Wolwevershaven - Rapport Toekomstvisie en uitvoeringsplan Wolwevershaven - def.pdf
Tekst van het document
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
Voor: Gemeente Dordrecht Conny van Nes, Senioradviseur Erfgoed Rick Naaktgeboren, Opgavemanager Levendige Binnenstad
Door: Mobiel Erfgoed Centrum
Martine van Lier Directeur Emmy von Faber Communicatiemedewerker
Oktober 2019
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
Inhoudsopgave Voorwoord ........................................................................................................... 3 Deel 1 Toekomstverkenning Wolwevershaven ....................................................... 4 1.
Verleden, heden, toekomst ............................................................................. 4 1.1
Achtergrond en doel van de Toekomstverkenning Wolwevershaven .................. 4
1.2
Plan van aanpak ................................................................................................ 4
1.3
Coproductie met de omwonenden..................................................................... 4
1.4
Voorgeschiedenis Wolwevershaven ................................................................... 5
1.5
Feiten en cijfers over de cultuurhistorische waarde ............................................ 6
1.6
Maatschappelijke trends ................................................................................... 9
1.7
Beleidskaders van de gemeente en provincie ................................................... 11
1.7.1 Bestemmingsplan Historische Binnenstad (2011) ................................................................ 11 1.7.2 Beeldkwaliteitsplan Binnenstad............................................................................................ 14 1.7.4 Beleidsvisie Dordtse Binnenhavens ...................................................................................... 15 1.7.5 Regels voor historische binnenschepen in de Wolwevershaven .......................................... 15 1.7.6 Coalitieakkoord 2018-2022 ................................................................................................... 16 1.7.7 De opgave Levendige Binnenstad ......................................................................................... 16 1.7.8 Evenementenbeleid .............................................................................................................. 17 1.7.9 De Waterdriehoek en de Erfgoedlijn Waterdriehoek ........................................................... 17 1.7.10 Verhaallijn van het NBTC ‘Nederland Waterland’ .............................................................. 19
2. De omwonenden aan het woord.......................................................................20 2.1 Een samenhangende visie voor de Wolwevershaven ............................................. 20 2.2 Bewonersbijeenkomsten ...................................................................................... 20 2.5.1 Werkbijeenkomst bewoners historische schepen ................................................................ 20 2.5.2 Werkbijeenkomst alle bewoners en gebruikers Wolwevershaven ...................................... 23
2.3 Gesprekken met betrokken organisaties ............................................................... 25
3.
Toekomstverkenning Wolwevershaven .........................................................26 3.1 Kernwaarden en kwaliteiten ................................................................................. 26 3.2
Suggesties voor versterking Wolwevershaven .................................................. 27
3.2.1 Herinrichting Kuipershaven .................................................................................................. 28 3.2.2 Synode 5D met 3D virtuele reconstructie van panden en schepen...................................... 29 3.2.3 Maritieme expositie in Dordts Patriciërshuis ....................................................................... 29 3.2.4 Steigerplan Historische haven Wolwevershaven .................................................................. 30 3.2.5 Schroevendok Straatman als cultureel podium .................................................................... 32 3.2.6 Maritieme Dochters van Dordrecht ...................................................................................... 32
Pagina 1 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven 3.2.7 Pieter Boele op stoom .......................................................................................................... 33 3.2.8 Aansluiten bij de riviercruiseschepen ................................................................................... 33 3.2.9 Prettige buitenruimte ........................................................................................................... 34 3.2.10 Taskforce verduurzaming Wolwevershaven ....................................................................... 35
Deel 2 Plan Wolwevershaven ...............................................................................36 4.
Hoe verder? ..................................................................................................36 4.1 Sociaalmaatschappelijke karakteristieken en kwaliteiten....................................... 36 4.2 Richting uitvoering................................................................................................ 36 4.3 Een snelle start hoeft niet te wachten ................................................................... 37 4.4 Ontwikkeladvies ................................................................................................... 38
5. Communicatie en participatie ...........................................................................40 5.1
De communicatieopgave ................................................................................. 40
5.2
De communicatie-uitgangspunten ................................................................... 40
BIJLAGEN .............................................................................................................41
Pagina 2 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
Voorwoord Deze Toekomstverkenning Wolwevershaven schetst een beeld van een prachtig stukje Dordrecht met een interessante geschiedenis en een mooie toekomst. Deze toekomstverkenning heeft een horizon van tien jaar en vormt een verbindend document voor diverse ideeën en ontwikkelingen die spelen in en om de Wolwevershaven. De toekomstverkenning is bedoeld als inspiratiebron, waarmee omwonenden, organisaties in de buurt, de gemeente en de provincie toekomstkansen kunnen benutten en realiseren. Deze toekomstverkenning is gerealiseerd in samenspraak met de omwonenden en met ondersteuning van twee adviseurs van het Mobiel Erfgoed Centrum. In twee intensieve bewonersbijeenkomsten en via een aantal interviews en documenten is een beeld gekregen van de kernwaarden van de Wolwevershaven en van de wensen en ideeën van de omwonenden.
1: Wolwevershaven in vogelvlucht
Deze Toekomstverkenning met een plan voor de Wolwevershaven zal worden voorgelegd aan het stadsbestuur van de gemeente Dordrecht. Na instemming van het college van B&W wordt de verkenning gedeeld met alle omwonenden en betrokkenen bij de Wolwevershaven. De verkenning kan dan gebruikt worden als kader om de plannen voor de Wolwevershaven uit te werken en gefaseerd te realiseren. Daarbij is het de kunst om de verkenning te koppelen aan diverse ontwikkelplannen die al spelen in en om de Wolwevershaven, zodat de Wolwevershaven daarmee kan ‘vingerlassen’ en tot sterke verbindingen kan komen. Sommige ideeën zijn al op korte termijn aan de orde, andere komen wellicht later aan bod. Daarom is bij de deelplannen in het plan vermeld of zij op de korte, middellange of langere termijn kunnen worden opgepakt. Tijdens het maken van de Toekomstverkenning Wolwevershaven werd duidelijk dat er bij een aantal betrokkenen zeker energie en motivatie aanwezig is om ideeën te realiseren die de kwaliteiten van de Wolwevershaven te versterken, waarbij wel als duidelijke voorwaarde genoemd is dat deze het woongenot van de bewoners niet mogen aantasten.
Pagina 3 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
Deel 1 Toekomstverkenning Wolwevershaven 1. Verleden, heden, toekomst 1.1
Achtergrond en doel van de Toekomstverkenning Wolwevershaven
Een aantal omwonenden van de Wolwevershaven en medewerkers van de gemeente Dordrecht hebben samen geconstateerd dat er al veel initiatieven zijn opgepakt voor de Wolwevershaven, maar dat het goed zou zijn om deze bij elkaar te brengen in een integraal plan met een gezamenlijke visie. De gemeente Dordrecht heeft daarop aan het Mobiel Erfgoed Centrum gevraagd om een toekomstverkenning en een uitvoeringsplan op te stellen voor de Wolwevershaven. Het verzoek daarbij was om de verbinding tussen de haven (schepen en schroevendok), de kade (openbare ruimte) en de panden (woningen en bedrijfspanden) te versterken. Het doel is om de cultureel-recreatieve waarden van de Wolwevershaven nog beter tot hun recht te laten komen.
1.2
Plan van aanpak
Een voorwaarde voor een duurzame ontwikkeling van de Wolwevershaven is dat er maatschappelijk en politiek draagvlak bestaat voor de toekomstverkenning. Politiek draagvlak op gemeentelijk en provinciaal niveau is er middels de Opgave Levendige Binnenstad en de Erfgoedlijn Waterdriehoek. Maatschappelijk draagvlak zal in de loop van dit project onderzocht worden middels twee werkbijeenkomsten met omwonenden, maatschappelijke organisaties en ondernemers. De wensen en ideeën zullen via een aantal interviews verder worden verkend.
1.3
Coproductie met de omwonenden
De toekomstverkenning moet kleur geven aan het karakter van de Wolwevershaven en de directe omgeving én richting geven aan de diverse strategische discussies over de ontwikkeling van de binnenstad van Dordrecht. De toekomstverkenning bespreekt welke kansen we zien en wat we kunnen doen om die kansen te verzilveren. Daarbij gaat de verkenning in op wat de rol is van de bewoners, de maatschappelijke partners, ondernemers en de gemeente. De toekomstverkenning vraagt aandacht voor het behouden en versterken van het maritieme en cultuurhistorische karakter van de Wolwevershaven als één van meest pittoreske binnenstadshavens van Dordrecht. De verkenning vraagt ook aandacht voor het behouden van het eigen karakter van de Wolwevershaven voor bewoners, gebruikers en bezoekers en natuurlijk ook voor het bewaken van de leefbaarheid en
Pagina 4 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
het versterken van de saamhorigheid van de eigenaren en bewoners van de panden, woningen en schepen aan de Wolwevershaven. Met een gemeenschappelijke en inspirerende visie die de toekomst schetst en inspeelt op de unieke kwaliteiten van de Wolwevershaven kan deze een perspectief bieden, dat zowel de omwonenden als de bezoekers zal aanspreken. Naast het versterken van het karakter van de Wolwevershaven en het geven van richting aan de diverse strategische discussies over de ontwikkeling van de binnenstad is deze toekomstverkenning ook een kans om samen met bewoners, maatschappelijke partners en gemeente te kijken hoe deze visie gerealiseerd kan worden. Het uitvoeringsplan geeft hiervoor een voorzet. Door gezamenlijk te werken aan een vervolgtraject kan er saamhorigheid en draagvlak groeien, waarvoor interactie tussen de omwonenden en de gemeente een belangrijke voorwaarde is.
1.4
Voorgeschiedenis Wolwevershaven
De Wolwevershaven werd gegraven in 1609. Door de verbinding met de rivier kon de doorstroming verbeteren om de verzanding van de Nieuwe Haven tegen te gaan. Langs de kades van de Wolwevershaven werden vooral bedrijven gevestigd, zoals nu nog goed te zien is aan de grote pakhuizen. Daaronder waren veel 2: Nieuwe Haven en Wolwevershaven wolwevers, die zich toelegden op het bereiden van laken. Naar hen werd de haven genoemd. In de zeventiende en achttiende eeuw vestigden steeds meer gegoede burgers zich aan de Wolwevershaven. Aan de Kuipershaven vestigden zich in de zeventiende en achttiende eeuw vooral kuipers en wijnhandelaren, zoals nog te zien is aan de rijke bebouwing. Het Vlak is een brede bestrate ruimte die vroeger functioneerde als plein. De haven heeft de vorm van een langgerekte driehoek, waarvan de punt toegang geeft tot de rivier en de brede kant via de lage vaste Roobrug tot de Nieuwe Haven. De drie kades heten de Wolwevershaven, het Vlak en de Kuipershaven. De beide lange kades zijn bij de punt van de haven met elkaar verbonden door de Damiatebrug. De zuidelijke punt van de haven, het Damiatebolwerk, is gebouwd als onderdeel van de stadsverdediging. De noordelijke punt, het Groothoofd, bevat de 14e eeuwse stadspoort Groothoofdspoort, die uitkijkt over het drierivierenpunt waar de Oude Maas, de Merwede en de Noord samenkomen.
Pagina 5 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
.
1.5
Feiten en cijfers over de cultuurhistorische waarde
De Wolwevershaven kent 28 rijksmonumenten. Hieronder vallen 22 woonhuizen, waarvan de oudste dateert uit 1658 en de jongste uit begin 20e eeuw, en waarvan één pand tevens een monumentale tuinkoepel en een folly bevat. Verder staan aan de Wolwevershaven 2 monumentale gebouwen, waaronder het pakhuis Stockholm. Tevens staan er 7 gemeentelijke monumenten.
3: Rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten
De Wolwevershaven kent eveneens 2 monumentale wegen waterwerken: de opvallende Scheepslift met schroevendok Straatman uit 1928 en de ijzeren ophaalbrug Damiatebrug uit 1855. Het Vlak kent 5 rijksmonumenten en 1 gemeentelijk monument, die gebouwd zijn in de 18e en 19e eeuw. Ze zijn in gebruik als woonhuis, als winkelpand en als horecapand. De Kuipershaven kent 9 rijksmonumenten, waaronder 9 gebouwen en 7 woonhuizen. Het pand op de hoek van het Vlak en de Nieuwe Haven, ook het Huis met de Hoofden genoemd, is eveneens een rijksmonument, maar is formeel gesitueerd aan de Nieuwe Haven. Daarnaast kent de Kuipershaven 11 gemeentelijke monumenten.
Pagina 6 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
. . De Scheepslift met schroevendok Straatman is gebouwd in 1928, tegenover de Machinefabriek L. Straatman Ketelmakerij. Het dok werd gebruikt om schepen aan de achterzijde uit het water te lichten, zodat vanaf drijvende, houten vlonders de scheepsroeren en schroeven gerepareerd of vervangen konden worden. Het schroevendok is een verkorte vorm van een scheepsdok, waarin een heel schip drooggezet kan worden. Met een schroevendok kan alleen het achterschip omhoog getakeld worden.
5: Schroevendok Straatman
De scheepslift met schroevendok Straatman is de enige scheepslift in deze vorm die in Nederland nog bestaat. Het is van belang vanwege de bouwhistorische-, industrieel-archeologische- en typologische waarde. De takel is van industrieelarcheologische belang als zeldzaam voorbeeld van een vroeg twintigste-eeuwse inrichting voor scheepsreparatie in een binnenhaven. De takel is van bouwhistorisch belang vanwege de kwaliteiten van het ontwerp, vanwege de detaillering en de materiaaltoepassing. De scheepstakel heeft typologische waarde en heeft een historisch-functionele relatie met de bedrijvigheid aan de Kuipershaven en het bedrijf van de familie Straatman1. In de afgelopen decennia is in de Wolwevershaven een bijzondere verzameling van historische (vracht)schepen bij elkaar gekomen. Zeilende vrachtschepen zoals Klippers en Tjalken, maar ook een Hasselter Aak en een Steilsteven. Ook is de Wolwevershaven de vaste thuishaven van meerdere Luxe Motors, waar al direct bij de bouw een motor is ingebouwd en de schipper overdekt kon sturen. Tot slot liggen er diverse sleepboten die zo bepalend zijn geweest voor het beeld van Dordrecht op de rivier. Het betreft in alle gevallen geklonken schepen die gebouwd zijn in de periode van ca. 1890 t/m de dertiger jaren van de 20e eeuw. Totaal zijn er momenteel 19 vaste ligplaatsen.
Zonder tussenkomst van overheid en/of subsidie hebben de schippers/eigenaren van de schepen veel tijd, geld en energie besteed om de schepen in zo oorspronkelijk mogelijke staat te herstellen. Voor de schippers is het meer dan een woning, het is ook een manier van leven. Bijzonder is de manier waarop de schepen langs elkaar zijn afgemeerd. Dat is niet gebruikelijk in Nederland. Met de schepen wordt niet meer Pagina 7 van 41
1 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
beroepsmatig gevaren, maar in de zomer zijn de schepen door het hele land te vinden. De schepen voldoen ook allemaal aan de modernste eisen op gebied van veiligheid (marifoon en AIS) en zijn allemaal CVO gekeurd. De kades worden regelmatig gebruikt voor werkzaamheden ten behoeve van de schepen. Het maken van een nieuwe mast of zwaarden of klinkwerkzaamheden aan een bijboot. Hiervoor zijn op de kade diverse werkplekken ingeruimd. De historische schepen in de museumhaven Wolwevershaven zijn als geregistreerd varend erfgoed opgenomen in het Register Varend Erfgoed Nederland, dat ressorteert onder de Federatie Varend Erfgoed Nederland. Nederland heeft als Waterland een grote en rijk gesorteerde vloot aan varend erfgoed weten te behouden, die het waard is om gepresenteerd en bekend gemaakt te worden.
6: Register Varend Erfgoed Nederland
De
Kuipershaven kant van het water wordt nu met name gebruikt voor passanten, d.w.z. schepen die voor kortere tijd afmeren in Dordrecht. Zeker in de zomer meren hier de kleinere passagiers/charterschepen af. De Rijnstoomsleper Pieter Boele, gebouwd in 1893 op de scheepswerf van Boele in Slikkerveer, is als de enige nog bestaande Rijnsleper een uniek schip en als pronkstuk door het Maritiem Museum Rotterdam in langdurige bruikleen gegeven aan Dordrecht.
7: Informatiebord Rijnstoomsleper Pieter Boele
Pagina 8 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
1.6
Maatschappelijke trends
Het toerisme stijgt wereldwijd, mede als gevolg van de ook in andere delen van de wereld dan in Europa toenemende welvaart. Dit leidt tot een toename van het inkomend toerisme naar Nederland, de meeste toeristen komen uit de buurlanden Duitsland, België en Engeland. Ook de dagrecreatie in Nederland neemt toe, maar met ongeveer de helft van de toename van toeristen uit het buitenland. De aantrekkingskracht van Nederland voor cultuurtoeristen is gestegen. Dit is merkbaar door het aantal bezoekers aan Werelderfgoedsites, maar ook aan culturele activiteiten. Sommige mensen ervaren ook een keerzijde; zij vinden de ‘hotspots’ in Amsterdam soms te druk. Anderzijds levert toerisme ook inkomsten en banen op. Daarom is de inzet van het NBTC Holland Marketing van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat vooral om te komen tot spreiding van toeristen en dagrecreanten2. Amsterdam had in 2018 ongeveer 17 miljoen toeristische bezoekers tegenover 2,5 miljoen bezoekers aan Dordrecht. Het culturele aanbod in Dordrecht trekt samen zo’n 400.000 bezoekers. Evenementen in Dordrecht brengen zo’n 1,1 miljoen bezoekers in beweging.
8: Bezoekersprofiel Dordrecht
Toerisme in perspectief – juli 2018, NBTC Holland Marketing
2
Pagina 9 van 41
MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
De actieve en passieve deelname aan cultuur neemt, na een afname tijdens de financiële crisis tussen 2008 en 2014, inmiddels weer toe. Het aantal bezoeken aan en het aantal mensen werkzaam in concerten en podiumkunsten neemt toe, evenals het aantal bezoekers aan musea. Noord-Holland heeft, met Amsterdam voorop, het grootste culturele aanbod en ook het grootste aantal culturele bezoekers3. ZuidHolland heeft ongeveer de helft van het aantal culturele bezoekers dat Amsterdam heeft.
9: Cultuur en vrije tijd in Zuid-Holland
Het aantal mensen dat gebruik maakt van digitale apparaten als laptops, tablets en smartphones stijgt snel, inmiddels ook onder ouderen. Ook het gebruik van sociale media stijgt fors; een derde van de 75-plussers en nagenoeg alle jongeren gebruiken sociale media4. De Nederlandse economie is de laatste paar jaar weer gegroeid, na de forse recessie als gevolg van de financiële crisis. Daardoor stijgt nu ook de vraag naar woningen en de woningbouwproductie. Ook de handel, de zakelijke dienstverlening en de uitzend- en reisbranche groeit flink. De werkgelegenheid groeit, maar de inkomensgroei blijft achter. De scheve inkomensverdeling neemt toe, niet alleen in Nederland, maar in de hele Westerse wereld5.
Pagina 10 van 41 3
Trends in Nederland 2018 - CBS Idem 5 Idem 4
MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
De aandacht voor klimaatschade door milieuvervuiling door het gebruik van fossiele brandstoffen als kolen, aardolie en aardgas, neemt toe, evenals de roep om de CO2uitstoot fors te verlagen. Daarom worden samen met maatschappelijke partijen en het bedrijfsleven maatregelen voorbereid voor verduurzaming van de gebouwde omgeving en het verkeer, vergroening van het belastingstelsel en nieuwe energiebronnen6. Ook in de woonomgeving en de binnenstad zal de aandacht groeien voor mogelijkheden voor verduurzaming7. Toekomstverwachting De hiervoor beschreven maatschappelijke trends en ontwikkelingen zullen waarschijnlijk deels hun weerslag hebben op de Wolwevershaven. De huizenprijzen zullen stijgen, het aantal bezoeken van dagrecreanten en cultuurtoeristen ook. De belangstelling voor cultureel en museaal aanbod neemt toe. De mogelijkheden om informatie te delen via digitale middelen nemen snel toe. Het 10: Zonnepanelen aan boord appel dat op bewoners en ondernemers gedaan zal worden om het energieverbruik van huizen, schepen en bedrijfspanden te verduurzamen zal toenemen. Ook zal de druk om het wegverkeer te verminderen en het vervoer te verduurzamen toenemen.
1.7
Beleidskaders van de gemeente en provincie
1.7.1 Bestemmingsplan Historische Binnenstad (2011) De Wolwevershaven valt onder het bestemmingsplan Historische Binnenstad. De haven zelf heeft de bestemming ‘water’, de Wolwevershaven inclusief bebouwing heeft de dubbelbestemming ‘archeologie’ en ‘beschermd stadsgezicht’. In het bestemmingsplan, dat bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet het omgevingsplan zal heten, zou de haven ook de bestemming ‘historische haven’ kunnen krijgen. De historische schepen zouden dan ook in de cultuurhistorische paragraaf van het bestemmingsplan opgenomen kunnen worden. In dit gebied geldt een beschermend bestemmingsplan, omdat in 1988 nagenoeg de gehele historische binnenstad is aangewezen als een van rijkswege Beschermd Stadsgezicht. Een gebied binnen een stad of dorp met een bijzonder cultuurhistorisch karakter kan door het rijk of door de gemeente aangewezen worden als een van rijkswege respectievelijk van gemeentewege beschermd stads- of dorpsgezicht. De bedoeling is dat door deze bescherming het cultuurhistorisch karakter behouden blijft. Nieuwe bouwplannen en nieuwe ontwikkelingen zijn in een beschermd stadsgezicht niet
Pagina 11 van 41 6 7
Regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’ Nationale Energieverkenning 2017, PBL en ECN
MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
onmogelijk, maar bij een afweging over de wenselijkheid daarvan is het behoud van het cultuurhistorisch karakter een zwaarwegend belang. Het havengebied van de historische binnenstad, waar de Wolwevershaven onder valt, is sinds de aanleg en de eerste bebouwing nog grotendeels onaangetast. De oude eilandenstructuur en een groot deel van de historische bebouwing zijn nog aanwezig. De haven- en rivierkades hebben een authentiek historische karakteristiek en zijn beeldbepalend voor de Dordtse historische binnenstad. De rivierkades hebben een open karakter en bieden een wijds zicht op de brede rivier en de drukke scheepvaart. De havenkades, zoals aan de Wolwevershaven, hebben een meer besloten karakter, dat door de bomenrijen wordt versterkt. De binnenstadshavens waren vroeger het toneel van veel bedrijvigheid, maar zijn nu hoofdzakelijk in gebruik als woongebied. Er is hier nog sprake is van enige functiemenging, hoofdzakelijk voor culturele functies, horeca en winkels. Dit bevordert de levendigheid. Aan het einde van de Wolwevershaven ligt het Groothoofd met de rijkelijk geornamenteerde stadspoort. Hier zijn een hotel en een restaurant gevestigd, op één van de mooiste locaties van Nederland met een groots uitzicht over het drierivierenpunt waar de Oude Maas, de Merwede en de Noord samenkomen. Dit is het drukst bevaren rivierenpunt van Europa.
De Wolwevershaven wordt ook gekenmerkt door de museumhaven met de historische schepen die hier liggen, die een mooi historisch maritiem ensemble vormen met het Schroevendok Straatman en de voormalige pakhuizen aan de havenkades. In de aansluitende Nieuwe Haven liggen, zoals in meer Dordtse binnenstadshavens, vooral pleziervaartuigen. Zoals in veel historische binnensteden is ook de historische binnenstad van Dordrecht niet gebouwd op veel autoverkeer en parkeerplaatsen voor auto’s. Het aantal kort parkeerplaatsen is beperkt en automobilisten worden gestimuleerd hun auto op grote parkeerplaatsen net buiten de binnenstad te laten staan. Voor bewoners en bedrijven in de binnenstad is er een vergunningensysteem. Te voet en per fiets is de binnenstad goed bereikbaar. Er zijn aanlegplaatsen voor de waterbus en er rijden bussen. Ook het treinstation ligt aan de rand van de binnenstad.
Pagina 12 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
12: Expertteam visie binnenstad Dordrecht
De gemeente vindt toerisme van belang voor het economisch functioneren van de binnenstad. De gemeente ondersteunt daarom de ontwikkeling van een aantrekkelijk winkelgebied, kwalitatief goede horeca met terrassen, mooie openbare ruimte en de organisatie van evenementen. Ook de routes door de binnenstad, zoals het Rondje Dordt langs monumenten en musea, het maandelijkse Kunstrondje langs 60 ateliers, galeries, antiquariaten en kunst- en antiekwinkels, en het Waterrondje Dordt met een fluisterboot door de havens en over de rivier zijn aantrekkelijk voor bezoekers. De gemeente heeft aandacht voor het vergroten van de trekkracht, het versterken van de levendigheid en het verbeteren van de entrees van de historische binnenstad.
13: Rondje Dordt
Pagina 13 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
1.7.2 Beeldkwaliteitsplan Binnenstad Het Beeldkwaliteitsplan Binnenstad Dordrecht uit 2014 begint met de constatering dat je het beste beeld van de stad krijgt als je er bovenop kijkt. Dan zie je ‘een stad op een eiland, gevangen in de armen van rivieren’. De rivieren met hun vertakkingen en stadshavens waren de economische levensaders van de stad. Voor veel oudNederlandse steden en dorpen geldt dat ze om deze reden aan het water ontstaan en tot bloei gekomen zijn. Pas in de vorige eeuw met de opkomst van de trein en later het weg- en luchttransport veranderde dat. De oriëntatie van de stad keerde van het water naar het land. De binnenstadshavens en hun bebouwing verloren hun oorspronkelijke functie, totdat er door herbestemming nieuwe toepassingen voor werden gevonden. Pakhuizen werden woningen, werkplaatsen werden winkels en havens werden jachthavens of museumhavens.
14: Bomenrij langs Kuipershaven
Het Beeldkwaliteitsplan gaat in op de inrichting van de straten en kades langs de binnenstadshavens, die ingericht worden om langs de havens te kunnen wandelen, waarbij de bomenrijen bijdragen aan de intimiteit van de openbare ruimte. Waar bomenrijen ontbreken kunnen deze worden aangevuld, zoals aan de Kuipershaven.
Pagina 14 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
Het Beeldkwaliteitsplan binnenstad omvat aanvullende welstandscriteria voor toetsing van wijzigingen in de bebouwing en inrichting van de openbare ruimte in de binnenstad. Dordrecht hanteert geen welstandsbeleid voor schepen. 1.7.4 Beleidsvisie Dordtse Binnenhavens De gemeente stelt een beleidsvisie op voor de binnenhavens. De beleidsvisie gaat in op het gebruik van de binnenhavens door verschillende doelgroepen en voor diverse functies. De havenvisie beoogt een extra impuls te geven aan het versterken van de positie van stad aan het water met de volgende ambities: het versterken van de positionering van (Samen) Stad aan het Water en een bijdrage leveren aan een optimaal toekomstbestendig gebruik van de havens en kades. Om de ambities te realiseren wordt onder andere ingezet op de zichtbaarheid en beleefbaarheid van het water, het zichtbaar maken van maritiem toerisme, de bereikbaarheid, toegankelijkheid en verbindingen over het water, het beter karakteriseren van de verschillende havens, het toevoegen van nieuwe functies in de havens (o.a. aantrekkelijkheid binnenstad), het versterken van de economische positie (o.a.
levendige binnenstad), duurzaam gebruik en veilig gebruik van en over water In de beleidsvisie Binnenhavens wordt verwezen naar deze visie, deze visie is een eerste uitwerking van de visie op de binnenhavens 1.7.5 Regels voor historische binnenschepen in de Wolwevershaven De aanwezigheid van representatieve historische binnenschepen, doorgaans voormalige bedrijfsvaartuigen, speelt de hoofdrol in het gemeentelijke document ‘Nadere regels historische binnenschepen in de Wolwevershaven’ uit 2013. De gemeente wil deze schepen ligplaats bieden in de Wolwevershaven, om bij te dragen aan de instandhouding van dit erfgoed en omdat deze schepen waarde hebben voor de aantrekkelijkheid en levendigheid van de stad. De schepen mogen geen duurzame overlast veroorzaken, maar de doelstelling is wel dat de historische schepen in de museumhaven door middel van varen, onderhoud en restauratie bijdragen aan de bedrijvigheid en dynamiek in de Wolwevershaven. De schepen moeten aan een aantal criteria voldoen: ze moeten cultuurhistorische waarde hebben, varend zijn en ook af en toe varen en een restauratie- of instandhoudingsplan hebben. Als een schip voor langere tijd uit de haven weg is, mogen er tijdelijk andere gastschepen liggen met een vergelijkbare monumentenstatus.
Op grond van een Reglement commissie Wolwevershaven’ adviseert een daartoe aangewezen deskundige commissie het college van B&W over de regels voor de historische schepen in de Wolwevershaven en toetst potentiële nieuwe belangstellenden.
Pagina 15 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
1.7.6 Coalitieakkoord 2018-2022 De coalitie in de gemeente Dordrecht is trots op de cultuurhistorische waarde van de historische binnenstad van Dordrecht en zet in op de veranderende functie van de binnenstad van vooral winkelen naar een gebied om te beleven, ontmoeten en ontspannen. Daarbij moet er zowel aandacht zijn voor levendigheid als voor leefbaarheid. Veel aandacht gaat uit naar culturele 16: Mijlpaal ‚Dordrecht viert de stad!‘ voorzieningen, culturele programma’s en evenementen. De gemeente wil belangrijke historische momenten vieren met bewoners en bezoekers. Er zijn speciale activiteiten die zijn gekoppeld aan historische mijlpalen zoals Dordrecht 800 jaar stadsrechten in 2020 en 600 jaar Sint Elisabethsvloed in 2021.. Naast dit cultuur- en festivalaanbod wil de coalitie jonge Dordtenaren betrekken om met nieuwe ideeën de stad een hipper imago te geven. Ook wil de coalitie de mogelijkheden van Dordrecht als waterstad beter 17: Kaart van Dordrecht door Blaeu uit 1652 benutten door meer activiteiten op en rond het water te organiseren. 1.7.7 De opgave Levendige Binnenstad De gemeente Dordrecht heeft in het Politiek Akkoord 2014-2018 de ambitie uitgesproken om één van de beste binnensteden van Nederland te zijn. Daartoe heeft de gemeente al veel geïnvesteerd in culturele voorzieningen, openbare ruimte en vernieuwing van gebouwen.
De jury die Dordrecht verkoos als 2e Beste Binnenstad 2015-2017 prees de inzet op hoogwaardige restauratieve voorzieningen en een goed cultuuraanbod, die een impuls geven aan de stad. Bij de culturele voorzieningen in de binnenstad horen het Dordrechts Museum, het Hof van Nederland, het Nationaal Onderwijs Museum, het Energiehuis, The Movies, Kinepolis en Kunstmin, maar zeker ook het Museum aan de
18: Dordts Patriciërshuis
Pagina 16 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
Maas, gevestigd in het Dordts Patriciërshuis aan de Wolwevershaven en de Museumhaven met het Schroevendok. 1.7.8 Evenementenbeleid Dordrecht doet het goed als evenementenstad. Er zijn veel lokale evenementen met vooral een maatschappelijke betekenis. Daarnaast zijn er periodiek terugkerende evenementen zoals Dordt in Stoom en Open Monumentendag, maar ook eenmalige grote evenementen, zoals de Mijlpalen, die naast eigen bewoners ook een landelijke uitstraling en aantrekkingskracht hebben. De gemeente vindt evenementen belangrijk voor de levendigheid, het imago en de economie van de stad. In het evenementenbeleid richt de gemeente zich op een mix van diverse soorten evenementen en op spreiding in tijd, plaats en doelgroep. Er komt meer nadruk te liggen op de aspecten veiligheid en duurzaamheid bij het organiseren van evenementen. Bekende evenementen als Kerstmarkt, Dordt in Stoom, Big Rivers en de Boekenmarkt trekken samen meer dan een miljoen bezoekers naar de binnenstad. De huizen, gebouwen en schepen in de Wolwevershaven kunnen zich uiteraard presenteren tijdens de Open Monumentendag in 19: Dordt in Stoom september. Daarnaast kunnen nieuwe initiatieven op het gebied van evenementen en amateurkunst de betrokkenheid van bewoners vergroten en bijdragen aan het vernieuwen van het culturele aanbod.
1.7.9 De Waterdriehoek en de Erfgoedlijn Waterdriehoek De 'Waterdriehoek' wordt gevormd door UNESCO Werelderfgoed Kinderdijk, Nationaal Park De Biesbosch en de Binnenstad van Dordrecht. De grote rivieren verbinden deze drie iconen. In dit gebied komen de Zuid-Hollandse verhalen van het water samen: van overstromingen en inpolderingen, molens en gemalen, scheepsbouwers en baggeraars. Het water was en is de levensader voor de handel en welvaart. Tal van organisaties werken samen aan een regionaal investeringsprogramma om de Waterdriehoek te versterken. Vanuit Dordrecht is de insteek: 1. Het beter zichtbaar en beleefbaar maken van water in de stad, vanaf het land. 2. Het toevoegen van nieuwe functies op het water, met een toegevoegde waarde voor het land.
Pagina 17 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
3. Versterken van routes en vervoer over en langs water. 4. Het beter zichtbaar en beleefbaar maken van de maritieme historie en historische verbondenheid en afhankelijkheid van de stad met het water. Een aantal projecten is al gerealiseerd, andere worden uitgevoerd of onderzocht. Ook het maken van een toekomstverkenning en uitvoeringsplan voor de Wolwevershaven maakt hiervan onderdeel uit. Het doel is dat het varend erfgoed in samenhang met het industrieel erfgoed Schroevendok Straatman en met het Patriciërshuis beter tot hun recht komen en de haven een impuls geven, vooral ook in de wintermaanden. Ook de provincie Zuid-Holland werkt mee om de Waterdriehoek te versterken. Daartoe ondersteunt de provincie zowel de Landschapstafel Waterdriehoek als de Erfgoedlijn Waterdriehoek. De Erfgoedlijn is één van de zeven ‘erfgoedlijnen’ die de geschiedenis van het landschap beter zichtbaar en beleefbaar maken. Er komt wellicht een achtste maritieme erfgoedlijn, die de lijn van Hoek van Holland naar Gorinchem verbindt. Een erfgoedlijn is een geografische lijn (bijvoorbeeld een kust, trekvaart, oude duinenrij of eiland) die verschillende punten op de kaart verbindt tot één geheel met een gemeenschappelijk historisch verhaal. Partijen in het gebied van een erfgoedlijn werken samen aan het uitwerken van plannen.
Gezamenlijk beschrijven zij een wensbeeld en een meerjaren-investeringsprogramma. Als het provinciaal bestuur het met de voorstellen eens is, wordt er een lijst met projecten en een bijdrage van de provincie vastgesteld in een Maatregelenpakket erfgoedlijnen, dat jaarlijks opnieuw wordt vastgesteld. De erfgoedlijn Waterdriehoek vertelt het verhaal van het water, mensen en machines in Zuid-Holland. De Waterdriehoek bestaat uit de volgende elementen: de rivieren Oude Maas, Merwede en Noord en hun oevers en dijken, historische waterstaatsobjecten zoals molens en gemalen, buitendijkse elementen als griendheuvels en griendketen, eendenkooien en watergebonden industriële objecten als scheepswerven.
20: Erfgoedlijn Waterdriehoek
Om in aanmerking te komen voor subsidie uit de erfgoedlijn Waterdriehoek moeten projecten bijdragen aan de aantrekkelijkheid, toegankelijkheid en zichtbaarheid en aan de toeristisch-recreatieve structuurversterking van de regio. De erfgoedtafel zal zich de komende jaren vooral richten op het maritiem en industrieel erfgoed. Het Patriciershuis en de restauratie van het Schroevendok Straatman hebben onder andere subsidie uit de erfgoedlijn Waterdriehoek gekregen .
Pagina 18 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven 1.7.10 Verhaallijn van het NBTC ‘Nederland Waterland’ Het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC) verzorgt Holland Marketing voor het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Het NBTC heeft 10 verhaallijnen ontwikkeld om toeristen kennis te laten maken met Nederland, waaronder de verhaallijn ‘Nederland Waterland’. Omdat een groot deel van Nederland onder de zeespiegel ligt, zijn hier eeuwenlang maatregelen toegepast om het land te kunnen bewonen, bebouwen en bewerken. Dijken en dammen, molens en gemalen, polders en weteringen, grachten en kanalen, bruggen en sluizen, scheepswerven en schepen; ze kenmerken onze steden en dorpen en maken ze geliefd bij bewoners en bezoekers. De verhaallijn ‘Nederland Waterland’ verbindt kenmerkende watericonen en ontsluit daarmee het verhaal van de wording van Nederland. Met Dordrecht, Kinderdijk en Biesbosch heeft de regio 3 van de 12 watericonen.
Pagina 19 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
2. De omwonenden aan het woord 2.1 Een samenhangende visie voor de Wolwevershaven In het vorige hoofdstuk is een flink aantal beleidskaders, ontwikkelplannen en programma’s beschreven. Daaruit blijkt dat de kaders voor wat er in de Wolwevershaven wel en niet mag plaatsvinden duidelijk zijn: de Wolwevershaven ligt in het beschermd stadsgezicht, is rijk aan beschermde monumenten en er gelden regels voor de kwaliteit van de historische schepen. Tegelijk wordt duidelijk dat er diverse plannen zijn voor een verdere ontwikkeling van de historische binnenstad, die ook de Wolwevershaven en haar bewoners raken. Wat tot nu toe echter ontbreekt is een samenhangende visie voor de Wolwevershaven. Daardoor is het niet echt helder welke gevolgen de gemeentelijke en provinciale plannen voor de binnenstad nu voor de Wolwevershaven en haar bewoners kunnen hebben. Wat door de één gezien zou kunnen worden als een kans, zou voor de ander juist een bedreiging kunnen zijn. Het ontbreken van zo’n samenhangende visie kan aanleiding geven tot een gebrek aan vertrouwen in de gemeente of in de bewoners, terwijl een communicatie en transparantie noodzakelijke voorwaarden zijn voor een goede samenwerking. In het vorige hoofdstuk kwamen de overheden aan het woord.
In dit hoofdstuk is het woord aan de betrokkenen bij de Wolwevershaven: de bewoners van de huizen en de schepen en de mensen die hier een voorziening of een bedrijf gevestigd hebben. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de strategische vraagstukken rond de thema’s wonen, werken, voorzieningen en openbare ruimte.
2.2 Bewonersbijeenkomsten Voor het maken van een toekomstverkenning met uitvoeringsplan voor de Wolwevershaven is het van groot belang om te weten wat de wensen en ideeën zijn van de mensen die in dit gebied wonen en werken. Daarom zijn er twee werkbijeenkomsten georganiseerd met de bewoners en gebruikers van de Wolwevershaven, één specifiek voor de bewoners en eigenaren van de historische schepen en één voor alle bewoners en gebruikers. Daarna zijn diverse gesprekken gevoerd met bewoners en organisaties aan de haven om dieper op de genoemde onderwerpen in te gaan. 2.5.1 Werkbijeenkomst bewoners historische schepen De bijeenkomst met de bewoners van de historische schepen was goed bezocht en constructief. De avond startte met de opmerking van de adviseurs van het Mobiel Erfgoed Centrum dat de Historische Haven met historische schepen in de Wolwevershaven zo ‘onzichtbaar’ lijkt: niet genoemd in gemeentelijke beleidsnota’s, geen richtingbordjes op straat, geen informatie bij de schepen ... zij vragen zich af hoe dat komt? Deze opmerking wordt door de scheepsbewoners gedeeld, waarbij wordt gemeld dat er wel al eerder wensen en ideeën zijn doorgegeven aan de
Pagina 20 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
gemeente. Ook heeft een aantal scheepsbewoners aan de gemeente laten weten dat zij graag wat meer reuring bij de schepen willen. Aan de hand van een presentatie is verder gepraat over wat voor soort Historische haven de scheepsbewoners graag zouden willen zien in de Wolwevershaven. Voorbeelden van erfgoedhavens elders in het land lieten vier uitgesproken mogelijkheden zien: 1. een erfgoedhaven kan een topcollectie laten zien van zeer authentieke en bijzondere schepen, 2. een erfgoedhaven kan ook een meer informatieve en educatieve functie hebben en uitleg geven aan het publiek wat de betekenis is van de historische schepen in de haven. 3. Een derde vorm is een historische haven met een buurtfunctie, waarin de bewoners van de schepen samenwerken met de bewoners van de huizen om een aantrekkelijke leefomgeving te realiseren. 4. Een vierde mogelijkheid is om een historische haven in te richten als een beleveniscentrum voor het publiek, dat zodoende zelf kan ervaren wat historische schepen zijn en kunnen. De eerste en laatste mogelijkheid vielen duidelijk af, maar de tweede en derde vielen wel in de smaak en bieden ook meerwaarde voor de Wolwevershaven.
Een combinatie van een Kennishuis en een Broedplaats leggen het accent op een historische haven die een verbindende waarde heeft voor de omwonenden in de buurt en die een educatieve waarde heeft voor de bezoekers aan de Wolwevershaven.
Pagina 21 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
Voor de scheepsbewoners staat voorop dat de haven een prettige leefomgeving blijft. Een overdaad aan toeristen en grootschalige evenementen wordt minder gewaardeerd. Maar wat meer reuring bij de schepen zou best kunnen. Er worden verschillende wensen en ideeën naar voren gebracht, sommige vooral ruimtelijk, sommige meer sociaal of cultureel. Sociale ideeën Nodig buurtbewoners uit aan boord en leer elkaar beter kennen Culturele ideeën Maak een film over de vroegere en huidige functie van de historische schepen en het schroevendok Straatman in de Wolwevershaven Organiseer een Wolwevershavenconcert op het water Geef informatie aan vaarpassanten over culturele en recreatieve mogelijkheden in de binnenstad, bijvoorbeeld via een infotasje aangereikt door de brugwachters of door de watersportverenigingen Ontwikkel kleine culturele evenementen op en bij de schepen en programmeer optredens aan boord of tijdens kleine vaartochten (voorbeeld Piushaven in Tilburg https://www.piushaven.nl/evenementen) Betrek de schepen bij het organiseren van de Kerstmarkt – geef elk schip de traditionele kerstboom voor in de top van de mast – en zorg voor lichtsnoeren die de contouren van de schepen laten zien Houdt een ‘Verlichte schepen-avond’ tijdens de donkere dagen voor kerst Verzorg een training voor de stadsgidsen over de historische schepen en het belang van de scheepvaart voor de
Wolwevershaven en voor Dordrecht Ontwikkel een arrangement met vaartocht, rondleiding langs de schepen, bezoek aan Museum aan de Maas en wat te eten en drinken Benut de geschiedenis van het Schroevendok Straatman en maak zichtbaar hoe de scheepslift functioneerde Ruimtelijke ideeën Verbeter de bestrating rond de kade en het Vlak
Pagina 22 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
Zorg voor goede loopplanken en op- en afstapvoorzieningen Realiseer een steigerplan, waardoor de schepen schuin met de kop naar de wal afmeren en daardoor beter zichtbaar zijn en werk de nutsvoorzieningen, zoals drinkwater, elektriciteit en riolering, daarin weg Benut de Kuipershaven kant van de haven beter, vooral in de winter Plaats informatieborden, eventueel met QR-codes, bij de schepen en bij het begin en eind van de Historische haven Wolwevershaven, dus bij de Roobrug en de Damiatebrug Plaats wegwijzerbordjes naar de Historische haven Wolwevershaven Plaats bomen aan de Kuipershaven Realiseer een wandelpad met banken langs de kade aan de Kuipershaven en verplaats de parkeerstrook
2.5.2 Werkbijeenkomst alle bewoners en gebruikers Wolwevershaven Enkele weken na de eerste bijeenkomst met de scheepsbewoners vond de werkbijeenkomst plaats waarvoor alle bewoners en gebruikers van de Wolwevershaven waren uitgenodigd. Deze bijeenkomst verliep aanvankelijk nogal stroef en emotioneel. Een aantal aanwezigen verliet na korte tijd de bijeenkomst, na duidelijk gemaakt te hebben dat er volgens hen niets veranderd hoeft te worden aan de Wolwevershaven. Bewoners gaven aan bang te zijn dat hun woongenot ondergeschikt gemaakt zal worden aan commerciële en toeristische belangen. De gemeente is dit niet van plan. De bewoners hebben samen via een Kwartetspel Wolwevershaven aangegeven hoe de haven versterkt zou kunnen worden op de volgende aspecten: Cultuur, Economie, Cultuurhistorie, Ruimtelijke kwaliteit, Recreatie en Ecologie. Er zijn zes groepen aan het werk gegaan met het kwartetspel8 en er zijn veel waardevolle wensen en ideeën uit naar voren gekomen. Ideeën uit Wolwevershaven Onderwerp Ruimtelijke kwaliteit Kuipershaven toegankelijk maken voor voetgangers Mooie bestrating, inclusief banken en groen Cultuurhistorie Relatie scheepvaart en bebouwing Cursus ontwikkelen voor stadsgidsen website Wolwevershaven Cultuurhistorie
Wie doet mee Gemeente Bewoners
Met welke middelen Geld
Herkomst middelen Gemeente
Welke stappen
Schippers Gemeente Bewoners
QR-scan Informatiebord (bescheiden afmeting)
Overheid: gemeente en provincie
VVV en Stadsgidsen: meer nadruk leggen op de schepen
Gemeente in overleg met
Geld
Uit het cultuurbudget
Samenwerking gemeente,
Herinrichting Kuipershaven
Pagina 23 van 41 8
Zie het Kwartetspel Wolwevershaven in de Bijlagen.
MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
-
Website en kleine infoborden Respect tonen voor toeristen die van rust genieten en daarom de Wolwevershaven zo waarderen Recreatie Klein B&B-achtig logeren op schepen Ecologie Intensiever vervoer: parkeren buiten de stad en vervoer de stad in Economie en recreatie Behoudt kwaliteit leefomgeving Geen kermis en massatoerisme Extra thema ‘Gastvrijheid’ Schepencarrousel A-niveau inrichting Steigers Gevels Kuipershaven aankleden Sfeer van de Haven verbeteren Infoborden
schippers en bewoners
Informatie van en door de bewoners
van de gemeente
Gaat soms niet om geld, maar om mogelijk maken MV-middelen Creativiteit
Actievere rol gemeente Eigen initiatief stimuleren Ideeën aandragen
schippers en walbewoners
Schippers
Schepen Bewoners Havendienst
Er zijn zeven jokers ingezet, met de volgende onderwerpen:
Wolwevershaven open voor recreatievaart Afmeergelegenheid creëren voor kleine schepen (geen overnachtingen) Zijde Kuipershaven toegankelijk maken voor historische schepen Fietsboten naar Riedijkshaven Beperking emissie stookgassen Geen kermis / poppenkast Gastvrijheid bevorderen
Het Kwartetspel heeft een aantal duidelijke conclusies opgeleverd:
De bewoners en gebruikers van de Wolwevershaven vinden de thema’s Ruimtelijke kwaliteit en Cultuurhistorie veruit het belangrijkst. De volgende wensen zijn vaak naar voren gekomen: o Maak de walkant van de Kuipershaven toegankelijk voor voetgangers, zonder verlies van parkeerplaatsen voor bewoners, en zorg voor bomen, groen en plantenbakken.
Pagina 24 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven o
o
o
Leg de relatie tussen scheepvaart en de bebouwing, verbeter de toegankelijkheid en zichtbaarheid en geef informatie over de schepen in de Historische haven Wolwevershaven. Bewaar de schoonheid van het gebied. De intimiteit van de Wolwevershaven is een essentieel kenmerk en exclusiviteit en stilte zijn voor de bewoners essentiële waarden. Zorg voor een goede samenwerking, communicatie en transparantie tussen de gemeente en de bewoners.
2.3 Gesprekken met betrokken organisaties Naast de twee werkbijeenkomsten is er ook uitgebreid gesproken met een aantal bij de Wolwevershaven betrokken organisaties. Ook met hen zijn de sterke en minder sterke kanten van de Wolwevershaven besproken en in het verlengde van wat naar voren is gebracht tijdens de werkbijeenkomsten met de bewoners van de schepen en de huizen zijn hun ideeën om de kwaliteit van de Wolwevershaven te versterken verkend. In het volgende hoofdstuk worden de naar voren gebrachte suggesties verder uitgewerkt.
Pagina 25 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
3. Toekomstverkenning Wolwevershaven 3.1 Kernwaarden en kwaliteiten De kernwaarde van de Wolwevershaven is vooral de bijzondere ruimtelijke kwaliteit. De Wolwevershaven heeft, als één van de binnenstadshavens in de historische binnenstad van Dordrecht, een geheel eigen karakteristiek. De meest opvallende kwaliteiten van de Wolwevershaven zijn ten eerste de degelijkheid van het ensemble van solide historische panden, schepen en maritiem erfgoed, die een zekere intimiteit en rust uitstraalt, wat nog versterkt wordt door de aanwezigheid van water en bomen. Ten tweede straalt de haven schoonheid uit, door de hoge cultuurhistorische waarde van het grote aantal gebouwde monumenten en varende monumenten in de Historische haven Wolwevershaven, met als uniek beeldbepalend element het monumentale Schroevendok met scheepslift van Straatman aan de ene zijde van de haven en de markante Damiatebrug aan de andere zijde. Het is aardig om op te merken dat deze kwaliteiten - degelijkheid en schoonheid - twee van de drie criteria benaderen die de Romeinse bouwmeester Vitruvius gebruikte als normatieve criteria voor het beoordelen van architectuur. Volgens Vitruvius is er sprake van goede architectuur als er een evenwicht is tussen ‘sterkte’ (firmitas), ‘schoonheid’ (venustas) en ‘bruikbaarheid’ (utilitas). Vitruvius legde daarmee de basisprincipes neer voor de Westerse architectuur.
21: Monumenten in de Wolwevershaven
Deze principes worden nog altijd gebruikt als uitgangspunten voor de welstandsbeoordeling in Nederland. Het derde principe van Vitruvius, ‘bruikbaarheid’ (utilitas), is de kwaliteit die naar de mening van een aantal bewoners en betrokkenen bij de Wolwevershaven nog verbeterd kan worden. De wensen en suggesties die naar voren gebracht zijn betreffen voornamelijk de informatievoorziening, zichtbaarheid en toegankelijkheid van de beeldbepalende cultuurhistorische objecten in en langs de haven. Als deze kwaliteit door deze suggesties verbetert en de bruikbaarheid van de Wolwevershaven wordt vergroot, draagt dat bij aan het welstandsniveau van de gehele Wolwevershaven.
Pagina 26 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
Het is van eminent belang om bij de verdere ontwikkeling van het gemeentelijk en provinciaal beleid dat van invloed is op de historische binnenstad van Dordrecht, en dus ook voor de Wolwevershaven, rekening te houden met deze kernwaarden en kwaliteiten van de Wolwevershaven. Tijdens de bijeenkomsten met de bewoners van de schepen en de panden langs de haven bleek dat een aantal mensen vreest dat de intimiteit en rust die kenmerkend is voor de Wolwevershaven aangetast kan worden als er teveel gestuurd wordt op commerciële evenementen en activiteiten gericht op toeristen. Daarom is het van belang om te kijken 22: Cultuurhistorie biedt inspiratie naar die kruispunten, waar beleidsmatige uitgangspunten en maatschappelijke ontwikkelingen én de wensen van de bewoners met betrekking tot het handhaven en versterken van de kernwaarden en kwaliteiten van de Wolwevershaven elkaar raken. Het streven is te komen tot een integrale visie, waarbij sociale, economische en ruimtelijke aspecten tegen elkaar worden afgewogen. De toekomstverkenning moet zowel recht doen aan de wens van 23: Prettige verblijfsruimte bewoners om de leefkwaliteit van hun haven en huizen te beschermen, als vooruitlopen op de maatschappelijke ontwikkelingen die zich voordoen en waar de overheid, met het oog op het algemeen belang, beleidslijnen voor uitzet.
3.2
Suggesties voor versterking Wolwevershaven
Uit de werkbijeenkomsten en de verdiepende gesprekken met bewoners en organisaties komt een beeld naar voren van de Wolwevershaven als één van de meest bijzondere plekken in de historische binnenstad van Dordrecht, waar de ruimtelijke kwaliteit en de cultuurhistorische waarden hoog zijn. De bruikbaarheid van
Pagina 27 van 41 MEC Stichting Mobiel Erfgoed Centrum Bezoekadres: Westblaak 5C | 3012 KC, Rotterdam Postadres: Haringvliet 68 | 3011 TG, Rotterdam
info@mobielerfgoedcenturm.nl www.mobielerfgoedcentrum.nl
ABN AMRO IBAN NL80ABNA0422953555 BTW 8500.54.643.01 KvK 51498111
Rapport Toekomstverkenning en plan Wolwevershaven
de Wolwevershaven kan echter wel verbeterd worden. Hiervoor zijn de volgende mogelijkheden genoemd. 3.2.1 Herinrichting Kuipershaven Bewoners en betrokken organisaties noemen vaak dat een herinrichting van de Kuipershaven een grote bijdrage zal leveren aan het verbeteren van de bruikbaarheid van de Wolwevershaven, maar ook aan het verhogen van de ruimtelijke kwaliteit. Een wandelpad langs de kade, zoals aanwezig is bij de kade tussen de Damiatebrug en het Groothoofd, is een veelgehoorde wens. Daarbij is het wel gewenst dat de bewoners hun parkeergelegenheid behouden. Bij een herinrichting van de kade van de Kuipershaven zouden de parkeerplaatsen aan de kant van de huizen gesitueerd kunnen worden, zoals ook bij het laatste deel voorbij de Damiatebrug het geval is. Het plaatsen van een bomenrij, zoals in het Beeldkwaliteitsplan Binnenstad is vermeld, zal de haven visueel aantrekkelijker maken. Ook het plaatsen van bloembakken en banken is als wens genoemd. Een herinrichting van de Kuipershaven is eveneens een voorwaarde voor een beter gebruik van deze kant van de Wolwevershaven voor historische schepen. Voor het aanmeren van schepen is de Kuipershaven op dit moment niet ideaal. De geparkeerde auto’s die tot over de kaderand uitsteken maken de ligplaatsen hier niet aantrekkelijk. Nu ligt de Kuipershaven een groot deel van het jaar leeg.