VNG (2020) Handvatten voor een breed gemeentelijk mediabeleid.pdf

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

43

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

ingezet op de structuur. Een redactieplan kan al een eerste verbetering daarin vormen. Redactionele keuzes: Valkuil is dat het redacties vaak ontbreekt aan een afgebakend kader waarbinnen de redactionele keuzes beargumenteerd worden genomen. De redactie heeft bijvoorbeeld vaak als belangrijkste taak om het nieuws zo snel mogelijk te verslaan en alles kan in principe nieuws zijn. Daarin is de redactie uitsluitend volgend, en niet leidend of agendabepalend. De consequentie is dat uitzendingen ervaren worden als een verzameling van ogenschijnlijk willekeurige nieuwsfeiten. Als kijker, lezer, luisteraar of gebruiker blijf je in verwarring achter: is dit mijn stad/dorp (bijvoorbeeld vanwege veel berichtgeving over criminaliteit en ongelukken) en wat ben ik wijzer geworden? Moreel kompas: Wat beoogt de redactie met haar verhalen en programma’s? Wat vinden de redacteuren/ makers belangrijk en waarom? De redactie heeft behoefte aan een anker wat betreft de selectie van nieuws, de stijl, vorm, middelen, woorden en ethische en maatschappelijke verantwoordelijkheid en keuzes.

Verdieping, context en duiding: Is er een redactionele strategie die is geënt op het ontdekken en blootleggen van trends, patronen en/of (macht)structuren? Wat zijn de buurt-/wijkoverstijgende patronen die de redactie waarneemt en vervolgens onderzoekt en wat is de verbindende factor voor alle inwoners in de gemeente/het gebied? Beargumenteerd inhoudelijk kader: Zijn er geformuleerde ambities en doelen op basis van inhoudelijke dossiers of thema’s? Krijgen redacteuren tijd om een lokaal netwerk op te bouwen? Is er een voornemen om meer inhoudelijke (onderzoeks) journalistiek te bewerkstelligen? En is er dan een beargumenteerd kader voor het maken van inhoudelijke keuzes, ook in de dagelijkse praktijk? Kennis van en aandacht voor het publiek: Is er kennis van de consument/burger en is het is duidelijk tot wie de lokale journalistieke speler zich richt? Interactie met het publiek (online en offline) is geen doel op zich, maar wel een belangrijk middel om tot journalistieke verhalen te komen.

Heeft de consument (kijker, lezer, luisteraar, gebruiker) een positie, rol en/of prioriteit? Zichtbare verantwoording en transparantie aan het publiek: Wordt er nagedacht over de impact van verhalen op de consument? Vindt er verantwoording van de redactie plaats naar de consument? Zijn journalisten zichtbaar en transparant over hun werkwijze? Tegen welke dilemma’s lopen ze aan en op welke manier maak je het publiek daar deelgenoot van? Dit heeft invloed op de geloofwaardigheid van de journalistieke organisatie. Zijn zichtbare verantwoording en transparantie ingebed in de bedrijfsvoering? Relatie met en ervaringen van elders: Is er sprake van tijd en gelegenheid om kennis van elders op te halen? Worden de journalisten in staat gesteld om te participeren in (kennis)netwerken buiten het eigen gebied?

Journalistiek en burgerjournalistiek Burgerjournalistiek en hyperlocals Burgerjournalistiek – citizen journalism – is een begrip dat in het begin van deze eeuw vaak werd gebruikt om de ontwikkelingen aan te duiden waarbij burgers zelf een online platform begonnen om hun stem te laten horen. Aanvankelijk waren er grote verwachtingen van dergelijke platformen. In de praktijk kwamen ze maar mondjesmaat van de grond, in Nederland ontwikkelden enkele zich tot hyperlocals, maar een platform waaraan iedereen zonder ingrepen van een redactie bij kon dragen is tegenwoordig betrekkelijk zeldzaam. Onderscheid met professionele journalistiek Het is voorts ook nuttig als gemeente te beseffen dat een professionele journalist en een burgerjournalist zich onderscheiden van elkaar. Uit het bovengenoemde essay uit 2016 in het kader van de Democratic Challenge bij de VNG in opdracht van BZK wordt over burgerjournalistiek het volgende gezegd. Omdat journalist geen beschermde titel is kan iedereen een (burger)journalist zijn of (tijdelijk) worden, met of zonder opleiding en zich ook zo noemen. Als expert op een bepaald onderwerp of als leek die het leuk vindt om te schrijven.

Burgerjournalistieke activiteiten kunnen zelfs nog breder geïnterpreteerd worden, bijvoorbeeld burgers die als ooggetuige verslagleggen van een bepaalde gebeurtenis (in woord en/of beeld), actief berichten schrijven en delen op sociale media, of bloggen/vloggen. Een aantal van deze burgerjournalistieke praktijken krijgen in toenemende mate een plek in de mainstream media. Bijvoorbeeld doordat deze laatste de burgerjournalistieke uitingen, veelal gedeeld via sociale media kanalen, gebruiken in de eigen berichtgeving.

44

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Daarnaast zijn de media zelf ook meer gebruik gaan maken van sociale media, en hebben er in sommige gevallen hun verdienmodel aan verbonden. De scheidslijn tussen traditionele nieuwszenders en de nieuwe media zijn vervaagd. De burgerjournalist kan in dit geheel zowel zender als ontvanger is, van oppervlakkige tot zeer specialistische informatie. Het is daarom onmogelijk om ‘de burgerjournalist’ in één sluitende definitie te omschrijven. Er zijn verschillende typen die zich onderscheiden in de middelen die ze gebruiken, met welk doel en op welk publiek ze zich richten. In het algemeen kan wel worden vastgesteld dat de burgerjournalist geen consequenties zal ondervinden aan het schenden van de beroepscode voor de journalistiek. De burgerjournalist heeft meer vrijheid om te schrijven zonder zich daarvoor te hoeven verantwoorden. Een burgerjournalist kan uiteraard zowel bewust als onbewust overeenkomstig de journalistieke beroepscode handelen. Deze vrijheid maakt het lastig om de burgerjournalist zonder voorbehoud als onderdeel van de vierde macht in het politieke bestel te zien. Immers, er is geen controle op deze controlerende macht. Als kwaliteitsgarantie van wat ‘burgerjournalistiek’ heet, is journalistieke en redactionele ondersteuning onontbeerlijk.

Bijvoorbeeld: informatie die door burgers worden gedeeld online is pas gegarandeerd betrouwbaar als deze is geverifieerd door een journalistiek medium. En bij de inzet van ‘burgerjournalisten’ zoals vloggers is om die reden intensieve begeleiding van een redactie nodig. Dit is veelal niet de huidige praktijk.

Burgerparticipatie Ook grote mediaconcerns begonnen met platformen waarbij burgers konden bijdragen. Dat gebeurde o.a. in Nederland: het Volkskrant blog, Skoeps, Dichtbij. Vrijwel al deze initiatieven verdwenen weer. Uitzonderingen zijn ‘Watuzegt’ van De Telegraaf en NUjij.nl – een platform dat na een periode van afwezigheid weer tot leven is gebracht door NU.nl. Op de meeste nieuwswebsites van reguliere media is het zelfs niet meer mogelijk om reacties te plaatsen. De discussies en bijdragen van burgers hebben zich voor een belangrijk deel verplaatst naar sociale media zoals Facebook, Twitter en Instagram. Het is echter de vraag of dit soort initiatieven gezien kunnen worden als ‘journalistiek’ of als een vorm van ‘burgerparticipatie’ die een bijdrage kan leveren aan het democratisch proces. Nog afgezien van het feit dat de ‘participatie’ plaatsvindt op platformen van Amerikaanse ‘tech-reuzen’ die daarmee de controle over de discussies en de gegevens van de gebruikers hebben.

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

45

4 Journalistiek geen kostenpost maar ‘merit good’ Tot het eind van de vorige eeuw hebben we ons nooit de vraag hoeven stellen of lokale journalistiek een ‘merit good’ was. Deze functie in de samenleving was namelijk “gewoon” een verdienmodel waar al eeuwenlang invulling aan werd gegeven door de kranten: geld verdienen met de verkoop van enerzijds abonnementen en anderzijds advertenties. Maar dat dit niet zo gewoon is, blijkt uit de veranderingen van de afgelopen twintig jaar. Doordat zeker lokaal het verdienmodel zwaar onder druk staat, zien we ook dat de onafhankelijkheid van de betrokken organisaties in gevaar komt. En het gevaar zit er niet zozeer in dat de media zwichten voor de druk van een instelling of (potentiële) adverteerder. Dit is afgedekt door redactiestatuten en de meeste journalisten zijn wars van inmenging. Maar waar de schoen knelt is dat de transitie naar online en de extreme meetbaarheid van het bereik die hiermee samenhangt leiden tot verenging van de onderwerpkeuze en verschuiving van focus van verdieping naar optimalisatie van het bereik. Succes wordt steeds meer synoniem aan bereik. Met als legitimatie dat wanneer er online niet voldoende bereik wordt gerealiseerd, het voortbestaan van een journalistieke organisatie als geheel in gevaar komt.

Een ander gevolg van het onder druk staan van het (lokale) verdienmodel is dat het aantal journalisten dat fulltime zijn boterham aan journalistiek kan verdienen afneemt. Zij zijn steeds vaker freelancer en werken doorgaans voor lage tarieven. Veel van hen zijn gedwongen om buiten de journalistiek ‘bij te klussen’ wat ook de onafhankelijkheid en kwaliteit, zeker lokaal waar al weinig journalisten te vinden zijn, onder druk zet. Bijvoorbeeld: een journalist die tevens zich laat inhuren door een grote partij (bedrijf of overheid) zit in een lastige positie om over die opdrachtgever/werkgever objectief of waar nodig kritisch te rapporteren.

46

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

Vereniging van Nederlandse Gemeenten

47

Vereniging van Nederlandse Gemeenten Nassaulaan 12 2514 JS Den Haag +31 70 373 83 93 info@vng.nl november 2020

vng.nl