen (afvalkuilen, paalkuilen, sloten, greppels, waterputten) met vondsten en indicatoren (vuur- en natuursteen, aardewerk, verbrand leem, houtskool, verbrand bot, glas). De resten worden in de top van het dekzand verwacht, onder een eerddek.

Archeologische lagen zijn mogelijk bij de ontginning van het gebied in de Late-Middeleeuwen opgenomen in de bouwvoor of het eerddek. Eventuele grondsporen zijn dan wel bewaard gebleven in de top van de C-horizont, onder het eerddek. Gedurende de Bronstijd of mogelijk de Vroege-IJzertijd kwam het plangebied in een veengebied te liggen. Hierin heersten ongunstige omstandigheden. Bewoning zal zich hebben geconcentreerd op de dekzandrug ten zuiden van het plangebied. Mogelijk werd in de Romeinse tijd in de beter ontwaterde delen van het veengebied gewoond. Ook kan het gebied gebruikt zijn voor bijvoorbeeld afvaldumps. Eventuele vindplaatsen in het veen zullen echter als gevolg van de veenontginning in de LateMiddeleeuwen geheel verdwenen zijn. Vandaar dat geen resten verwacht worden uit de periode IJzertijd – Vroege-Middeleeuwen. In de 13e eeuw is het plangebied ontgonnen voor de zoutwinning. Vanwege de relatief hoge en droge omstandigheden kon het worden ingericht als akkergebied. Op basis van het historische kaartmateriaal was het plangebied aan het begin van de 19e eeuw nog in gebruik als akkerland. Halverwege de

Rapport 14737.001 versie 2

19e eeuw is de zuidelijke helft van het plangebied ingericht als erf en is een boerderij met bijgebouw gerealiseerd, vermoedelijk op dezelfde locatie als de huidige bebouwing. In 1920 is deze bebouwing vervangen voor de huidige boerderij. Op basis hiervan kunnen in het zuiden van het plangebied onder de huidige bebouwing nog resten van de vorige, 19e-eeuwse boerderij voorkomen. Dergelijke resten zullen bestaan uit funderingsresten, vloeren, e.d., maar ook sporen van erfinrichting zoals waterputten en greppels kunnen verwacht worden. Deze verwachting geldt vooral onder de huidige bedrijfswoning, die in de ontwikkelingsplannen behouden zal blijven. Ter plaatsen van het te slopen bijgebouw ten westen hiervan heeft vanaf het eind van de 19e eeuw een bijgebouwtje gestaan. Dit lijkt echter slechts een klein gebouwtje te zijn geweest, waarvan de resten deels verstoord zullen zijn door de bouw van het huidige bijgebouw. De kans dat onder het huidige bijgebouw nog behoudenswaardige resten aangetroffen worden, wordt daarom klein geacht. Wel kunnen in de zuidelijke helft van het plangebied nog resten van erfinrichting, zoals waterputten, kuilen, greppels, e.d. voorkomen. Op basis van de percelering op de Kadastrale Minuut van 1811-1832 worden resten van oudere bewoning niet direct verwacht, hoewel deze niet geheel uitgesloten kunnen worden.

Resultaten inventariserend veldonderzoek Tijdens het booronderzoek is op 30 à 70 cm -mv (0,2 tot 0,5 m NAP) matig fijn dekzand aangetroffen, waarbinnen in de meeste boringen nog een 10 à 20 cm dikke B-horizont aanwezig was. Het dekzand is afgedekt met een intact plaggendek. In het zuidwesten van het plangebied ligt het dekzand iets hoger dan in het overige deel van het plangebied. Op basis van de resultaten van het booronderzoek kan de archeologische verwachting gehandhaafd blijven. De bodem is vrijwel onverstoord en archeologische vindplaatsen in de top van het dekzand zullen nog goed bewaard zijn gebleven. Het vondstniveau is naar verwachting opgenomen in het plaggendek, maar het sporenniveau (top van de C-horizont) is nog goed bewaard gebleven. Vanaf het maaiveld kunnen nog resten van de vorige, 19e-eeuwse boerderij verwacht worden. Deze bevinden zich echter onder de huidige boerderij, die behouden zal blijven. Advies In het zuidwesten van het plangebied bevindt het dekzand zich op 0,4 à 0,6 m -mv (0,4 à 0,5 m NAP) en in het overige deel bevindt het zich op 0,6 à 0,7 m -mv (0,2 à 0,3 m NAP). Over het algemeen wordt een bufferzone van 30 cm boven het (mogelijke) archeologische niveau gehanteerd.

2 Op basis hiervan wordt geadviseerd in het zuidwesten niet dieper te graven dan 0,8 m NAP (0,1 à 0,3 m -mv) en in het overige deel niet dieper te graven dan 0,6 m NAP (0,3 à 0,4 m -mv; zie figuur 13). Indien hier niet aan kan worden voldaan, wordt een vervolgonderzoek geadviseerd. Aangezien de oorspronkelijke vondstlaag is opgenomen in het plaggendek, is een karterend booronderzoek hier niet zinvol. Daarom is in dit stadium de meest geschikte onderzoeksmethode een karterend en waarderend proefsleuvenonderzoek. Bij een proefsleuvenonderzoek dienen verspreid over het plangebied sleuven gegraven te worden met als doel om eventuele archeologische waarden te karteren en waarderen. Voor dit onderzoek dient een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen te zijn opgesteld waarin is vastgelegd waaraan het onderzoek moet voldoen. Mochten tijdens de graafwerkzaamheden toch archeologische waarden worden aangetroffen, dan dient hiervan melding te worden gemaakt conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet uit juli 2016 bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 3).

2 zie Roorda & Stöver, 2016. 3 Infodesk email: info@cultureelerfgoed.nl of tel: 033-4217456.

Rapport 14737.001 versie 2

Dit rapport is reeds beoordeeld door de adviseur namens het bevoegd gezag (Regio West Brabant). Op basis van de rapportage is besloten dat bij ingrepen dieper dan 30 cm -mv een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd dient te worden.

Rapport 14737.001 versie 2

INHOUDSOPGAVE

1

INLEIDING .................................................................................................................................. 1

2

BUREAUONDERZOEK .............................................................................................................. 2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8 2.9

3

INVENTARISEREND VELDONDERZOEK .............................................................................. 14 3.1 3.2 3.3 3.4

4

Doelstelling en onderzoeksvragen ................................................................................... 2 Methoden .......................................................................................................................... 2 Afbakening en huidige situatie van het plangebied .......................................................... 3 Toekomstige situatie ......................................................................................................... 4 Aardwetenschappelijke gegevens .................................................................................... 4 Archeologische waarden .................................................................................................. 7 Beschrijving van het historische gebruik .......................................................................... 8 Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel ........................................................ 11 Conclusie bureauonderzoek ........................................................................................... 13

Doelstelling en onderzoeksvragen ................................................................................. 14 Methoden ........................................................................................................................ 14 Resultaten ....................................................................................................................... 14 Conclusie veldonderzoek ............................................................................................... 15

CONCLUSIE EN ADVIES ......................................................................................................... 16

LITERATUUR ...................................................................................................................................... 17 BRONNEN .......................................................................................................................................... 19

Rapport 14737.001 versie 2

LIJST VAN TABELLEN Tabel I. Tabel II. Tabel III. Tabel IV.

Aardwetenschappelijke gegevens plangebied Grondwatertrappenindeling Geraadpleegd historisch kaartmateriaal Gespecificeerde archeologische verwachting

LIJST VAN AFBEELDINGEN Figuur 1. Figuur 2. Figuur 3. Figuur 4. Figuur 5. Figuur 6. Figuur 7. Figuur 8. Figuur 9. Figuur 10. Figuur 11. Figuur 12. Figuur 13.

Situering van het plangebied binnen Nederland Detailkaart van het plangebied Luchtfoto van het plangebied Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart Situering van het plangebied binnen de paleogeografische kaarten (v. Chr.) Situering van het plangebied binnen de paleogeografische kaarten (n. Chr.) Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart Situering van het plangebied binnen het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Situering van het plangebied binnen de Bodemkaart Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied Situering van het plangebied binnen de historische kaarten Boorpuntenkaart Advieskaart

BIJLAGEN Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5 Bijlage 6

Overzicht geologische en archeologische tijdvakken Onderzoeksmeldingen Bewoningsgeschiedenis van Nederland AMZ-cyclus Planontwerp Boorprofielen

Rapport 14737.001 versie 2

1

INLEIDING

Econsultancy heeft in opdracht van Welmers Burg Stedenbouw een archeologisch onderzoek uitgevoerd voor een plangebied gelegen aan de Dahliastraat 91 te Made in de gemeente Drimmelen (zie figuur 1). De initiatiefnemer is voornemens een gedeelte van de bijgebouwen te slopen. Vervolgens zal het bestemmingsplan gewijzigd worden van agrarisch naar bedrijfsbestemming (isolatiebedrijf, max. cat. 2, met bedrijfswoning). Dit is nodig om nieuwbouw in de vorm van een loods te realiseren op het perceel. Om deze ontwikkeling mogelijk te maken, moet eerst een wijziging van het bestemmingsplan worden doorgevoerd. Hierbij moet ook inzichtelijk te worden gemaakt welke archeologische waarden binnen het plangebied kunnen worden verwacht. De noodzaak tot archeologisch onderzoek vloeit voort uit het Verdrag van Malta (1992) en de Wet ruimtelijke ordening (Wro, 2006). Het archeologisch onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek (hoofdstuk 0) en een inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) door middel van boringen (hoofdstuk 0). Op basis van de resultaten van het onderzoek wordt een advies gegeven of vervolgstappen noodzakelijk zijn (hoofdstuk 0). Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd in februari 2021 door drs. J. Holl (senior KNA Prospector), drs. T.H.L. Hos (senior KNA Prospector), De heer M.J.V. Plitscher, MA en T.J. Ming (stagiair Saxion Hogeschool).

Het rapport is gecontroleerd door drs. A.H. Schutte (senior KNA Archeoloog).

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 1 van 20

2

BUREAUONDERZOEK

2.1

Doelstelling en onderzoeksvragen

Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Hiervoor wordt een inventarisatie gemaakt van bekende aardwetenschappelijke, archeologische en (cultuur)historische gegevens. Aan de hand van deze inventarisatie wordt het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel opgesteld. 2.2

Methoden

Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018) en conform de eisen en normen zoals aangegeven in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018), die is vastgesteld door het Centraal College van Deskundigen (CCvD) Archeologie en is ondergebracht bij het SIKB te Gouda. Voor de uitvoering van het bureauonderzoek gelden de specificaties LS01, LS02, LS03, LS04 en LS05. De resultaten van dit onderzoek worden in dit rapport weergegeven conform specificatie LS06. 4 Binnen dit onderzoek zijn de volgende werkzaamheden verricht:     

afbakening van het plangebied en vaststellen van de consequenties van het mogelijk toekomstige gebruik (LS01); beschrijving van de huidige en toekomstige situatie (LS02); beschrijving van de historische situatie en mogelijke verstoringen (LS03); beschrijving van bekende archeologische en historische waarden en aardwetenschappelijke gegevens (LS04); opstellen van een gespecificeerde verwachting (LS05).

Bij het uitvoeren van deze werkzaamheden zijn de volgende bronnen geraadpleegd:            

4

het Archeologische Informatie Systeem (ARCHIS); de Archeologische Monumenten Kaart (AMK); geologische kaarten, geomorfologische kaarten en bodemkaarten; de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINOLoket); literatuur en historisch kaartmateriaal; bouwhistorische gegevens; de recente topografische kaart (schaal 1:25.000); recente luchtfoto’s; het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN); de Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie Noord-Brabant; de archeologische verwachtingskaarten van de gemeente Drimmelen; plaatselijke (amateur-)archeoloog c.q. heemkundevereniging.

SIKB.

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 2 van 20

2.3

Afbakening en huidige situatie van het plangebied

Afbakening Er dient een onderscheid gemaakt te worden tussen het onderzoeksgebied en het plangebied. Het plangebied is het gebied waarbinnen feitelijk de bodemverstorende ingreep gaat plaatsvinden. Het onderzoeksgebied is het gebied waarover informatie is verzameld om een goed beeld te krijgen van de archeologische waarden binnen het plangebied. Dit gebied is groter dan het plangebied. In het huidige onderzoek betreft het onderzoeksgebied het gebied binnen een straal van circa 500 meter rondom het plangebied.5 Het plangebied, Circa 3370 m2, ligt aan de Dahliastraat 91, ongeveer 500m ten noorden van de kern van Made in de gemeente Drimmelen (zie figuur 1 en figuur 2). Volgens het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) bevindt het maaiveld zich op een hoogte van circa 0,9 m +NAP. Volgens de topografische kaart van Nederland, 44D (1:25.000), zijn de coördinaten van het midden van het plangebied X: 112.974 /Y: 410.929. Huidige situatie Voor het bureauonderzoek is het van belang de huidige situatie te onderzoeken. Landgebruik en bebouwing kunnen van invloed zijn op de archeologische verwachting. Hiervoor is gebruik gemaakt van de meest recente gegevens. Het plangebied is momenteel deels in gebruik als akkerland (zie figuur 3). Het overige deel is in gebruik als erf met agrarische gebouwen. Vigerend beleid Sinds 1 juli 2016 is de Erfgoedwet van kracht.

Het doel van deze wet is te voorkomen dat archeologische waarden uit het verleden verloren gaan. In deze wet zijn de gemeenten verantwoordelijk voor het beheer van het bodemarchief binnen hun grondgebied. Voor een goed beheer van dit bodemarchief gebruikt de gemeente een archeologische beleidskaart. De archeologische beleidskaart geeft een gemeentebreed overzicht van bekende en te verwachten archeologische waarden. De kaart maakt inzichtelijk waar en bij welke ruimtelijke ingrepen een archeologisch onderzoek verplicht is en wordt als toetsingskader gebruikt voor ruimtelijke procedures. Het plangebied valt binnen het bestemmingsplan Buitengebied (vastgesteld op 23-12-2015). Volgens dit bestemmingsplan heeft het plangebied een Waarde – Archeologie 1. Volgens de bijbehorende planregels is archeologisch onderzoek noodzakelijk bij bodemingrepen groter dan 100 m2 en dieper dan 50 cm beneden maaiveld.6 Volgens de archeologische beleidskaart (Figuur 4) ligt het plangebied in een zone met een hoge archeologische verwachting.7 Bodemloket De overheid initieert middels het Bodemloket inzicht te geven in maatregelen die de afgelopen jaren getroffen zijn om de bodemkwaliteit in Nederland in kaart te brengen (bodemonderzoek) of te herstellen (bodemsanering). Ook laat het Bodemloket zien waar vroeger (bedrijfs-) activiteiten hebben 5

Binnen deze straal wordt geacht dat er voldoende informatie beschikbaar is om een gefundeerde uitspraak te doen over de archeologische verwachting van het plangebied. 6 Portaal voor Ruimtelijke Plannen. 7 Oranjewoud / Antea Group, 2012

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 3 van 20

plaatsgevonden die extra aandacht verdienen. Ook worden op het Bodemloket voormalige potentieel bodembedreigende bedrijfsactiviteiten weergegeven. Gegevens van het Bodemloket dienen als indicatief te worden beschouwd. Binnen het plangebied zijn voor zover bekend binnen het Bodemloket en de Omgevingsrapportage Noord-Brabant geen milieuhygiënische onderzoeken uitgevoerd. 8 2.4

Toekomstige situatie

Het toekomstige gebruik/inrichting van het plangebied kan gevolgen hebben op het in-/ex-situ behoud van de archeologische waarde. In het plangebied zal het agrarische perceel worden omgezet in een bedrijfsbestemming (zie bijlage 5). De bestaande bebouwing zal grotendeels gesloopt worden (circa 250 m2). Hierna zal een nieuwe bedrijfswoning en mogelijke bedrijfsloods (totaal circa 550 m 2) worden gebouwd. Tevens zullen een boomgaard, struweelhaag en bossingel worden aangelegd. De diepte van de toekomstige bodemverstoring is in dit stadium nog niet bekend. Voor de hoogstamfruitbomen zal naar verwachting dieper dan 30 cm -mv gegraven worden. De geplande werkzaamheden kunnen tot gevolg hebben dat eventueel aanwezige archeologische waarden worden verstoord. 2.5

Aardwetenschappelijke gegevens

Het landschap heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in het nederzettingspatroon. Bij onderzoek naar archeologische sporen in een bepaald gebied is het van groot belang te weten hoe het landschap er in het verleden heeft uitgezien. Men kan meer te weten komen over dit landschap door de geologische opbouw, de bodem en de hydrologie van een gebied te bestuderen. De volgende aardwetenschappelijke gegevens zijn bekend van het plangebied: Tabel I.

Aardwetenschappelijke gegevens plangebied

Type gegevens

Gegevensomschrijving

Geologie9

Formatie van Sterksel met een dek van de Formatie van Boxtel; rivierzand en –grind met een zanddek (St1)

Geomorfologie10

Terrasafzettingswelvingen (L41)

Bodemkunde11

Laarpolzolgronden (cHn21): leerarm en zwak leming fijn zand

Grondwatertrap

VI

Landschappelijke ontwikkeling12 Volgens de geologische kaart bevindt het plangebied zich op de Gordel van Sterksel; een gebied met afzettingen van de Formatie van Sterksel met een dek van de Formatie van Boxtel; rivierzand en – grind met een zanddek (St1). De afzettingen van de Formatie van Sterksel worden vaak dicht aan het maaiveld aangetroffen. De Formatie van Sterksel omvat alle sedimenten die door de Rijn en de Maas zijn afgezet in het Vroeg- en Midden-Pleistoceen (rond 875.000 BP). 8

Bodemloket / Omgevingsrapportage Noord-Brabant TNO, 2010. 10 Wageningen Environmental Research, 2017. 11 Bodemkundig Informatiesysteem (BIS) Nederland. 12 Berendsen, 2008; De Mulder et al., 2003; Tebbens, 2016. 9

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 4 van 20

De afzettingen van de Formatie van Boxtel zijn afgezet in de laatste ijstijd. Gedurende de laatste ijstijd had de wind vrij spel in het verplaatsen van zand en silt. In deze periode werd over een groot deel van Nederland, waaronder ook de omgeving van het plangebied, een pakket nat-eolische en droogeolische (dekzand) zanden afgezet. De nat-eolische (fluvio-eolische en niveo-eolische) afzet-tingen zijn grotendeels tijdens het Pleniglaciaal afgezet in horizontaal gelaagde pakketten. Door ver-spoeling komen er vaak lemige of (zwak) grindige banden in voor. De droog-eolische afzettingen, algemeen bekend als dekzand, zijn tijdens het Laat-Glaciaal afgezet in de vorm van dekzandruggen. Het dekzand bevat geen, of slechts een zeer geringe, leem- en grindfractie. Het dekzand wordt tot het Laagpakket van Wierden gerekend. Het Holoceen kenmerkt zich door een blijvende klimaatverbetering en sterke zeespiegelstijgingen en daarmee samenhangend sterke grondwaterstijgingen. Gedurende het Holoceen ontwikkelt zich door de stijgende grondwaterstanden een dik veenpakket in het westen van Brabant. De vorming van de afdekkende veenlaag over de dekzandafzettingen waar het plangebied deel van uitmaakt vond plaats in het Subboreaal (3850-1100 BC), een periode die grotendeels overeenkomt met het Neolithicum en de Bronstijd. Ook in de omgeving van Made heeft veenvorming plaatsgevonden.

De veengebieden zijn in de loop van de Late-Middeleeuwen ontgonnen, waarbij het veen grotendeels is verdwenen. Het plangebied ligt op de flank van een dekzandrug en volgens de paleogeografische kaarten raakte het pas tussen 1500 en 500 v. Chr. met veen bedekt (figuur 5 en 6).13 Vanaf de Late-Middeleeuwen werd het veengebied weer ontgonnen, waardoor het dekzand in veel gebieden weel aan het maaiveld kwam te liggen. DINO14 Het Dinoloket is de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINO). Het DINO-systeem is de centrale opslagplaats voor geowetenschappelijke gegevens over de diepe en ondiepe ondergrond van Nederland. Het archief omvat diepe en ondiepe boringen, grondwatergegevens, sonderingen, geo-elektrische metingen, resultaten van geologische, geochemische en geomechanische monsteranalyses, boorgatmetingen en seismische gegevens. De site wordt beheerd door TNO. In het Dinoloket is een boring bekend circa 100 m ten noordoosten van het plangebied. Hieruit blijkt dat de ondergrond tot 2 meter diepte uit matig tot zeer grof zand bestaat. De bovenste 40 cm is niet benoemd.15 Op basis van het geologische ondergrondmodel GeoTOP v1.4 bevindt zich een circa 2,5 m dik pakket dekzand vanaf het maaiveld, hieronder een 0,5 m dik pakket van de Formatie van Kreftenheye, waaronder de Formatie van Sterksel begint.

Dit is niet helemaal in overeenstemming met de geologische kaart, deze laatste kaart is echter gemaakt op zeer grote schaal (1:600.000), terwijl het ondergrondmodel GeoTOP v1.4 gemaakt is met een schaal van circa 1:50.000. Het model GeoTOP v1.4 wordt daarom als betrouwbaarder geacht. Geomorfologie De geomorfologische kaart van Nederland (1:50.000) geeft de mate van reliëf en de vormen die in het landschap te onderscheiden zijn weer. Volgens de geomorfologische kaart ligt het gehele plangebied binnen een terrasafzettingswelving (L41) (zie figuur 7). 13 14

Vos & de Vries, 2013 Dinoloket.

15 Dino-boring B44D0693

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 5 van 20

Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN)16 Het Actueel Hoogtebestand Nederland vormt een belangrijke aanvullende informatiebron voor de landschapsanalyse. Dit met behulp van laseraltimetrie verkregen digitale bestand vormt een gedetailleerd beeld van het huidige reliëf in het plangebied. Uitgaande van het AHN ligt het maaiveld in het plangebied op circa 1 m NAP (zie figuur 8). Het gebied met terrasafzettingswelvingen is duidelijk te onderscheiden in vergelijking met de veenontginningsvlakte direct ten noorden van het plangebied, waar het maaiveld zich op 0,0 tot 0,5 m NAP bevindt. Bodemkunde Volgens de Bodemkaart van Nederland (1:50.000) is het gehele plangebied gekarteerd als Laarpodzolgronden (cHn21) (zie figuur 9). Laarpodzolgronden zijn oude ontginningsgronden die veel in het pleistocene zandgebied voorkomen. De donkere, humushoudende bovengrond is 30 à 50 cm dik en meestal matig humeus. Ze is ontstaan door langdurige bemesting met materiaal uit potstallen. Hieronder bevindt zich vaak een enigszins verkitte B-horizont, op 60 à 70 cm -mv overgaand in de lichtgrijze C-horizont.17 Boringen en/of sonderingen In het plangebied zijn in het kader van andere bodemonderzoeken (nog) geen boringen dan wel sonderingen gezet waarvan de resultaten gebruikt kunnen worden voor dit bureauonderzoek.

Grondwatertrap Grondwatertrappen zijn een indicatie voor de diepte van de grondwaterstand en de seizoensfluctuatie daarvan. De grondwatertrappenindeling is gebaseerd op de gemiddeld hoogste (GHG) en de gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG). Hiermee worden de winter- en zomergrondwaterstanden gekarakteriseerd in een jaar met een gemiddelde neerslag en verdamping. In stedelijk gebied zijn geen grondwatertrappen bepaald. Deze worden als ‘witte vlekken’ op de Bodemkaart van Nederland (1:50.000) weergegeven. Tabel II geeft een overzicht van de klassengrenzen die worden aangehouden bij de indeling van de grondwatertrappen. De trappen worden vastgesteld op een schaal van I tot VII van respectievelijk extreem nat tot extreem droog. Bij sommige grondwatertrappen is een * weergegeven: het gaat hier om tussenliggende grondwatertrappen die een drogere variant vertegenwoordigen. Grondwatertrappenindeling18

Tabel II. Grondwatertrap

I

II'

III'

IV

V'

VI

VII"

VIII

GHG (cm -mv)

-

<40

<40

>40

<40

40-80

>80

> 140

GLG (cm -mv)

<50

50-80

80-120

80-120

>120

>120

>120

-

') ")

16

Bij deze grondwatertrappen wordt een droger deel onderscheiden Een met een * achter de code als onderverdeling aangegeven "zeer droog deel" heeft een GHG dieper dan 140 cm beneden maaiveld

AHN.

17 Damoiseaux & Vos, 1987 18

Locher & De Bakker, 1990.

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 6 van 20

Gebiedsdelen met een goede ontwatering (Grondwatertrap VI, VII en VIII) zijn zeer geschikt voor landbouw en vormden mede daarom, vooral in het verleden, een aantrekkelijk vestigingsgebied. Ook is het grondwaterpeil een indicatie voor de conservering van metalen en organische resten, hoe beter de ontwatering hoe slechter de conservering. Het plangebied bevindt zich in een gebied dat wordt gekenmerkt met een grondwatertrap VI. Deze grondwatertrap maakt het plangebied een gunstige vestigingslocatie voor landbouwsamenlevingen. Vanwege deze diepe grondwaterstand is niet te verwachten dat de toekomstige bebouwing het grondwaterpeil zal beïnvloeden. 2.6

Archeologische waarden

Voor de uitkomst van het bureauonderzoek is het van belang de bekende archeologische waarden (al dan niet volledig onderzocht) te beschrijven. Een belangrijke informatiebron is het landelijke ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS), dat beheerd wordt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).19 In dit systeem worden alle archeologische gegevens verzameld en via internet zijn deze door bevoegden te raadplegen. De bekende archeologische waarden zijn middels kaartmateriaal weergegeven in figuur 10. Hierop staan de in ARCHIS geregistreerde AMK-terreinen, waarnemingen, vondstmeldingen en onderzoeksmeldingen binnen een straal van 500 m weergegeven. Aangezien de gemeentelijke beleidskaart een hoger detailniveau heeft dan de landelijke IKAW (Indicatieve Kaart Archeologische Waarde) is de IKAW voor het onderzoek niet geraadpleegd. Cultuurhistorische Waardenkaart Provincie Noord-Brabant20 In de CHW-kaart van de provincie Noord-Brabant heeft de provincie het ‘provinciaal belang’ aangeduid. Dit belang bestaat uit 21 cultuurhistorische en 16 archeologische landschappen. In de 21 cultuurhistorische landschappen heeft de provincie verschillende cultuurhistorische vlakken gedefinieerd. Van al deze landschappen en vlakken zijn beknopte beschrijvingen gemaakt.

De 16 archeologische landschappen hebben tot doel om het bodemarchief in de bewuste gebieden duurzaam en in samenhang te behouden. Volgens de CHW-kaart van de provincie Noord-Brabant ligt het plangebied niet in een cultuurhistorisch en archeologisch landschap. AMK-terreinen binnen het onderzoeksgebied21 De Archeologische Monumentenkaart (AMK) bevat een overzicht van archeologische monumenten/terreinen in Nederland. De terreinen zijn beoordeeld op verschillende criteria (kwaliteit, zeldzaamheid, representativiteit, ensemblewaarde en belevingswaarde). Op grond daarvan zijn deze ingedeeld in vier categorieën; terreinen met archeologische waarde, een hoge archeologische waarde, een zeer hoge archeologische waarde of een zeer hoge archeologische waarde met een beschermde status. Het plangebied ligt niet binnen een AMK-terrein. Ook binnen een straal van 500 m zijn geen AMK terreinen aanwezig. In het verleden uitgevoerde archeologische onderzoeken binnen het onderzoeksgebied22 Binnen het onderzoeksgebied zijn in de afgelopen jaren door verschillende archeologische bedrijven en instellingen in totaal vier archeologische onderzoeken uitgevoerd (zie bijlage 2 en figuur 10).

19

Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort Cultuurhistorische Waardenkaart van de provincie Noord-Brabant. 21 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort 22 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort 20

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 7 van 20

Twee hiervan betreffen bureauonderzoeken op enkele honderden meters afstand van het plangebied, op basis waarvan vervolgonderzoek geadviseerd is.23 In één geval is reeds een booronderzoek uitgevoerd, waarbij een intacte bodem is aangetroffen (niet in Archis geregistreerd). Op basis hiervan is een begeleiding geadviseerd.24 Circa 80 m ten noordoosten van het plangebied is een booronderzoek uitgevoerd, waarbij in één boring een laarpodzolbodem is aangetroffen. In de overige boringen was de bodem tot in de top van het dekzand verstoord. De laag dekzand is 20 à 30 cm dik en vanaf -0,4 a -0,5 m NAP bevinden zich terrasafzettingen. 25 Tijdens booronderzoek 350 m ten zuidwesten van het plangebied is een verstoorde bodem aangetroffen en zijn zowel in de boringen als tijdens de uitgevoerde oppervlaktekartering geen archeologische indicatoren aangetroffen. 26 Vondstmeldingen binnen het onderzoeksgebied27 In ARCHIS staan alle bekende archeologische vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het plangebied en het onderzoeksgebied zijn geen vondstmeldingen geregistreerd. Op basis van bovenstaande gegevens zijn binnen het onderzoeksgebied geen vindplaatsen bekend. In de weinige booronderzoek die zijn uitgevoerd was de bodem deels verstoord en deels intact. 2.7

Beschrijving van het historische gebruik

In het plangebied kunnen naast archeologische sporen ook historische relicten voorkomen die nog in het landschap zichtbaar zijn. Het gaat hierbij om historisch geografische relicten zoals nederzettingsvormen en wegen- en kavelpatronen. Veel van deze bewaard gebleven historische geografie geeft door de herverkavelingen in de tweede helft van de 20e eeuw een incompleet beeld van het historisch landschap. Historische kaarten van vóór de herverkaveling zijn een goede aanvulling op het huidige incomplete beeld. Korte bewoningsgeschiedenis van Made28 In deze paragraaf wordt een bespreking van de bewoningsgeschiedenis van de streek gegeven. Een algemene ontwikkeling van de bewoningsgeschiedenis van Nederland wordt weergegeven in bijlage 3. In de omgeving van Made is er veen gevormd in de lagergelegen dekzandgebieden. Het plangebied ligt wat hoger, op een terrasafzettingswelving, waardoor dit deel vermoedelijk pas tussen 1500 en 500 v. Chr. met veen bedekt raakte. Tussen 1250 en 1750 n. Chr. werden de veengebieden in WestBrabant geëxploiteerd voor turfwinning. Het plangebied ligt in een veenblok dat in of voor 1287 reeds ontgonnen is.29 De turf werd gebruikt als brandstof en voor de bereiding van zout. Relicten van turfwinning zijn nog in het landschap te herkennen en mogelijk nog in de bodem aanwezig. De kavels waren langwerpig en waren 12 maal zo lang als breed.

De grootte van deze zogenaamde hoeven was ongeveer 15 hectare. Na de verkoop werden de moeren ingericht voor de productie van veen, zout of agrarische producten. Voor de ontwatering van de rauwe moer werd het gebied omgraven met grensriolen. De grensriolen en de kavels zijn op historische kaarten nog goed te herkennen in de

23 Archis zaakidentificaties 4660646100 & 2132749100. 24 Mededeling mevr. drs. L. Weterings-Korthorst (Regioarcheoloog Regio West-Brabant). 25 Archis zaakidentificatie 4756956100. 26 Archis zaakidentificatie 2436831100. 27

Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort

28 Leenders, 2013. 29 Turfdatabank.

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 8 van 20

vorm van een patroon van langwerpige kavels, gescheiden door greppels, met loodrecht daarop de vaarten. Door het afgraven van het veen, kwam de watertoevoer in het gedrang. In de laagten die uitgedolven waren, werden daarvoor waterreservoirs, de zogenaamde "houwers', aangelegd, waarmee men de vaarten van water kon voorzien. Het water werd opgespaard en er werd op gezette tijden een konvooisgewijs transport georganiseerd. De restanten van deze houwers zijn nog te herkennen op 19 eeeuwse kaarten als grote vennen. De houwers werden later vooral voor militaire doeleinden gebruikt, ter regulering van de waterstanden bij de verdediging van de grote steden. In de loop der tijd ontstond er een groot netwerk van turfvaarten. Deze vijf eeuwen veenexploitatie hebben hun invloed gehad op het landschap. In gebieden waar het veen was afgegraven en niet te nat was, werd het land in cultuur gebracht. In de nattere delen veranderde het gebied in een woestenij. In de lagere delen van het landschap ontstonden ook op grote schaal overstromingen, waaronder de St. Elizabethsvloed van 1421. Op de hogere delen van het landschap werd na het verwijderen van het veen op de vrijgekomen zandgrond een nieuw landschap opgebouwd, met heide, bossen en agrarische ontginningen. De ontginningen bestonden uit het in cultuur brengen van de na de ontvening ontstane heide.

In de hoog gelegen veengebieden werd direct na de ontvening het land in cultuur gebracht. 30 Het plangebied ligt in de Vierendelen, in het uiterste westen van Made. Dit is een blok van 195 ha, verdeeld in vier stroken. De zuidelijke 1400 m van deze stroken lagen in Geertruidenberg (Made) en de rest lag in het ambacht Stanthazen. De noordgrens was de grens met Drimmelen. De Vierendelen zijn al in of voor 1287 uitgegeven als één blok, vermoedelijk aan de heer van Zevenbergen. Het plangebied lag in het Vierendeel van Breda, dat kort voor 1395 door een splitsing van de moeren van de heer van Zevenbergen is ontstaan.31 In 1421 werd ook Made getroffen door de St. Elisabethsvloed. Gelukkig lag de dorpskern hoog op heide- en zandgrond, zodat slechts het gebied tussen Geertruidenberg en Made werd geteisterd door de golven. Zo ontstonden de Plukmade, de Leegmade en de Brant, gebieden die ongeveer 1,70 meter beneden het peil van de dorpskern liggen.32 Historisch kaartmateriaal De situatie van het plangebied is op verschillende historische kaarten als volgt: Tabel III.

30

Geraadpleegd historisch kaartmateriaal

Bron

Periode

Kaart van Mayr 33

1800

Kadastrale minuut34

1811-1832

Militaire topografische kaart35 (nettekening)

1830-1850

Schaal

Omschrijving plangebied

Bijzonderheden/directe omgeving

Plangebied ligt in agrarisch gebied

Witteweg is al aanwezig

1:2.500

Bouwland

Witteweg en Dahliastraat zijn al aanwezig

1:50.000

Bouwland

Idem

Leenders, 2013.

31 Turfdatabank. 32

Gemeente Drimmelen.

33 Archieven: Brabants Historisch Informatie Centrum. 34 35

Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; Kadaster Topotijdreis (bron voor deze kaart en de hierop volgende kaarten in deze tabel).

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 9 van 20

Bron

Periode

Schaal

Omschrijving plangebied

Bijzonderheden/directe omgeving

Militaire topografische kaart (Bonnekaart)

1870

1:50.000

Zuiden: boerderij met erf, noorden: bouwland

Omgeving is voornamelijk akkerland en er bevinden zich enkele boerderijen in de buurt. De bebouwing ligt vermoedelijk op dezelfde plek als de huidige bebouwing

Militaire topografische kaart (Bonnekaart)

1889-1929

1:50.000

Zuiden: erf met boerderij en klein bijgebouwtje, noorden: bouwland, langs het zuiden en noorden groenstroken

Omgeving is voornamelijk akkerland en er bevinden zich enkele boerderijen in de buurt.

Militaire topografische kaart (Bonnekaart)

1935

1:50.000

Boerderij met bijgebouw, bijna het hele plangebied valt nu binnen het erf

Voornamelijk akkerlanden in de omgeving met enkele graslanden. De boerderijen in de omgeving worden groter.

Topografische kaart

1962

1:25.000

Idem

Idem

Topografische kaart

1970

1:25.000

Er is in het noorden van het plangebied een gebouw bijgekomen.

De bebouwing ten zuiden neemt toe

Topografische kaart

1984-2014

1:25.000

Er is een gebouw bijgekomen in het zuidoosten. Westen in gebruik als bouwland

Idem

Topografische kaart

2015

1:25.000

Westen in gebruik als weiland

Idem

Op basis van het beschikbare gedetailleerde historische kaartmateriaal lag het plangebied aan het begin van de 19e eeuw nog in akkergebied. Uit het kaartmateriaal blijkt dat in de omgeving van het plangebied vooral akkers aanwezig waren. In het lager gelegen gebied, circa 500 m ten noorden van het plangebied, bevonden zich vooral weilanden. Halverwege de 19e eeuw is een boerderij met bijgebouw gerealiseerd in het zuiden van het plangebied, op dezelfde locatie als de huidige bedrijfswoning. Ter plaatse van het bijgebouw ten westen hiervan is aan het eind van de 19 e eeuw een bijgebouw gerealiseerd. In 1920 is deze bebouwing vervangen voor de huidige. Het noorden bleef nog in gebruik als akker. Het erf breidde zich in de loop der tijd uit en in de tweede helft van de 20e eeuw zijn enkele gebouwen erbij gebouwd (zie figuur 11). Rijks- en gemeentemonumenten binnen attentiegebied Het plangebied ligt niet binnen een 50 m attentiezone van zowel rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten als een MIP monument. Bouwhistorische gegevens Bij Regionaal Archief Tilburg zijn geen bouwhistorische gegevens over de bebouwing binnen het plangebied aangetroffen.36 Op basis van de Basisregistraties Adressen en Gebouwen 37 dateert de huidige bebouwing uit 1920.

Tweede Wereldoorlog Om vast te stellen of mogelijke archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied aanwezig zijn, is een aantal publicaties geraadpleegd. 38 Het raadplegen van deze bronnen geeft geen redenen om aan te nemen dat er archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied te verwachten zijn. 36 Regionaal Archief Tilburg. 37 Basisregistraties Adressen en Gebouwen.

Amersfoort & Kamphuis, 1990/Jong, 1969 – 1994/ Indicatieve kaart Militair Erfgoed/VEO Bommenkaart/Ruimingskaart/Klep & Schoenmaker, 1995/Zwanenburg, 1990. 38

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 10 van 20

Turfdatabank Bij de provincie Antwerpen is een website beschikbaar die de veenwinningsgebieden in kaart heeft gebracht voor heel het gebied tussen Antwerpen - Turnhout - Geertruidenberg - Westmaas en Willemstad. De website maakt deel uit van een internationaal project waaraan de provincies Antwerpen en Noord-Brabant deelnemen. Op de website zijn diverse kaartlagen te raadplagen zoals de veenkaart, de moerconcessies (wanneer een gebied afgegraven werd), de turfvaarten, de zoutketen en de verdronken oorden. Op de Turfdatabank-kaart is het plangebied aangegeven als een onderdeel van het uitgiftegebied Vierendeel Breda, dat valt binnen een ontginningsblok dat in of voor 1287 is uitgegeven. Uit dit ontginningsblok, in eerste instantie in bezit van de heer van Zevenbergen, is het Vierendeel Breda kort voor 1395 gespleten. 39 Dit betekent dat het plangebied vermoedelijk vanaf de 13e eeuw in agrarisch gebruik was. Aanvullende informatie Archeologische Werkgemeenschap Nederland, afdeling 22 Voor aanvullende informatie is contact gezocht met de plaatselijke Archeologische Werkgemeenschap Nederland, afdeling 22, (d.d. februari 2021, contactpersoon mevrouw A.M. Visser) maar dit heeft binnen het tijdsbestek van de uitvoering van dit onderzoek geen aanvullende informatie opgeleverd. 2.8

Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel

Op grond van de gegevens uit het bureauonderzoek is de volgende gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld: Tabel IV.

Gespecificeerde archeologische verwachting

Archeologische periode

Gespecificeerde verwachting

Te verwachten complextype/resten

Relatieve diepte t.o.v. het maaiveld

(Laat-)Paleolithicum t/m Mesoliticum

Hoog

Kampementen, vuursteenstrooiïngen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen

Onder het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen

Neolithicum t/m Bronstijd

Hoog

Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen, houtskool en gebruiksvoorwerpen

Onder het antropogeen eerddek en in de top van de dekzandafzettingen

IJzertijd t/m VroegeMiddeleeuwen

Laag

-

-

Late-Middeleeuwen t/m Nieuwe tijd

Hoog

Bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen

Onder het bouwvoor, in de top van de dekzandafzettingen.

Het plangebied ligt op een terraswelving, afgedekt met dekzand. In het dekzand is een laarpodzolbodem gevormd. Dit is een veldpodzolbodem met een antropogeen eerddek, dat vanaf de LateMiddeleeuwen door plaggenbemesting is ontstaan.

39

Turfdatabank

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 11 van 20

Er kunnen bewoningssporen en sporen van landgebruik uit de periode Laat-Paleolithicum – Nieuwe tijd worden verwacht in het plangebied. Uit het Laat-Paleolithicum en het Mesolithicum worden resten van kampementen van jagers-verzamelaars verwacht. Deze vindplaatsen kenmerken zich door een vondstlaag met daarin strooiing van vuursteen en houtskool. Daarnaast kunnen grondsporen in de vorm van haardkuilen worden verwacht. Een vondstlaag wordt verwacht in de top van het dekzand, wanneer een podzolbodem aanwezig is en de bodem niet is verploegd door latere landbouwwerkzaamheden, dus als er nog een restant van de podzolbodem (E- en/of B-horizont) aanwezig is. Als de podzolbodem is afgetopt, dan is de verwachting voor resten uit het Laat-Paleolithicum en het Mesolithicum laag. Uit de periode Neolithicum – Bronstijd worden nederzettingsresten en sporen van landgebruik van landbouwers verwacht, maar ook resten in een grafcontext of een religieuze context. Deze resten worden verwacht in de vorm van archeologische lagen (akkerlagen) en grondsporen (afvalkuilen, paalkuilen, sloten, greppels, waterputten) met vondsten en indicatoren (vuur- en natuursteen, aardewerk, verbrand leem, houtskool, verbrand bot, glas). De resten worden in de top van het dekzand verwacht, onder een eerddek.

Archeologische lagen zijn mogelijk bij de ontginning van het gebied in de Late-Middeleeuwen opgenomen in de bouwvoor of het eerddek. Eventuele grondsporen zijn dan wel bewaard gebleven in de top van de C-horizont, onder het eerddek. Gedurende de Bronstijd of mogelijk de Vroege-IJzertijd kwam het plangebied in een veengebied te liggen. Hierin heersten ongunstige omstandigheden. Bewoning zal zich hebben geconcentreerd op de dekzandrug ten zuiden van het plangebied. Mogelijk werd in de Romeinse tijd in de beter ontwaterde delen van het veengebied gewoond. Ook kan het gebied gebruikt zijn voor bijvoorbeeld afvaldumps. Eventuele vindplaatsen in het veen zullen echter als gevolg van de veenontginning in de LateMiddeleeuwen geheel verdwenen zijn. Vandaar dat geen resten verwacht worden uit de periode IJzertijd – Vroege-Middeleeuwen. In de 13e eeuw is het plangebied ontgonnen voor de zoutwinning. Vanwege de relatief hoge en droge omstandigheden kon het worden ingericht als akkergebied. Op basis van het historische kaartmateriaal was het plangebied aan het begin van de 19e eeuw nog in gebruik als akkerland. Halverwege de 19e eeuw is de zuidelijke helft van het plangebied ingericht als erf en is een boerderij met bijgebouw gerealiseerd, vermoedelijk op dezelfde locatie als de huidige bebouwing. In 1920 is deze bebouwing vervangen voor de huidige boerderij.

Op basis hiervan kunnen in het zuiden van het plangebied onder de huidige bebouwing nog resten van de vorige, 19e-eeuwse boerderij voorkomen. Dergelijke resten zullen bestaan uit funderingsresten, vloeren, e.d., maar ook sporen van erfinrichting zoals waterputten en greppels kunnen verwacht worden. Deze verwachting geldt vooral onder de huidige bedrijfswoning, die in de ontwikkelingsplannen behouden zal blijven. Ter plaatsen van het te slopen bijgebouw ten westen hiervan heeft vanaf het eind van de 19e eeuw een bijgebouwtje gestaan. Dit lijkt echter slechts een klein gebouwtje te zijn geweest, waarvan de resten deels verstoord zullen zijn door de bouw van het huidige bijgebouw. De kans dat onder het huidige bijgebouw nog behoudenswaardige resten aangetroffen worden, wordt daarom klein geacht. Wel kunnen in de zuidelijke helft van het plangebied nog resten van erfinrichting, zoals waterputten, kuilen, greppels, e.d. voorkomen. Op basis van de percelering op de Kadastrale Minuut van 1811-1832 worden resten van oudere bewoning niet direct verwacht, hoewel deze niet geheel uitgesloten kunnen worden. Bodemverstoring Dat een gebied een middelhoge of hoge archeologische verwachting heeft, betekent niet dat eventuele aanwezige archeologische resten behoudenswaardig zijn. De waarde van archeologische vind-

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 12 van 20

plaatsen wordt grotendeels bepaald door de mate waarin grondsporen dan wel vondsten in situ bewaard zijn gebleven. Het plangebied is in het verleden in gebruik geweest akkerland. Door ploegen kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden, die vanaf het maaiveld worden verwacht, mogelijk verloren zijn gegaan. Een deel van het plangebied is ook bebouwd geweest, waardoor de bodem door graafwerkzaamheden mogelijk verstoord is geraakt. 2.9

Conclusie bureauonderzoek

Doel van het bureauonderzoek is een antwoord te vinden op de vraag wat de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied is. Op basis van het bureauonderzoek kunnen in de top van het dekzand, vanaf 30 à 50 cm -mv, resten verwacht worden uit de periode Laat-Paleolithicum – Bronstijd. Deze resten zijn afgedekt door een dun plaggendek. Vanaf het maaiveld kunnen bewoningsresten uit de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd voorkomen. Op basis van kaartmateriaal kunnen in het zuiden bewoningsresten van een boerderij uit de 19 e eeuw voorkomen. Gezien de in dit bureauonderzoek opgestelde archeologische verwachting is binnen het plangebied vervolgonderzoek noodzakelijk om deze te toetsen. Het vervolgonderzoek kan het beste worden uitgevoerd in de vorm van een Inventariserend veldonderzoek, verkennend booronderzoek.

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 13 van 20

3

INVENTARISEREND VELDONDERZOEK

3.1

Doelstelling en onderzoeksvragen

Het inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) heeft tot doel de gespecificeerde archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen door middel van boringen. Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied. Tevens dient te worden vastgesteld wat de gevolgen zijn van het in het plangebied aangetroffen bodemprofiel voor de gespecificeerde archeologische verwachting. 3.2

Methoden

Het inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd in de vorm van een verkennend booronderzoek, onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018) en Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018), specificatie VS03. Voor het inventariserend veldonderzoek is op 11 februari 2021 door drs. J. Holl (senior KNA Prospector) een Plan van aanpak (PvA) opgesteld. Het gehele plangebied was vrij toegankelijk. De boringen zijn verspreid binnen het plangebied gezet. In totaal zijn er met behulp van een edelmanboor (diameter 7 cm) 5 boringen tot maximaal 1 m -mv gezet (figuur 12). De boringen zijn lithologisch conform de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode beschreven.40 De exacte locatie van de boringen (x-, y- en z-waarden) is vastgelegd met behulp van dGPS. Aan de hand van het opgeboorde materiaal is beoordeeld of er wel, geen of slechts deels sprake is van een gaaf bodemprofiel. Tevens is gekeken naar de aanwezigheid van mogelijke vegetatie- en/of cultuurlagen, die zichtbaar zijn als bodemverkleuringen. Het opgeboorde materiaal is in het veld door middel van versnijden/verkruimelen geïnspecteerd op het voorkomen van archeologische indicatoren, zoals fragmenten vuursteen, aardewerk, houtskool, verbrand leem en bot. 3.3

Resultaten

Geologie en bodem De resultaten van de boringen zijn opgenomen in de vorm van boorprofielen en worden in bijlage 6 weergegeven. De bodemopbouw kan als volgt worden beschreven: Onderin het profiel is matig fijn, matig siltig zand aangetroffen dat geïnterpreteerd is als dekzand (Formatie van Boxtel, Wierden Laagpakket). In de boringen 1 en 5 is alleen een geelbruine C-horizont aangetroffen, maar in de boringen 2-4 is hierboven nog een 10 tot 20 cm dikke, donkerbruine Bhorizont aangetroffen. De top van het dekzand bevindt zich op 0,3 à 0,7 m -mv (0,3 tot 0,5 m NAP) in boring 1 en 5 en op 0,4 à 0,6 m -mv (0,2 à 0,4 m NAP) in boring 2-4. Aangezien de NAP-hoogtes van de top van het dekzand in de boringen zonder B-horizont vergelijkbaar zijn met de boringen waar de B-horizont nog intact was, wordt aangenomen dat ook in eerstgenoemde boringen slechts een klein deel van het dekzandlandschap verloren is gegaan. In het zuidwesten van het plangebied ligt het dekzand iets hoger (0,4 à 0,5 m NAP) dan in het overige deel van het plangebied (0,2 à 0,3 m NAP). Dit betreft hoogstwaarschijnlijk een natuurlijk reliëf.

40

Bosch, 2005.

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 14 van 20

Het dekzand wordt afgedekt door een 30 tot 70 cm dik pakket matig fijn, matig siltig, donkergrijsbruin zand, dat geïnterpreteerd is als plaggendek. Dit dek is vanaf de Late-Middeleeuwen geleidelijk opgebracht en bestaat uit heideplaggen vermengd met potstalmest. In de boringen 1 t/m 3 is dit dek meer dan 50 cm dik, waardoor de bodem hier gekwalificeerd kan worden als enkeerdgrond. In de boringen 4 en 5 is het dek 30 à 40 cm dik. Hier kan de bodem als laarpodzolgrond gekwalificeerd worden. Archeologische indicatoren In geen van de boringen zijn archeologische indicatoren waargenomen. Het gaat hier echter om een verkennend bodemonderzoek, dat zich richt op de bodemopbouw en mogelijke bodemverstoringen die de archeologische trefkans kunnen beïnvloeden en niet zo zeer op het onderzoeken op de aanwezigheid van archeologische vondsten en/of sporen. De archeologische vondsten zullen conform de specifieke eisen van het depot worden aangeleverd aan het provinciaal depot van de provincie Noord-Brabant. 3.4

Conclusie veldonderzoek

Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied en wat de gevolgen zijn van het in het plangebied aangetroffen bodemprofiel voor de gespecificeerde archeologische verwachting. Tijdens het veldonderzoek is gebleken dat de bodemopbouw nog vrijwel geheel intact is. Er is een intact plaggendek aangetroffen met hieronder dekzand. In het dekzand is in de meeste boringen nog een B-horizont aanwezig. Verwacht wordt daarom dat eventuele vindplaatsen in de top van het dekzand nog goed bewaard zullen zijn gebleven.

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 15 van 20

4

CONCLUSIE EN ADVIES

Het bureauonderzoek toonde aan dat er zich mogelijk archeologische waarden in het plangebied zouden kunnen bevinden, mede vanwege de relatief hoge ligging op een terraswelving afgedekt met dekzand. In de top van het dekzand werden voor resten uit de periode Laat-Paleolithicum – Bronstijd verwacht. Hierna raakte het plangebied met veen bedekt, waardoor de bewoningsomstandigheden ongunstig waren. Onder de huidige bebouwing kunnen nog resten voorkomen van de voorgaande, 19e-eeuwse bebouwing. Op basis van deze verwachting is aansluitend een inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek uitgevoerd. Tijdens het booronderzoek is op 30 à 70 cm -mv (0,2 tot 0,5 m NAP) matig fijn dekzand aangetroffen, waarbinnen in de meeste boringen nog een 10 à 20 cm dikke B-horizont aanwezig was. Het dekzand is afgedekt met een intact plaggendek. In het zuidwesten van het plangebied ligt het dekzand iets hoger dan in het overige deel van het plangebied. Op basis van de resultaten van het booronderzoek kan de archeologische verwachting gehandhaafd blijven. De bodem is vrijwel onverstoord en archeologische vindplaatsen in de top van het dekzand zullen nog goed bewaard zijn gebleven. Het vondstniveau is naar verwachting opgenomen in het plaggendek, maar het sporenniveau (top van de C-horizont) is nog goed bewaard gebleven.

Vanaf het maaiveld kunnen nog resten van de vorige, 19e-eeuwse boerderij verwacht worden. Deze bevinden zich echter onder de huidige boerderij, die behouden zal blijven. In het zuidwesten van het plangebied bevindt het dekzand zich op 0,4 à 0,6 m -mv (0,4 à 0,5 m NAP) en in het overige deel bevindt het zich op 0,6 à 0,7 m -mv (0,2 à 0,3 m NAP). Over het algemeen wordt een bufferzone van 30 cm boven het (mogelijke) archeologische niveau gehanteerd. 41 Op basis hiervan wordt geadviseerd in het zuidwesten niet dieper te graven dan 0,8 m NAP (0,1 à 0,3 m -mv) en in het overige deel niet dieper te graven dan 0,6 m NAP (0,3 à 0,4 m -mv; zie figuur 13). Indien hier niet aan kan worden voldaan, wordt een vervolgonderzoek geadviseerd. Aangezien de oorspronkelijke vondstlaag is opgenomen in het plaggendek, is een karterend booronderzoek hier niet zinvol. Daarom is in dit stadium de meest geschikte onderzoeksmethode een karterend en waarderend proefsleuvenonderzoek. Bij een proefsleuvenonderzoek dienen verspreid over het plangebied sleuven gegraven te worden met als doel om eventuele archeologische waarden te karteren en waarderen. Voor dit onderzoek dient een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen te zijn opgesteld waarin is vastgelegd waaraan het onderzoek moet voldoen.

Mochten tijdens de graafwerkzaamheden toch archeologische waarden worden aangetroffen, dan dient hiervan melding te worden gemaakt conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet uit juli 2016 bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 42). Dit rapport is reeds beoordeeld door de adviseur namens het bevoegd gezag (Regio West Brabant). Op basis van de rapportage is besloten dat bij ingrepen dieper dan 30 cm -mv een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd dient te worden.

41 zie Roorda & Stöver, 2016. 42 Infodesk email: info@cultureelerfgoed.nl of tel: 033-4217456.

Rapport 14737.001 versie 2

Pagina 16 van 20

LITERATUUR Amersfoort, H. & P.H. Kamphuis, 1990: Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied. ‘s- Gravenhage. Berendsen, H.J.A., 2008: Fysische Geografie van Nederland, deel 1: De vorming van het land. Inleiding in de geologie en de geomorfologie. Van Gorcum, Assen. Bosch, J.H.A., 2005: Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode, Versie 5.2. Utrecht (TNOrapport, NITG 05-043-A). Bouter, H.E., 2019: Boerenhoekstraat, Burgemeester van Campenhoutstraat e.o., Made, gemeente Drimmelen; Een Bureauonderzoek. Amersfoort (ADC Rapport 4821). Damoiseaux, J.H. & G.A. Vos, 1987: Bodemkaart van Nederland schaal 1:50.000; Toelichting bij kaartblad 44 West Oosterhout. Wageningen. Exaltus, R. & J. Orbons, 2014: Geraniumstraat 53, Made; Gemeente Drimmelen; Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O); Bureauonderzoek, karterend booronderzoek en oppervlaktekartering. Eijsden (ArcheoPro Archeologisch rapport 14005). Haan, L.M. de & J. van der Roest, 2007: Archeologisch onderzoek 5 locaties bij Drimmelen; Quickscan. Houten (Grontmij Archeologische Rapporten 359). Jong, L. de, 1969-1994: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. ‘s- Gravenhage. Klep C. & B. Schoenmaker, 1995: De Bevrijding Van Nederland 1944-1945 - Oorlog op de flank. Den Haag. Koopmanschap, H., M. Visser-Poldervaart & M. Arkema, 2011: Erfgoedkaart Drimmelen; een verleden op zand en onder klei.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=drimmelen&id=5e4f8f9f-d9a7-435c-bc4a-6bd34ab9630b