Routekaart Klimaatneutraal Dordrecht 2040.pdf

58

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

voor warmte, omdat de warmteprijs nog steeds is gekoppeld aan de gasprijs. ,,Voor stroom betalen we maandelijks slechts 30 euro.’’

Bever gespot! Behalve energiezuinige huizen biedt Amstelwijck Park ook een groene omgeving. ,,Ik maak graag een ommetje in het groen met onze hond. Er zijn wadi’s, een soort groene geulen, aangelegd om overtollig regenwater op te vangen, er zijn sloten in de wijk, er komen natuurspeeltuinen. Zelfs de bever zwemt hier achter. We hebben er al een gespot! Heel bijzonder, de natuur zo dichtbij.’’ In de muren van diverse huizen zijn nestkasten voor vogels en vleermuizen verwerkt en er zijn insectenhotels geplaatst. De bewoners zijn verplicht minimaal 40 procent van hun tuinen groen te maken en de schuren zijn voorzien van sedumdaken. ,,Wij hebben onze overdekte zithoek ook een groen dak gegeven’’, vertelt ze.

Aan de buitenkant is niets te zien, maar Evelyne EvelyneScheening Scheening woont met haar gezin in een A+++ woning in Amstelwijck Park. Op de voormalige parkeerplaats van het oude ziekenhuis Refaja wordt druk gebouwd aan 190 energiezuinige huizen, omringd door groen en water.

Duurzame materialen ,,Bij de bouw hebben we er ook op gelet dat de aannemer duurzame materialen gebruikte, denk bijvoorbeeld aan verantwoord hout voor de deuren. En dat hij bouwmateriaal dat vrijkwam goed scheidde voor recycling. Als je in zo’n duurzaam huis woont, ga je vanzelf ook duurzamer leven.’’

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

59

Circulair

Natuurinclusief

Circulair

Natuurinclusief

De bouwsector gebruikt veruit de meeste materialen en grondstoffen in Nederland (50%). De komende jaren zal dit verder toenemen, want we gaan veel bouwen. Veel van deze materialen en grondstoffen zijn schadelijk voor het milieu. Ook zorgen ze voor veel CO2-uitstoot. Door hier circulaire principes toe te passen, willen we dit verminderen.

Onze opgave om bestaande woningen verder te isoleren en voldoende nieuwe te bouwen, willen we doen binnen de kaders van de Wet Natuurbescherming. Het is een uitdaging om aan deze wet te voldoen en de natuur te versterken en tegelijkertijd de isolatiedoelen te halen. Om deze doelstellingen te bereiken, hanteren we een tweeledig beleid: het Natuurinclusief Bouwen en Ontwerpen (NIBO) en het Soortenmanagementplan (SMP).

Als gemeente zijn we op meerdere manieren betrokken bij fysieke ontwikkelingen in de stad. We kunnen daarom veel impact maken bij nieuwbouw en bij het isoleren van bestaande woningen. Het gebruik van bio-based materialen, zoals hout, bij nieuwbouw kan zorgen voor een vermindering van 30% op de materiaal gebonden uitstoot. Als we bij renovatie circulaire materialen toepassen, is een reductie van 10 tot 20% CO2 mogelijk. Vanaf 2030 gaan we bij elk bouwproject circulaire principes toepassen. Ook heeft elk nieuw gebouw een materialenpaspoort. De komende jaren gaan we het circulair bouwen stapsgewijs uitbreiden. Ook bij infrastructurele projecten gaan we circulaire principes toepassen. We volgen hierbij het actieplan MVOI (maatschappelijk verantwoord opdrachtgeven en inkopen). In 2025 stellen we een inkoophandboek op. Daarin staan de uitgangspunten voor duurzaamheid die we bij elk project moeten meenemen. Door gebouwen en kunstwerken te ontmantelen in plaats van te slopen, zorgen we ervoor dat de waarde van de materialen zo hoog mogelijk blijft. Hierdoor hoeven er geen nieuwe materialen geproduceerd te worden. De CO2 winst die dit oplevert, draagt bij aan onze doelstelling om klimaatneutraal te zijn in 2040. In 2030 is circulair slopen vanuit de gemeente de standaard. Daarna wordt dit de standaard voor alle sloopprojecten in Dordrecht.

Natuurinclusief Bouwen en Ontwerpen Het eerste spoor is het handboek Natuurinclusief Bouwen en Ontwerpen (NIBO). Dit geeft kaders om binnen bouwprojecten de biodiversiteit te behouden en te stimuleren. Het geeft praktische richtlijnen en concrete voorbeelden om natuurinclusief bouwen het nieuwe normaal te maken. Het handboek wordt een standaardvoorwaarde in alle bouwplannen. Soortenmanagementplan Het tweede spoor is het SMP (Soorten Management Plan). Bij het isoleren van woningen moeten we rekening houden met aanwezige diersoorten. Dat kan per woning of project gebeuren of het kan voor de hele stad geregeld worden in een Soorten Management Plan (SMP). Dordrecht kiest voor dat laatste. Soorten die in ieder geval in het SMP zijn opgenomen, zijn de huismus, de gierzwaluw en vleermuis die in gebouwen woont. Om woningen te isoleren is een gebiedsgerichte pre-SMP wettelijk vereist. Het uiteindelijke SMP gebruiken we om een ontheffing voor de Wet natuurbescherming aan te vragen voor de hele gemeente. Hiermee zorgen we in heel Dordrecht voor de bescherming van flora en fauna. We kunnen die ontheffing dan doorzetten naar alle partijen die werken aan ruimtelijke projecten in de gemeente. Zo is voor projecten geen losse ontheffing meer nodig en verkorten we de proceduretijden.

Projectontwikkelaars die werken volgens het SMP weten dan vroegtijdig welke maatregelen zij moeten nemen om bij hun werkzaamheden de bescherming van soorten te waarborgen. De planning is, dat we in de zomer van 2024 de gebiedsgerichte ontheffing voor het preSMP en eind 2025 voor het SMP hebben verkregen. Zo kunnen we op een natuurvriendelijke manier doorgaan met het isoleren van gebouwen.

60

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

61

Samenwerken met partijen buiten Dordrecht Als gemeente kunnen wij acties inzetten en maatregelen nemen met impact voor onze eigen stad en regio. Maar we zijn ook afhankelijk van partijen buiten onze stad en regio, van provinciale, nationale en Europese wet- en regelgeving en van nieuwe technologische ontwikkelingen. Hoe gaan we om met deze verantwoordelijkheden?

Ketenverantwoordelijkheid We zijn alert bij de inkoop van materialen. Dit is vooral belangrijk bij de uitvoering van het Nationaal Isolatie Programma, waarbij we inwoners financiële ondersteuning bieden voor het isoleren van hun woningen. Voor ons ligt de focus niet alleen op de financiële hulp, maar ook op het vinden van duurzame oplossingen. Dit hebben we uitgewerkt in de paragraaf circulair. Dit betekent dat we bij de inkoop van materialen specifiek kijken naar duurzaamheid. We werken zoveel mogelijk samen met lokale partijen en maken bewuste keuzes in onze werkwijze. Bij de uitvoering van collectieve acties geven we de voorkeur aan samenwerking met lokale bedrijven of bedrijven uit de regio. Dit maakt altijd

62

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

deel uit van de afspraken die we maken met de intermediair die deze acties voor ons organiseert. Deze lokale betrokkenheid geldt ook voor acties die we zelf initiëren. Een goed voorbeeld hiervan is de inzet van Energiehulp. Die voert kleine energiebesparende maatregelen uit met behulp van lokale krachten. Deze aanpak zorgt ervoor dat we niet alleen bijdragen aan de verduurzaming van woningen, maar ook aan de lokale economie en de gemeenschap. Voor het realiseren van nieuwbouw binnen het CO2budget, trekken wij samen op met de markt. Door vanaf 2024 eisen te stellen in enkele gemeentelijke tenders, dagen we de markt uit tot innovatie en leren wij met elkaar hoe we de circulaire bouwketen vorm kunnen geven. Wij vinden het vervolgens belangrijk om de opgedane kennis en ervaringen

te delen binnen het regionale bouwnetwerk en willen zo een belangrijke bijdrage leveren aan het verduurzamen van de gehele bouwkolom. Ook willen wij een podium bieden aan partijen die bouwen binnen het CO2- budget al hebben omarmd.

Lobby Voor de energietransitie van woningen zetten we actief in op lobbykanalen via de G40 en de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG). We hebben financiële middelen ontvangen uit het Nationaal Isolatie Programma om inwoners met een krap budget te ondersteunen. Deze bijdrage dekt echter slechts een klein deel van de totale investeringen die nodig zijn. Daarom voeren we actief lobbywerk uit voor extra financiële hulp aan huiseigenaren die het zich niet gemakkelijk kunnen veroorloven hun woningen te verduurzamen.

We zoeken onder meer financiële steun van het Rijk voor de financiering van het warmtenet, het vergroten van bewustwording en steun voor de warmtetransitie en het verduurzamen van gemeentelijk vastgoed. Bovendien beginnen gemeenten uiterlijk in 2025 met het opstellen van wijkuitvoeringsplannen, waarin staat hoe wijken van het aardgas af gaan. Door deelname aan het Nationaal Programma Lokale Warmte (NPLW) delen we ervaringen, en binnen het G40-verband benadrukken we de belangen van Dordrecht in de warmtetransitie.

Samen met andere gemeenten in de Drechtsteden, woningcorporaties, HVC, Stedin en de provincie Zuid-Holland, zetten we ons in om de transitie naar aardgasvrije gebouwen te versnellen. Het is cruciaal om eigenaren van woningen en gebouwen zo snel mogelijk duidelijkheid te bieden over de beste alternatieven voor aardgas. Dit wordt uitgewerkt in het Versnellingsprogramma Drechtsteden 100% aardgasvrij.

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

63

Wat doen we zelf? Als gemeentelijke organisatie zijn we zelf ook al volop bezig. Wat doen we zoal?

Verduurzamen eigen Vastgoed We willen het goede voorbeeld geven met het verduurzamen van onze eigen gebouwen. De huidige planning is gericht op klimaatneutraal vastgoed in 2050, in 2024 ontvangt de raad een voorstel hoe we dit gaan versnellen naar 2040.

Dordthuis In 2026 verhuist de gemeente naar een nieuw duurzaam stadskantoor, het Dordthuis. Het doel is een minimale ecologische voetafdruk te hebben bij de bouw, inrichting en het gebruik. Dit doen we door zo CO2-neutraal mogelijk te bouwen, een schoon en milieuvriendelijk gebouw neer te zetten en rekening te houden met circulariteit en natuurinclusiviteit. Het gebouw voldoet aan strenge duurzaamheidseisen over onder andere energiegebruik, opwek van groene energie, materiaalgebruik, vergroening, klimaatadaptatie en gezondheid. Het omvat daarmee vrijwel alle aspecten van duurzaamheid. Met het Dordthuis benadrukken we de voorbeeldfunctie van de gemeente.

Dit lukt alleen als... Om alle maatregelen die we willen nemen, te laten werken, is dit nodig:

Betrekken van inwoners en bedrijven Inwoners bepalen zelf of ze hun eigen woning willen verduurzamen en of ze meedoen met het warmtenet. Wij informeren hen goed over wat het hen oplevert aan besparing en wooncomfort. En we zorgen dat ze weten welke financiële hulp beschikbaar is. We willen inwoners uit de wijken waar we aan de slag gaan zo vroeg mogelijk mee laten doen en mee laten denken. Per wijk maken we een wijkuitvoeringsplan waarin we bewoners betrekken.

Landelijke wetgeving aardgasvrije wijken De Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) geeft gemeenten de mogelijkheid gebieden aan te wijzen die voor een bepaalde datum overgaan op een duurzaam alternatief ter vervanging van aardgas. Dat helpt om de stap naar duurzame warmte voor een hele wijk te maken. Het geeft inwoners, bedrijven, maatschappelijke instellingen en ook verhuurders en netbeheerders een duidelijk tijdspad wanneer de transitie van aardgas naar duurzame energie gaat plaatsvinden. Dit wetsvoorstel is aangeboden aan de Tweede Kamer. Deze wet zou de gemeente helpen om wijk voor wijk ook echt van het aardgas af te gaan.

64

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

Voldoende financiële hulp voor inwoners We hebben uit het Nationaal Isolatie Programma middelen gekregen om inwoners met een koophuis met een slecht energielabel en een lage WOZ-waarde financieel te helpen met het isoleren van hun woning. Het budget en de doelgroep zijn echter beperkt. Er zijn ook subsidies en leningen beschikbaar voor het verduurzamen van woningen en maatschappelijke voorzieningen. Het is nodig dat deze mogelijkheden beschikbaar blijven en uitbreiden zodat iedereen kan kiezen voor een goed geïsoleerde en duurzaam verwarmde woning. Voldoende vakmensen om het werk te doen Zowel het aansluiten van woningen op het warmtenet en het verduurzamen van woningen vraagt veel vakmensen. Deze zijn schaars. Daarom zetten we in op tijdig goede afspraken maken en het opleiden van onze inwoners via de Beroepentuin om aan de energietransitie te werken. Tijdige verduurzaming van hun woning­­voorraad door Woningbouwcorporaties Woningbouwcorporaties hebben in Dordrecht ook veel woningen met een slecht energielabel. Zij hebben daarmee ook een grote opgave om hun woningen te verduurzamen. We zijn en blijven met hen in gesprek over de voortgang op deze opgave.

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

65

Programmabudget Energietransitie

Rijksmiddelen voor personeelsinzet

Vanuit het programmabudget Energietransitie is tot en met 2026 geld vrijgemaakt voor de Energietransitie. Een budget van € 675.000 per jaar. Hier betalen we vooral de kosten uit die niet onder de Rijksmiddelen vallen. We verwachten hier voldoende aan te hebben tot en met 2026 in combinatie met de rijksmiddelen.

Met de CDOKE-middelen vanuit het Rijk hebben we een budget van ruim € 2 miljoen per jaar in zowel 2024 en 2025 om personeel in te huren of aan te nemen. Dat kan ingezet worden voor adviseurs die inwoners helpen, projectleiders die een wijkaanpak coördineren of communicatiemedewerkers die goede voorlichting opstellen. Dit budget gebruiken we voor de volle breedte van de energietransitie en de aanpak klimaatneutraal. Het grootste deel zetten we in voor de energietransitie van onze inwoners. Omdat dit de meest intensieve aanpak vraagt, het om veel CO2 uitstoot gaat en we als gemeente relatief veel invloed hebben. De CDOKE-middelen lijken vooralsnog voldoende om de extra loonkosten te dekken. Wel is het nodig dat er nieuwe middelen beschikbaar komen vanaf 2026 om de aanpak voort te blijven zetten.

Middelen Nationaal Isolatie Programma Vanuit het Nationaal Isolatie Programma ontvangen we € 2,9 miljoen om 5.540 woningen met een lagere WOZ-waarde en een slecht energielabel financieel te helpen met het verduurzamen. Dat betekent dat er per woning eigenlijk maar een zeer beperkt budget beschikbaar is. In 2024 gaan we merken of het voor inwoners wel voldoende steun is om zelf verdere stappen te zetten. We wijzen inwoners daarnaast op subsidieregelingen en mogelijkheden om te lenen.

Dit gebeurt al in de stad Er gebeurt al veel. Vooral de hoge energieprijzen hebben veel mensen aangezet tot energiebesparing. Zo hebben de Energiehulpen al veel gezinnen geholpen en veel inwoners zijn zelf actief aan de slag gegaan met verduurzamen. Om alle inwoners te laten verduurzamen is ieders actieve betrokkenheid onmisbaar. Bij de wijkuitvoeringsplannen voor het warmtenet gaan we inwoners dan ook telkens vanaf een heel vroeg stadium betrekken, laten meedenken en meedoen. Een bijzondere variant van participatie is dat wijkbewoners ook zelf opgeleid kunnen worden voor een baan in de Energietransitie en zo hun eigen wijk helpen op weg naar duurzaamheid.

vrijwilligersorganisaties, het bedrijfsleven, HVC, Stedin en woningbouwcorporaties met elkaar verbinden. Alleen samen kunnen we inwoners en bedrijven helpen om panden te verduurzamen. En om te zoeken naar duurzame warmteoplossingen. Ieder kwartaal willen we op deze manier een steeds groter wordende groep organisaties hier actief bij betrekken.

We zijn blij met de vrijwilligers van Drechtse Stromen. Zij adviseren bewoners over het verduurzamen van hun woningen en de mogelijkheden om van het aardgas af te gaan. Ook zijn veel Dordtse organisaties bezig met bewustwording rond de energietransitie, zoals het Platform Duurzaam Dordrecht en de Klimaatcoalitie. In december 2023 hebben we een eerste bijeenkomst georganiseerd met 15 partijen uit de hele stad die zich met de gebouwde omgeving bezighouden. Onder de noemer ‘Coalitie Energietransitie’ willen we zo

66

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

67

Voorbeeld uit Dordrecht Doelen halen door burenacties Pand en bewoner

Efficiënt gesprek

De energiecoaches van Drechtse Stromen zijn onafhankelijke, deskundige vrijwilligers die Dordtenaren adviseren over energiebesparing. “Wat je niet verbruikt, hoef je ook niet in te kopen,” stelt Jung. “Ons advies richt zich zowel op het pand als op de bewoner. We kijken niet alleen hoe we de woning verder kunnen verduurzamen, maar ook naar het gedrag.”

Een ander handig instrument bij het adviesgesprek is het zogenaamde ‘hoomdossier’. Jung: “De bewoners vullen hier tevoren in wat de situatie is en wat ze al zelf gedaan hebben. Ze denken daardoor ook alvast na over wat ze willen. En ik probeer zoveel mogelijk informatie te vinden over de woning. Zo kan een adviesgesprek heel efficiënt plaatsvinden.”

Samenwerking met Energiehulp De bewoners die een huisbezoek aanvragen, zijn voornamelijk woningeigenaren; soms zijn het huurders. Drechtse Stromen voert geen werkzaamheden uit, zoals Energiehulp. De Energiehulp helpt bewoners hun energierekening verlagen door energiebesparende materialen aan te brengen, zoals radiatorfolie. Drechtse Stromen geeft uitsluitend advies. “We werken wel samen met Energiehulp,” licht Jung toe. “Als we zien dat het in een woning erg tocht, vragen we de Energiehulp om langs te gaan met tochtstrips. En zij schakelen ons weer in, als een bewoner behoefte heeft aan advies over bijvoorbeeld isolatie.”

Infrarood Een handig instrument dat Drechtse Stromen kan inzetten is de infraroodopname. Die laat precies zien waar de warmtelekken zitten. Jung: “Soms zijn die eenvoudig op te lossen. Zo zag ik dat er bij een woning een groot energielek zat bij de brievenbus. Ik heb toen de Energiehulp gevraagd om er een brievenbusborstel te plaatsen.”

68

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

Drechtse Stromen richt zich op het pand èn de bewoner

Bleekersdijk “Een mooi voorbeeld hiervan is het bezoek aan de Bleekersdijk. De bewoners hadden van te voren alles al goed ingevuld. Het is een oud huis, maar de bewoners zijn erg zuinig met energie. Ik heb ze geadviseerd om een zuinige CV-ketel te nemen. En radiatorventilatoren. Ik ga binnenkort nog een keer langs om te kijken wat er verder mogelijk is. Bij huisbezoeken ga ik altijd nog een tweede keer langs. Sommige bewoners vinden het fijn als we ze dan helpen met offerteaanvragen.” Bewoner Alex is blij met het advies. Hij vertelde zijn buren erover. Zij gaan nu ook een afspraak maken met Drechtse Stromen.

Samen met de buren Naast het doen van individuele huisbezoeken begeleidt Jung ook de actie “Samen met de buren”. Dat zijn enthousiaste bewoners in een straat die samen de woningen gaan isoleren. “We laten dan een scan maken van twee voorbeeldwoningen en kijken dan wat er kan. De echte deskundigen wonen natuurlijk in de straat. Het mooie is ook dat mensen elkaar erop aanspreken om mee te doen. Met deze acties kunnen we zorgen voor veel meer duurzame woningen. Zo vergroten we de kans om de doelen ook echt te halen!”

Drechtse Stromen is een stichting voor en door bewoners die zich inzet voor meer comfort en energiebesparing. Fritz FritzJung Jung

is er energiecoach.

Drechtse Stromen bezoekt tussen de 200 en 250 woningen per jaar om bewoners te helpen met energie besparen.

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

69

Economie Industrie, afval en water

Chris van Benschop Wethouder Economie

“Samen met de Dordtse ondernemers werken we aan het verduurzamen van onze bedrijventerreinen. We zorgen voor meer groen en stimuleren circulaire economie.” 70

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

71

Inleiding Dordrecht wil ondernemers een aantrekkelijk ondernemers- en vestigingsklimaat bieden. Daarom streven we ernaar om de economische structuur van Dordrecht te versterken met het programma Ruimte voor banen. Daarin hebben we ook vastgelegd dat het ons niet alleen meer gaat om het creëren van zoveel mogelijk banen: onze focus is verlegd naar het creëren van banen met impact.

1. Commerciële dienstverlening

Werken aan duurzame energieinfrastructuur op terreinen Een absolute voorwaarde voor goed ondernemerschap in Dordrecht is betrouwbaarheid van het energienet en daarmee het voorkomen van netcongestie. We geven hier dan ook prioriteit aan op de korte termijn.

Stimuleren van energiebesparing Klimaatneutrale economie Banen met impact zijn banen die om verschillende opleidingsniveaus vragen en die passen bij de beroepsbevolking van Dordrecht en de sectoren van de toekomst. Daarvoor is het belangrijk dat we werkgevers en bedrijven aantrekken en faciliteren die bereid zijn te investeren in een gezonde verhouding tussen vaste en flexibele banen en ontwikkelkansen voor medewerkers. Met andere woorden: werkgevers en bedrijven die staan voor ‘goed werkgeverschap’. En we willen werkgevers en bedrijven aantrekken en faciliteren die aantoonbaar bereid zijn te investeren in de verduurzamingsopgave van Dordrecht. Omdat we willen dat Dordrecht een stad is waar het fijn is om te werken én te wonen: een plezierige en leefbare stad.   

72

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

De komende jaren geven we naast de banenopgave dus ook nadrukkelijk aandacht en focus aan de verduurzamingsopgave van onze economie, waarin de maakindustrie, logistiek en de binnenstedelijke dienstverlening belangrijke pijlers zijn. Onze aanpak hiervoor is dat we werkgevers en ondernemers zoveel mogelijk zelf aan zet laten zijn. Zowel vanuit Brussel als vanuit Den Haag komen er steeds meer verduurzamingsregels voor bedrijven. Als gemeente zien wij het als onze rol om bedrijven en ondernemers vanuit het bewustzijn of besef van urgentie verder op weg te helpen. Zo zetten we allereerst in op toekomstbestendige en duurzame ontwikkeling van onze werklocaties. We doen dit langs vier onderdelen, die in deze routekaart verder worden uitgewerkt. Hierbij volgen we de indeling van bedrijven in de Klimaatmonitor naar commerciële dienstverlening enerzijds en industrie, afval en water anderzijds.  

Tot 2030 willen we zoveel mogelijk ondernemers in beweging krijgen om aan de slag te gaan met energiebesparende maatregelen. Zij hebben namelijk zelf ook een rol in het voorkomen van netcongestie. 2. Industrie, afval en water; werken aan reductie van broeikasgassen in de industrie We weten dat een relatief overzichtelijke groep industriële bedrijven verantwoordelijk is voor de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen. Het Rijksprogramma Verduurzamen Industrie stuurt op de reductieopgave voor de industrie. De rol van de gemeente is weliswaar beperkt als het gaat om normering en handhaving, maar vanuit omgevingsmanagement heeft de gemeente wél invloed op bedrijven. We gaan dan ook het gesprek aan met deze bedrijven over hun verduurzamingsplannen.

3. Stimuleren van circulaire economie Wij streven naar zoveel mogelijkheid circulariteit bij onze Dordtse bedrijven. Kijkend naar de kenmerken van onze industrie, zit dat zowel in het benutten van restmaterieel of hergebruik (met name in de bouwen maakindustrie), als in het verduurzamen van productieprocessen. Een goed voorbeeld hiervan is de maritieme maakindustrie en toelevering. Daar wordt nadrukkelijk ingezet op het refitten van de aandrijvings- en voortstuwingstechniek en daarmee op schoner en zuiniger varen. Voor Dordrecht en de regio biedt dit ook kansen, doordat hier een technologische en kennisvoorsprong ontstaat. En daarmee economische kansen. 4. Natuurinclusieve bedrijventerreinen Voor Dordrecht zijn groene en klimaatadaptieve bedrijventerreinen de nieuwe standaard. Dit is niet alleen van belang voor de stad als geheel, maar zeker ook voor de werknemers op deze bedrijventerreinen. We stimuleren dan ook zoveel mogelijk initiatieven op dit vlak en stellen eisen bij de nieuwe uitgifte van bedrijventerreinen. Met deze (en andere!) maatregelen dragen we vanuit het programma Economie bij aan de ambitie Dordrecht Klimaatneutraal in 2024!

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

73

CO2

74

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

75

CO2-reductie

De 0-meting In onze 0-meting is de CO2-uitstoot in 2019 vastgelegd. De uitstoot in deze routekaart is verdeeld naar Industrie, Afval en Water enerzijds en commerciële dienstverlening anderzijds. Hieronder is te zien dat de industrie een hele forse uitstoot heeft. De helft van de totale uitstoot van de hele

CO2-reductie

stad komt van de industrie en dan gaat het met name om uitstoot van overige broeikasgassen (in het bijzonder fluorgassen en methaan). Dit wordt op haar beurt weer grotendeels veroorzaakt door een relatief beperkte groep grotere uitstoters op het Eiland van Dordrecht, actief in de sector procesindustrie en betonverwerking/ recycling.

Hink-stap-sprong: economie

Hink Ton CO2 eq

% uitstoot economie

% totale uitstoot

Industrie, afval, water

561.221

100%

51%

Industrie

283.389

50%

26%

Waterbedrijven en afvalbeheer

205.596

37%

19%

Delfstoffenwinning/energievoorziening

66.680

12%

6%

Bouwnijverheid

5.557

1%

1%

Ton CO2 eq

% totale uitstoot

Commerciële dienstverlening

71.160

6%

Handel

28.464

3%

Vervoer & opslag

19.925

2%

Horeca

9.251

1%

Verhuur ontroerend goed

4.270

<1%

Informatie en communicatie

3.558

<1%

Specialistische zakelijke diensten

2.846

<1%

Financiele dienstverlening

2.846

<1%

De Economie-hink-stap-sprong laat onze aanpak zien om in 2023 tot de nodige CO2-besparing te komen, met een doorkijk naar 2040. We geven vervolgens een toelichting op maatregelen die aansluiten op de vier lijnen uit de inleiding van deze routekaart.

76

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

Stap 2026

Commerciële dienstverlening

Prioriteit bij vormgeven aanpak voorkomen netcongestie Uitvoeren E-agenda (energie bespaarplicht en label-C plicht) Gebiedsgericht aan de slag en vergroten organisatiegraad ondernemers via ondernemersfonds

Industrie, afval en water

Grote uitstoters benaderen via integrale werkgeversbenadering

Circulaire economie

Ondersteunen branche initiatieven circulaire economie

Natuurinclusief

Vergroenen bedrijventerreinen bevorderen

Sprong 2030

2040

Opschalen tot 2030 Energiecooperaties op minimaal 3 bedrijventerreinen Alle terreinen beschikken over een integrale gebiedsgerichte aanpak (incl. plannen circulariteit en vergroenen) Blijvende inzet op energie bespaarplicht en uitstoot industrie (Rijk scherpt normen aan)

Goed georganiseerde ondernemers zetten samen met de gemeente de moeilijke stappen richting volledig circulaire en fossielvrije bedrijfsvoering en werklandschappen

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

77

CO2-reductie

CO2-reductie

Commerciële dienstverlening

Werken aan duurzame energieinfrastructuur op terreinen Een duurzame energie infrastructuur met voldoende netcapaciteit is onze topprioriteit. Onze meest recent ontwikkelde bedrijventerrein, DistriPark, is daarbij al all-electric ingericht en voldoet in de uitgifte ook aan de hoogste duurzaamheidsnormen: BREEAM. Deze topprioriteit is essentieel, omdat onvoldoende netcapaciteit direct een slot op een duurzame economische groei zet. Dordrecht ondersteunt en faciliteert samen met de Werkgevers Drechtsteden initiatieven om tot een lokale energiebalans van vraag en aanbod te komen. Met het instrument Digital Twin - waarbij vraag en aanbod van energie gekoppeld aan de bedrijven die er zitten, uitgaande van groeimodellen, wordt gesimuleerd - brengen we de toekomstige vraag en aanbod van energie/ elektriciteit op bedrijventerreinen in kaart. Om te beginnen bij de terreinen waar de urgentie het grootst is:

DistriPark Dit doen we voor DistriPark door: • een gebiedsgerichte aanpak om lokaal energie-management op bedrijventerreinen te faciliteren. Samen met de Werkgevers Drechtsteden worden er twee pilots opgezet om Energy Hubs in Dordrecht te realiseren met Digital Twin tussen 2024 – 2026: in ieder geval in Dordtse Kil III en DistriPark. Onze aanpak is om gericht en door samenwerking een slim, lokaal energiesysteem op te zetten. Zodat ondernemers op een bedrijventerrein optimaal gebruik kunnen maken van het huidige elektriciteitsnet én onderling afspraken maken over de optimale verdeling van de beschikbare capaciteit en de toekomstige uitbreiding daarvan. Ook kunnen ondernemers samen veel voordeliger dan ieder voor zich investeren in energieopslag, energieopwekking en laadfaciliteiten voor elektrische (vracht)auto’s. • een gebiedsgerichte aanpak om DistriPark en Kil III in de toekomst energieneutraal en zelfvoorzienend te maken. Dit vraagt in de toekomstige uitgiftes nog scherpere uitgiftecriteria op het gebied van CO2 uitstoot. In 2024 wordt, met financiële ondersteuning vanuit de EU via het COPPER-project, een plan gemaakt om dit te realiseren, zowel op bedrijfsniveau als wat de benodigde infrastructurele voorzieningen betreft.

• Een gebiedsgerichte aanpak om een waterstofstation te realiseren. Op het terrein is al een Energy-Hub gevestigd die in verschillende soorten brandstoffen voorziet. Er heeft zich een partij aangediend die de intentie heeft geuit om hier waterstof te produceren en te exploiteren in combinatie met een elektrische laadfaciliteit voor vrachtwagens

Zeehavens Voor de Zeehavens stellen we samen met Havenbedrijf Rotterdam, de exploitant van dit gebied, een verduurzamingsstrategie op, die aansluit op de Verduurzamingsstrategie Rotterdamse Havengebied. Deze gebiedsgerichte strategie draait om: • Maatregelen die binnen het gebied kunnen worden uitgevoerd. De eerste projecten die worden uitgevoerd, zijn: a. Walstroom; b. Vervanging van openbare verlichting door LED-verlichting. • Samen met de ondernemers in het gebied en op basis van de verduurzamingsstrategie Rotterdamse Zeehaven stellen we een plan van aanpak op voor een toekomstbestendige energie-infrastructuur.

Stimuleren van energiebesparing Tot 2030 ligt de focus erop om zoveel mogelijk ondernemers in beweging te krijgen en ondernemers te stimuleren stappen te zetten in de richting van Klimaatneutraal. De gemeente werkt hierin gebiedsgericht. Voor het uitvoeren van de erkende maatregelen met terugverdientijd tot 5 jaar hebben we een wettelijke stok achter de deur. Voor overige besparingen is een sense of urgency bij ondernemers noodzakelijk. Ondernemers zijn zelf verantwoordelijk. De gemeente biedt vraaggestuurd ondersteuning. Dit doen we door ondernemers zowel gebieds- als themagericht te ondersteunen:

Gebiedsgericht • Hiervoor biedt het ondernemersfonds de samenwerkingsinfrastructuur (waarbij alle gebieden met een trekkingsrecht vanuit het fonds beschikken over eigen middelen), mét eigen inbreng van middelen van ondernemers en eigenaren voor collectieve activiteiten. • We zetten actief in op wettelijke maatregelen. Er is op enkele bedrijventerreinen al een nauwe samenwerking met de omgevingsdienst. In de wetenschap dat capaciteit beperkt is, wordt met de omgevingsdienst gefaseerd actief ingezet op (handhaving op) de besparingsplicht.

Overige terreinen Deze aanpak wordt voortgezet op andere terreinen, waarbij we kijken naar de dynamiek van elk bedrijfsterrein.

78

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

79

CO2-reductie

• Er wordt een digitaal kenniscentrum voor ondernemers ingericht. De website hierbij biedt hulp bij en informatie over verschillende bedrijfsthema’s. Energiebesparing is een van de hoofdthema’s, met energiescans, collectieve verduurzamingsmaatregelen, advies etc.

Themagericht • Met onder andere de Duurzaamheidsfabriek en de PPS Scale beschikt Dordrecht over faciliteiten voor (MKB-)bedrijven om samen met het onderwijs te werken aan innovatie en verduurzaming. Koplopers worden ondersteund en kennisontwikkeling en –overdracht gestimuleerd. Deze koplopers zijn immers een goed voorbeeld voor anderen. • We gaan actief subsidiemogelijkheden onder de aandacht brengen of aandragen. Zo beschikt de provincie Zuid-Holland over diverse subsidiemogelijkheden voor klimaatbestendigheid, circulariteit en energiebesparingsmaatregelen op bedrijventerreinen. Vaak is het van belang om MKB-ondernemers te ondersteunen en te ontzorgen wanneer zij gebruik willen maken van subsidiemaatregelen en om concrete maatregelen te nemen. We zien daarin een nadrukkelijk rol voor ons als gemeente, ook via het accountmanagement.

Daarnaast brengen we subsidiemogelijkheden overzichtelijk samen en zullen die via bestaande en nieuwe collectieve ondernemersstructuren overzichtelijk en transparant delen.

Ton CO2 reductie

Commerciele Dienstverlening

Wanneer er gekozen wordt voor een Dordts loket voor bewoners van Dordrecht is ons voorstel om deze te verbreden naar het Dordtse MKB.

CO2 besparing Commerciële Dienstverlening

Energiebespaarplicht

Energiebespaarplicht voor bedrijven, waaronder energielabel C als minimum eis. Hierop wordt gehandhaafd door OZHZ (Omgevingsdienst Zuid Holland Zuid). Gerekend is met 10% CO2-reductie binnen commerciële dienstverlening in 2030.

Beleid, wet en regelgeving

6.500

Warmtenet voor commercieel vastgoed

Voor commercieel vastgoed in de wijken zijn er vaak mogelijkheden om aan te sluiten op het warmtenet. Die nemen we mee in de wijkaanpakken. Daarnaast sluit HVC ook bedrijven aan die hier zelf om vragen.

Project, samenwerking

2.000

Veel van bovenstaande maatregelen zorgen indirect voor minder CO2 uitstoot. Het is lastig om een volledige voorspelling te maken van de verwachte CO2-reductie voor Commerciële Dienstverlening.

CO2-reductie Commerciële Dienstverlening 22% reductie

We hebben in ieder geval onderstaande maatregelen kunnen kwantificeren:

70 kton

t.o.v. 2019

66 kt

60 kton

52 kt

50 kton Emissie in kton

• Bij uitgiftes stellen we ook eisen aan verduurzamingsmaatregelen. Kavels worden uitgegeven op basis van uitgiftecriteria. Er worden punten toegekend aan de mate waarin een onderneming aan de criteria voldoet. Verduurzaming heeft een hoge wegingsscore.

CO2-reductie

40 kton 30 kton 20 kton 10 kton 0 kton 2019

80

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

81

Voorbeeld uit Dordrecht ‘Integreer duurzaamheid in volledige bedrijfsvoering’ Elektrisch of hybride ,,Binnen de bouw is duurzaamheid een groot thema. We blijven daarom mogelijkheden onderzoeken om over te stappen op elektrische of hybride modellen. En we streven ernaar onze CO2-uitstoot nog meer te verminderen’’, zegt marketingmanager Karel Boers. ,,Daarnaast blijven we werken aan efficiëntere logistieke processen om onze ecologische voetafdruk te verkleinen.’’

Tip voor Dordtse bedrijven Riwal adviseert ook Dordtse bedrijven om duurzaamheid breed in te voeren. Boers: ,,Een belangrijke tip is om duurzaamheid te integreren in alle aspecten van de bedrijfsvoering. Van inkoop en productie tot distributie en klantenservice. Er zijn talloze manieren om duurzamer te worden. Luister naar de behoeften van klanten en investeer in groene technologieën en praktijken waar mogelijk. Start er vooral mee, hoe groot of hoe klein het initiatief ook is.’’

Hoogwerkers zelf omgebouwd Daarbij gaat Riwal zelf geen uitdagingen uit de weg. Als specialist op het gebied van werken op hoogte zijn er bijzondere hobbels te nemen. Regelgeving over veiligheid en milieu kan complex zijn, net als logistieke operaties om machines op locaties te leveren. ,,Door samen te werken met klanten

82

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

en te innoveren, proberen we deze barrières te overwinnen. Mooi voorbeeld hiervan zijn de door Riwal zelf omgebouwde grote hoogwerkers. Op verzoek van klanten hebben we al in 2017 van een serie dieselmachines een elektrische variant gemaakt, omdat de fabrikanten dit niet konden aanbieden.’’

Mobiele oplaadstations Het opladen van apparatuur op bouwplaatsen is ook een uitdaging. Riwal investeert in innovatieve laadoplossingen, zoals mobiele oplaadstations. ,,Hiermee kunnen we onze elektrische apparatuur efficiënter inzetten en de productiviteit verhogen. Daarnaast werken wij samen met Skoon Energy, dat met een grote batterij schone energie levert op locaties waar netstroom niet of onvoldoende aanwezig is.’’

Gemeente is belangrijk Riwal waardeert de inspanningen van de gemeente Dordrecht op weg naar een schonere en duurzame leefomgeving. Boers: ,,Een goede samenwerking tussen bedrijven en lokale overheden is essentieel om gezamenlijk duurzame doelen te bereiken. Zo werken wij samen met Energiek Dordt, de lokale netwerkclub voortkomend uit FC Dordrecht. Met het netwerk ondernemen we duurzame initiatieven, zoals de klimaatneutrale voetbalwedstrijd.’’

Riwal Hoogwerkers werkt gedreven aan de transitie naar een klimaatneutrale en gezonde leefomgeving. Zo levert het al jaren elektrisch aangedreven grote hoogwerkers, stimuleert en helpt het zijn klanten om CO2-neutraal te worden en draagt zelfs bij aan een energieneutrale voetbalwedstrijd in Dordrecht. Riwal is internationale specialist in hoogwerkers, heftrucks en verreikers. Vanuit het duurzame hoofdkantoor aan de Galvanistraat op industrieterrein Dordtse Kil I zet de onderneming verder in op vergroenen. Daarbij volgt het richtlijnen van de Verenigde Naties. Het bedrijf heeft altijd de ambitie gehad voorop te lopen voor een leefbare planeet. Behalve CO2-reductie is onder meer ook aandacht voor circulariteit. Klimaatneutraal Dordrecht 2040

83

CO2-reductie

Circulair

Industrie, afval en water

Het overgrote deel van de uitstoot van de industrie in en rond Dordrecht betreft de uitstoot van overige broeikasgassen. Die uitstoot wordt vooral veroorzaakt door een overzichtelijk aantal grotere bedrijven.

Dit doen we door: - in onze gesprekken met bedrijven ook het gesprek te voeren over een reductieaanpak en die aanpak onderdeel te laten zijn in het bepalen van wederkerigheid: hun bijdrage aan de economisch-maatschappelijke opgaven van de stad; - nog scherper te sturen in de uitgifte van de werklocaties van gemeenten door óók uitgiftecriteria voor duurzaamheid en de CO2prestatieladder als license to operate te stellen.

Totale reductie van onze doorgerekende maatregelen in 2030

CO2 besparing Industrie Voor de verwachte CO2 besparing voor Industrie, afval en water volgen we de landelijke doorrekening van de CO2-reductie die wordt verwacht door steeds strenger wordende landelijke en Europese wet- en regelgeving. De landelijke doorrekening hiervan in de Klimaat- en Energieverkenning (KEV) van het Rijk hebben we toegepast op de Dordtse uitstootcijfers en ingevoerd in ons monitoringsinstrument. Wat van belang is om te vermelden is dat wij in Dordrecht 2019 als 0-meting aanhouden. Dat jaar is goed vergelijkbaar met 1990 (het landelijke 0-meting jaar). Voor 1990 is geen complete lokale data beschikbaar, vandaar dat we 2019 als basisjaar aanhouden. Voor de industrie zien we echter dat er al een forse reductie van CO2 uitstoot is tussen 1990 en 2019. Dit mogen en willen we dan ook zichtbaar maken als onderdeel van de doelstelling om tot 55% CO2-reductie in 2030 te komen.

600 kton

26% reductie

t.o.v. 2019

53% reductie

t.o.v. 1990

513 kt

500 kton

Emissie in kton

De invloed van Dordrecht op de uitstoot van de overige broeikasgassen is beperkt. Vergunningen voor emissies worden via het Rijk of de Provincie afgegeven. Industriële bedrijven zijn vooral zelf aan zet. De gemeente gaat actief in gesprek met deze bedrijven over het verminderen van hun uitstoot. Daarom wil de gemeente weten: Wie zijn de grote uitstoters? Wat zijn hun reductieplannen? Waar lopen zij tegenaan? Wie zijn koploper en wie blijven nog achter? Kan de gemeente een versnellende rol spelen, bijvoorbeeld door lobby?

379 kt

400 kton

300 kton

200 kton

100 kton

0 kton 2019

84

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

85

CO2-reductie

Circulair

Circulair In 2050 moet de Nederlandse economie volledig circulair zijn, met als tussendoelstelling 50% minder gebruik van primaire grondstoffen in 2030. Onze bedrijven gebruiken materialen en grondstoffen in hun processen en stoten op die manier ook CO2 uit. Dit geldt met name voor bedrijven uit de bouw en de maakindustrie. De beschikbaarheid van deze grondstoffen wordt steeds minder en de prijzen worden steeds hoger. Om toekomstbestendig te blijven, moeten we deze grondstoffen en materialen zo lang mogelijk (her)gebruiken. Dat begint bij het recyclen van afval tot grondstof. Maar het gaat bijvoorbeeld ook over direct hergebruik, repareren en andere verdienmodellen, zoals leaseconstructies. We gaan hier samen met onze bedrijven concrete stappen in zetten. De Drechtsteden staan internationaal bekend om hun sterke maritieme maakindustrie. Onze circulaire agenda richt zich daarom ook op het verduurzamen van deze sector. Met co-financiering vanuit landelijke programma’s, zoals het Nationaal Groeifonds, en met inzet van onze eigen instrumenten ondersteunen we kansrijke allianties die gericht zijn op innovatie en verduurzaming. Goede voorbeelden zijn de Refit alliantie voor verduurzaming van de binnenvaart en de ZED-Hub, de Zero Emissie Dredging, voor verduurzaming van de waterbouw.

Daarnaast zijn er nog programma’s die vanuit andere sectoren worden ingezet en die Dordrecht samen met de regio opzet, onder andere met financiering vanuit de Regiodeal. Dit zijn grote programma’s, waar we als gemeente mede-initiator van zijn en waar we een stimulerende en faciliterende rol pakken.

86

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

87

Circulair

Natuurinclusief

Natuurinclusief Zo stimuleren we de circulaire economie: • In 2024 voeren we een impactanalyse uit naar de uitstoot per branche om een brancheaanpak uit te kunnen werken: in welke ketens kunnen we als gemeente de meeste impact maken? • We ondersteunen circulaire bouw door samen met ondernemers en de TKI Bouw een circulaire bouwhub te ontwikkelen. Hiervoor stellen op één van onze herstructureringslocaties een locatie in bruikleen beschikbaar voor Dordtse ondernemers om samen een bouwhub op te zetten. Hierdoor behouden bouwmaterialen hun waarde en blijven ze beschikbaar voor de stad en regio. • Voor alle bedrijventerreinen en bedrijfskavels die Dordrecht zelf of via de ROM-D, in uitgifte heeft, stellen we criteria op voor circulariteit bij (her)uitgifte. Dit doen we via de zogenaamde balanced scorecard-methodiek, waarbij potentiële gegadigde partijen via een puntentelling op verschillende onderdelen worden beoordeeld. Duurzame en klimaatadaptieve maatregelen en operatie van een bedrijf nemen daar, naast banenontwikkeling en branchegerichtheid, een steeds nadrukkelijke rol in met gewicht in puntentelling. • Daarnaast stimuleren we kleinschalige initiatieven, zoals de pilot gescheiden afvalinzameling Dordtse Kil III in gezamenlijkheid met de VVE in het gebied. • Dordrecht en de Drechtsteden kennen een sterke en gediversifieerde recyclingindustrie.

Deze bedrijven zijn cruciaal voor de transitie naar een circulaire economie. Tussen 2026 en 2030 onderzoeken we samen met deze bedrijven hoe we kunnen zorgen dat meer materialen gerecycled en/of hergebruikt worden. Bij voorkeur lokaal. • We werken altijd samen in het ondernemers- en onderwijsnetwerk. We doen dat op verschillende niveaus en schalen initiatieven op. • We bieden regionale (innovatie)infrastructuur en faciliteiten die het mogelijk maken om vraaggericht innovatie- en verduurzamingsvraagstukken vanuit bedrijfsleven op weg te helpen. De Duurzaamheidsfabriek, waar verschillende initiatieven samenkomen die met het onderwijs zijn ontwikkeld, is daarvan een landelijk erkend voorbeeld.

88

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

We zorgen voor meer groen en biodiversiteit op onze bedrijventerreinen en stimuleren klimaatadaptieve maatregelen. Hoe doen we dat? Op de terreinen waar al veel aandacht is voor groen en klimaatadaptatie, zetten we in op optimalisatie: • door samen met ondernemers extra maatregelen te nemen voor openbaar gebied (kleine initiatieven), bijvoorbeeld door biopaden aan te leggen; • door waterberging en vertraagde hemelwaterafvoer op eigen terrein (opslag op eigen terreinen) verplicht te stellen, met vertraagde afvoer naar rioolsysteem. Dit is al opgenomen in de uitgiftecriteria; • door minimale standaarden ten aanzien vaan BREEAM-certificering voor nieuw te vestigen bedrijven, zowel tijdens de bouw van bedrijfsvastgoed als tijdens ingebruikname en exploitatie. Ook dit is opgenomen in de uitgiftecriteria. Op bestaande en verouderde terreinen: • wordt er een plan opgesteld om terreinen te vergroenen: I. op private terreinen met subsidies/bijdragen, II. op openbaar gebied door restkavels in te richten met groen, III. door met tijdelijk groen in de openbare ruimte te werken bij herontwikkelingsprojecten, IV. door daken met subsidie en bijdragen te vergroenen; • wordt een verplicht percentage groen en biodiversiteitsmaatregelen opgenomen in de uitgiftecriteria van terreinen. Extra punten worden toegekend wanneer meer maatregelen en voorzieningen worden gerealiseerd.

Ook hier geldt dat we zoveel mogelijk gebruik willen maken van beschikbare subsidies en stimuleringsmaatregelen van hogere overheden.

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

89

Voorbeeld uit Dordrecht Ondernemers nemen duurzaamheid serieus De DOV heeft met 250 leden een diverse achterban. Duurzaamheid, circulaire economie en ‘ondernemen met impact’ zijn ook voor hen steeds belangrijker thema’s. ,,Het is relevant voor alle ondernemers. Rendement van hun bedrijf uiteraard ook. Los van wettelijke eisen is het voor hen zoeken naar nieuwe verdienmodellen rondom duurzame thema’s, zoals circulaire economie’’, zegt Jeroen Put.

Ondernemen met impact ,,Je hoort veel over ‘ondernemen met impact’. Dat gaat over nadenken hoe jouw activiteiten de juiste, positieve, impact hebben. Op je omgeving, dus niet alleen de planeet, maar ook op je werknemers, je klanten. De DOV creëert daar meer aandacht voor, samen met onder meer Stichting Maatschappelijk Betrokken Ondernemen Dordrecht.’’ Een ander actueel onderwerp is circulaire economie, waarbij grondstoffen en materialen in een kringloop blijven. ,,Ik geloof dat hierover nadenken essentieel is voor een goede toekomst van bedrijven. Binnen de DOV promoot ik dit gedachtengoed en ook via mijn bedrijf Cirkellab, waarmee wij ondernemers en overheden helpen om stapjes te zetten naar meer circulariteit.’’

Een duurzaamheidsloket Ondernemers hebben praktische handvatten nodig om te weten wat ze het beste kunnen doen. Het is volgens Put allemaal al ingewikkeld genoeg. ,,De regelgeving neemt toe, dus het is erg nuttig als wij met elkaar ondernemers kunnen ontzorgen. 90

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid moet toezicht houden op regelgeving, maar denkt gelukkig ook steeds meer mee over het interpreteren van regels voor ondernemers. Dordrecht zou een loket voor duurzaam en circulair ondernemen moeten starten, puur voor ondernemers met hun vragen.’’

Goede voorbeeld geven Put vindt ook dat Dordrecht het goede voorbeeld moet geven. ,,De gemeente zou kennis moeten delen, partijen bij elkaar brengen, positieve initiatieven moeten faciliteren en ondersteunen. Een rol is ook: zelf het goede voorbeeld geven. Dus duurzaam, maatschappelijk verantwoord en circulair inkopen, en de collega-gemeenten in de regio daarin stimuleren en inspireren. Er gebeurt best wel veel, maar er kan zeker een tandje bij!’’

Geloof in eigen kracht

Een klimaatneutraal Dordrecht in 2040 is ambitieus, maar gaat lukken. Het is de overtuiging van Jeroen JeroenPut Put,

voorzitter

van de Dordtse ondernemersvereniging DOV. De komst van een gemeentelijk loket voor duurzaam en circulair ondernemen is volgens hem een welkome ondersteuning.

De transitie naar een klimaatneutraal Dordrecht in 2040 is voor ondernemers een grote uitdaging, maar voor de DOV-voorzitter een gegeven waar we niet onderuit kunnen. ,,Daarvoor zijn niet alleen ‘technische oplossingen’ nodig. Ik geloof sterk in de kracht van de onderneming zelf mét haar eigen medewerkers. Daar heb je ook energie en enthousiasme voor nodig, anders gaan we deze uitdaging niet tackelen met elkaar. Dus probeer goede voorbeelden te vinden en te kopiëren in jouw eigen bedrijf. Hergebruik van goede ideeën is ook circulair.’’

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

91

Samenwerken met partijen buiten Dordrecht

92

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

1. Bij nieuwe uitgiftes van bedrijfsterreinen stellen we eisen rond verduurzaming, CO2-uitstoot, opwek van duurzame energie, circulariteit, klimaatadaptatie en vergroening.

3. De gemeente geeft het goede voorbeeld:

In de regionale samenwerking delen we kennis over de ontwikkeling van bedrijventerreinen, de integrale uitvoering van gebiedsontwikkeling en de doelstellingen en resultaten vanuit onze ambitie om klimaatneutraal te worden.

Vanuit de gebiedsontwikkeling Zeehavengebied Dordrecht wordt naast de al bestaande samenwerking een samenwerking aangegaan met Havenbedrijf Rotterdam, specifiek gericht op de verduurzamingsopgave. De inzet is hier: kennisdeling op organisatieniveau en ondernemersniveau en het benutten van elkaars samenwerkingsverbanden om uitvoering te geven aan de opgave.

Bij de CO2 besparing hebben we al verschillende gemeentelijke activiteiten beschreven. In grote lijnen komen die hierop neer:

2. Bij uitgiftes worden extra punten toegekend aan extra maatregelen, waardoor bij meer en hogere investeringen de kans op gunning groter is.

Ketenverantwoordelijkheid

Verder is er sprake van regionale samenwerking met ondernemers en gemeenten, waar we bedrijven en onderwijs verbinden om uitvoering te geven aan de uitdagingen die we voor ons zien ten aanzien van energietransitie en verduurzaming. De samenwerkende organisaties rond het Smart campus leerpark en de refit alliantie met de maritieme industrie zijn daar mooie voorbeelden van.

Wat doen we zelf?

Lobby

a. We investeren in (tijdelijk) groen op bedrijventerreinen. b. We brengen (tijdelijke) groenvoorzieningen aan bij panden die we in eigendom hebben. 4. De gemeente zorgt voor een betere verbinding met openbaar vervoer naar de werklocaties. 5. De gemeente faciliteert en draagt bij aan de initiatieven van ondernemers, door middelen beschikbaar te stellen (bijvoorbeeld via innovatieregelingen) en consortia van bedrijven te helpen bij toeleiding naar fondsen en opschaling.

Vanuit de korte termijn-maatregelen zoeken we samenwerking met Rijk, Provincie en EU voor wat betreft: - EU-Interreg Copper: Energieneutraal en zelfvoorzienend DistriPark; - vergroening van bedrijventerreinen; - CO2-reductie bij de grote uitstoters.

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

93

Dit lukt alleen als... Wat is er zoal nodig om al deze maatregelen succesvol te laten zien?

Beschikbare Capaciteit Vanwege beperkte capaciteit kan niet alles tegelijkertijd worden uitgevoerd. Maatregelen zullen gefaseerd binnen de gebiedsontwikkelingen en samenwerking met ondernemers worden opgepakt.

Beschikbaar budget Per project wordt een projectplan opgesteld en worden de benodigde middelen inzichtelijk gemaakt. Ten minste 1 fte is nodig voor de plankosten en mogelijke stimuleringsbijdragen voor initiatieven ondernemers. De dekking hiervoor komt uit de Rijksmiddelen voor klimaatbeleid.

Dit gebeurt al in de stad Er is binnen de meeste bedrijventerreinen al sprake van samenwerkingsverbanden, met name binnen de Westelijke Dordtse Oever en met Werkgevers Drechtsteden. Hier gaan we, na besluitvorming, het totaalprogramma delen en bespreken hoe en met welke partijen projecten kunnen worden uitgevoerd.

Een aantal projecten is reeds opgestart:

1.

Circulaire bouwhub,

2. Energy Hub in combinatie met Parkeren, 3. Plan van Aanpak vergroenen terreinen, 4. Openbaar Vervoer DistriPark, 5. Uitgiftecriteria vastgesteld per gebied, 6. Ontwikkelprofiel inclusief multimodale inzet Zeehavengebied.

94

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

95

Energie

“Het is mijn ambitie om alle inwoners en ondernemers van Dordrecht te voorzien van een mix van verschillende duurzame energiebronnen. We willen al ons energieverbruik duurzaam maken. De weg daarnaartoe zit vol kansen en uitdagingen. Laten wij er met z’n allen voor zorgen dat Dordrecht een plek is waar iedereen over voldoende, duurzaam geproduceerde energie kan beschikken.” 96

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

Tanja de Jonge Wethouder

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

97

CO2

Inleiding Energie verbruiken we allemaal en is met alles verweven. We verbruiken energie om te wonen, te werken, te reizen, te bouwen, te recreëren, noem maar op! Ons energieverbruik en zeker de vraag naar elektrische energie, neemt nog altijd flink toe.

Bijvoorbeeld doordat er steeds meer elektrische bussen en auto’s komen. En steeds meer woningen krijgen een elektrische warmtepomp of een koelsysteem voor warme zomers. Daardoor loopt ons energiesysteem tegen z’n grenzen aan. Bovendien zitten we volop in de transitie van fossiele energie naar duurzame energie. Hoe zorgen we ervoor dat we in Dordrecht ook in de toekomst over voldoende energie beschikken, die bovendien duurzaam geproduceerd is? In deze routekaart gaat het niet om de uitstoot van CO2, want energieverbruik is in andere routekaarten al opgenomen in de uitstootcijfers, maar om onze ambitie om Dordrecht klaar te maken voor de toekomst en toekomstige generaties. Daarom werken we aan een toekomstbestendige energievoorziening: aan nieuwe manieren van energie opwekken, delen en gebruiken. Energie die zij nodig hebben, wekken inwoners en bedrijven nu al deels zelf op. Maar om alles te kunnen doen wat we willen doen, hebben we meer energie nodig. Daarom willen we toe naar nog meer zonnepanelen en windmolens. Ook onze industrie, zoals afvalverbranding, en mogelijkheden van groen gas, kunnen we gebruiken om energie op te wekken in de vorm van warmte. Deze mix van verschillende duurzame energiebronnen is noodzakelijk. Want energie opwekken verloopt niet gelijkmatig. Er ontstaan

98

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

grote pieken als de zon veel schijnt of als het hard waait. Het is erg belangrijk dat het elektriciteitsnetwerk dan niet overbelast raakt. Daarom moet het worden uitgebreid en verzwaard. Tegelijkertijd onderzoeken we mogelijkheden om energie op te slaan in batterijen én we helpen bedrijven om energie te delen. Daarvoor zetten we onder andere een Digital Twin in. Dit simulatiemodel brengt alle energievraag en –opwek in beeld en kan keuzes daarin doorrekenen. Zo kunnen we vraag en aanbod van energie beter op elkaar afstemmen en netcongestie voorkomen. En wat we niet zelf kunnen opwekken, blijven we inkopen. Maar dat willen we wel steeds groener doen. Zo zorgen we dat al ons energiegebruik duurzaam wordt! Een duurzame energievoorziening betekent ook aandacht voor energiegebruik. Want alles wat je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken. Daarom stimuleren we iedereen om bewust om te gaan met energie en onze energie steeds slimmer te benutten. Bijvoorbeeld door een was te draaien als de zon schijnt en in de toekomst wellicht je energie delen met de buren.

Hoewel deze routekaart zelf geen CO2 uitstoot heeft, hebben de keuzes die we in onze inkoop, opwek en energiesysteem maken invloed op onze CO2 uitstoot van alle andere routekaarten. In deze routekaart laten we zien hoe we energie steeds vaker duurzaam opwekken. Dat doen we deels zelf, met zonnepanelen op daken en windmolens. En we laten zien hoe we energie duurzaam kunnen inkopen. Door groene stroom te kopen kiezen steeds meer Dordtenaren voor duurzame energie. Die wordt dan ergens anders opgewekt, bijvoorbeeld in windparken op zee.

Het is onze ambitie om te zorgen dat inwoners en bedrijven ook in de toekomst over voldoende en duurzaam geproduceerde energie kunnen beschikken. Zo dragen we eraan bij dat Dordrecht een plek blijft waar het prettig wonen en werken is!

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

99

CO2-reductie

CO2-reductie

De CO2 besparing door duurzame energie is opgenomen in de andere routekaarten. In deze routekaart laten we de cijfers zien rond het steeds groener inkopen en opwekken van energie.

als gemeente het goede voorbeeld met inkoop van groene energie en streven ernaar dat 55% van alle gekochte stroom in Dordt groen is in 2030.

Deze tabel laat het jaarlijkse energieverbruik zien. In de andere routekaarten staan maatregelen over het beperken van het energieverbruik. In de tabel is opgenomen hoe we in ons energieverbruik voorzien, Dat doen we door energie in te kopen. We hebben het doel dit steeds vaker groen te doen. We geven

Hink-stap-sprong: Energie

Naast kopen wekken we ook zelf energie op. De hoeveelheid energie die we zelf opwekken is afhankelijk van de capaciteit en het aantal zonen winduren in een jaar. In deze tabel staat de werkelijke opwek per jaar.

Hink

Energie (in Terrajoule)

2016

2017

2018

2019

2020

Totaal energieverbruik (TJ)

9.209

9.851

10.029

9.651

9.420

Totaal ingekochte energie (TJ)

8.318

8.787

8.832

8.428

8.102

Waarvan % ingekochte energie groene stroom

12%

14%

20%

25%

30%

Duurzame energie opgewekt in Dordrecht (TJ)

891

1.064

1.197

1.223

1.318

% duurzaam opgewekte energie in Dordrecht van totaal energieverbruik

10%

11%

12%

13%

14%

Deze tabel laat de capaciteit van zon opwek en windmolens zien. Hierin zijn alle eerdergenoemde maatregelen doorgerekend in de verwachte capaciteit voor duurzame opwek. Hierin zijn vier

2021

2026

2030 Toekomstbestendig elektriciteitsnet

Energiedelen op twee bedrijventerreinen Onderzoek opslag energie

extra windmolens meegenomen in de berekening. Besluitvorming hierover moet nog plaatsvinden.

MW

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2030

zon

0

0

1

2

14

18

28

37

52

155

wind

0

9

9

9

9

9

9

9

9

24

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

Strategische Actie­ agenda met Stedin Start toevoegen 300 extra trafohuisjes

55%

Sprong 2030

Voortzetting toevoegen 300 trafohuisjes

2040 300 trafohuisjes toegevoegd

Verdere uitrol energiedelen op bedrijventerreinen

Elektriciteitsnet is afgestemd op een klimaatneutraal Dordrecht

Stadsbrede digital twin

Gezonde mix zon en wind

Duurzame opwek

Programma Duur­ zame opwek energie Zonne-offensief: zon op dak Zon op land: A16, OER-onderzoek Zon op dak: inwoners, binnenstad, gemeentelijk vastgoed

Gekozen windturbines realiseren Zonne-offensief: restruimtes realiseren, onderzoek dubbel ruimtegebruik Zon op land: OER realiseren

Gekozen windturbines realiseren Daken in Dordrecht zijn optimaal benut voor opwek zon Ruimte in Dordrecht optimaal benut voor opwek zon en wind

Warmtebronnen

Verbeteren perspectief warmtebron binnenstad

Verbeteren perspectief warmtebron bijdrijventerreinen

Warmtebronnen HVC koppelen

Capaciteit duurzaam opgewekte zon- en windenergie in Dordrecht (in Megawatt)

100

Stap

Klimaatneutraal Dordrecht 2040

101

CO2-reductie

CO2-reductie

Onze doelstelling voor 2030 is dat we 0,19 TWh zelf opwekken en dat 55 % van alle ingekochte energie groene stroom is. Dat doen we met de volgende maatregelen:

Zonne-energie

Duurzame opwek

Zonne-offensief

In 2022/2023 zijn mogelijke locaties voor zon-op-land, zonop-dak en zon via dubbel ruimtegebruik in beeld gebracht. De mogelijke locaties voor zon-op-land landen in een Programma Duurzame opwek van energie.

Zon-op-land tot 2030 (uitwerkingsgebied A16 uit de RES-doelstelling)

Een strook langs de A16 is in de Regionale Energiestrategie Project (RES) 1.0 aangewezen als uitwerkingsgebied voor zon-op-land. Hier is een ontwikkelaar voor in beeld.

Zon-op-land na 2030 (Zonne-offensief, aanscherpen RESdoelstelling)

De andere mogelijke zoeklocaties uit de inventarisatie van het Project Zonne-offensief worden verder uitgewerkt.

Windenergie Actualisatie Structuurvisie Wind 2016

Eind 2023 is de Structuurvisie Wind technisch herijkt. We kiezen ervoor om integraal te kijken naar het vraagstuk van duurzame opwek. Daartoe krijgt de Gemeenteraad aan het eind van het eerste kwartaal 2024 een zorgvuldige invulling van de doelstelling voor duurzame opwek. Daarbij kijken we naast kwantitatieve doelen ook naar de energiemix en het effect op de continuïteit van stroomlevering. De mogelijke zoeklocaties komen terecht in een Programma Duurzame opwek van energie en in de Omgevingsvisie 2.0

Beleid

In de actualisatie van de Structuurvisie Wind worden middelgrote windturbines (tussen 45 en 135 meter) ook meegenomen. Hieruit kunnen aanvullende mogelijkheden voor opwek ontstaan. Het beleid ten aanzien van mini-of dakwindturbines maakt duidelijk hoe deze specifieke turbines geplaatst mogen worden. Hiervan verwachten we een zeer beperkte bijdrage qua opwek.

Beleid

We stellen randvoorwaarden (handboek) op voor het natuurinclusief inrichten van locaties waar windmolens of zon-op-land projecten worden gerealiseerd. Deze randvoorwaarden landen in het Programma Duurzame opwek van energie.

Beleid

Windturbines tot 2030 (ambitie 50% RES doelstelling in Dordrecht)

We leggen aan de raad mogelijkheden voor om meer windenergie op ons eiland op te wekken. We schatten in dat op middellange termijn (tot 2030) er reële mogelijkheden zijn voor maximaal vier extra windturbines op twee mogelijke zoeklocaties. Dit is natuurlijk afhankelijk van raadsbesluit en realisatietraject