RA3493 - gemeente Dordrecht - accountantsverslag 2023.pdf
Tekst van het document
3 juli 2024 ACCOUNTANTSVERSLAG 2023
Gemeente Dordrecht
RA3493
Aanbiedingsbrief
Aan:
Geachte leden van de raad,
de raad van de gemeente Dordrecht T.a.v. mevrouw A.E.T. Wepster, raadsgriffier Postbus 8 3300 AA DORDRECHT
Wij hebben de jaarrekening 2023 van de gemeente Dordrecht gecontroleerd. Zoals afgesproken in onze opdrachtbevestiging ontvangt u hierbij ons accountantsverslag 2023. In dit verslag hebben we de belangrijkste bevindingen en conclusies naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole opgenomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2023 van de gemeente Dordrecht.
Rotterdam, 3 juli 2024 Kenmerk: MS/YvK/RA3493
Onze bevindingen en aanbevelingen hebben wij afgestemd met de verantwoordelijke wethouder. Een afschrift van dit verslag is toegezonden aan het college van burgemeester en wethouders. Op 2 juli 2024 hebben wij dit verslag besproken met uw financiële commissie. Het opstellen en controleren van de jaarrekening vraagt elk jaar weer een aanzienlijke inspanning. Een bijzonder element daarin was dit jaar de invoering van de rechtmatigheidsverantwoording. Bij deze willen wij alle betrokken medewerkers van de gemeente Dordrecht bedanken voor de constructieve en plezierige samenwerking tijdens de controle. Wij hopen u met dit verslag van dienst te zijn. Vanzelfsprekend zijn wij graag bereid om een nadere toelichting op de inhoud te geven. Met vriendelijke groet, BDO Audit & Assurance B.V. namens deze,
Ter informatie De digitale versie van dit document is vanaf de inhoudsopgave interactief. Aan de hand van de navigatiebalk onderaan de pagina en/of de menustructuur bovenaan de pagina kan door het document genavigeerd worden. VORIGE PAGINA
VOLGENDE PAGINA
INHOUDSOPGAVE
DASHBOARD
C.M. Steehouwer MSc RA Partner
Inhoudsopgave
1. DASHBOARD ACCOUNTANTSCONTROLE
2. UITKOMSTEN JAARREKENINGCONTROLE
4. BELANGRIJKSTE BEVINDINGEN
BIJLAGEN
3. RESULTAAT & FINANCIËLE POSITIE
4
1. Dashboard
1.1 Dashboard accountantscontrole
1.1 Dashboard accountantscontrole STREKKING CONTROLEVERKLARING
5
RECHTMATIGHEIDSVERANTWOORDING
Op 3 juli 2024 hebben wij onze controle afgerond. In deze rapportage nemen wij u mee in onze bevindingen, observaties en aanbevelingen.
U heeft als raad van de gemeente Dordrecht de verantwoordingsgrens vastgesteld op € 16.453.000 (2%) en de rapportagegrens op € 411.000.
Aangezien de niet-gecorrigeerde controleverschillen onder onze materialiteit blijven verstrekken wij een goedkeurende controleverklaring bij de jaarrekening.
Het college rapporteert een totale onrechtmatigheid van € 18.770.000, op te splitsen in:
De gehanteerde materialiteit voor fouten en onzekerheden bedragen respectievelijk € 8.225.000 en € 24.675.000 Het jaarverslag, inclusief de opgenomen informatie in de paragraaf bedrijfsvoering, is verenigbaar met de jaarrekening en bevat geen materiële onjuistheden
De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar en het BBV wordt nageleefd
De WNT is correct nageleefd.
BELANGRIJKSTE OBSERVATIES CONTROLE
Aanbestedingsonrechtmatigheden: € 2.706.000;
Begrotingsoverschrijdingen van € 16.064.000, waarvan € 15.364.000 als acceptabel worden aangemerkt;
Acceptabele begrotingsoverschrijdingen zijn die overschrijdingen die passen binnen bestaand beleid of worden gedekt door hogere baten. Tot 2023 werden deze niet betrokken in ons rechtmatigheidsoordeel
RESULTAAT 2023
2023
Begroting (na wijziging)
Saldo van baten en lasten
16.685 V
-38.496 N
Mutatie reserves
12.021 V
38.496 V
Resultaat
28.706 V
0N
(x €1.000)
Het resultaat 2023 wijkt ongeveer 3,4% af van de totale begrote lasten (na wijziging). Ten opzichte van de tweede bestuursrapportage is het resultaat nog met € 28,7 miljoen toegenomen, wat wij zien als een forse afwijking.
Dit beeld is in lijn met de laatste jaren. Wij adviseren het college te analyseren om welke redenen deze trend blijft voortbestaan en maatregelen te treffen teneinde een nauwkeuriger tussentijds financieel beeld met de raad te kunnen delen.
Wij adviseren u te evalueren of de huidige afspraken in de financiële verordening m.b.t. het tijdig melden van overschrijdingen van baten en/of onderschrijdingen van lasten en baten passend zijn in uw rol
AANDACHTSPUNTEN VOOR 2024
UW FINANCIËLE POSITIE
De kwaliteit van de primaire aanlevering van het balansdossier was in algemene zin van een hoger niveau
Naar aanleiding van onze controle brengen wij graag de volgende punten voor komend jaar onder uw aandacht:
De jaarrekening toont een stabiel weerstandsvermogen en een gezonde solvabiliteit en schuldquote
De belangrijke betrokkenheid van ingehuurde medewerkers geeft ons nog zorgen voor de toekomst wat betreft het verder doorbouwen van het kwaliteitsniveau
Alle belangrijke kengetallen scoren in de minst risicovolle categorie, gemeten op basis van de kader van het provinciaal toezicht (GTK 2020)
De controle van de balanspositie en het verloop van de SiSa-regelingen heeft tot veel vragen en correcties geleid
Jaarrekeningproces – Voortbouwen op de ingezette weg, gebruikmakend van de recente ervaringen, specifiek met het oog op grondexploitaties en SiSa (inclusief balansposities)
Voorziening Riolering – Wij adviseren u, gezien de prijsontwikkelingen, het GRP tussentijds te actualiseren
Werken aan het vergroten van het voorspellend vermogen, zodat tussentijds een nauwkeuriger beeld met de raad kan worden gedeeld
Meerjarige ombuigingsopgave van ruim € 20 miljoen per jaar vanaf 2026. Hierin is de door het nieuwe kabinet aangekondigde korting van 10% op de specifieke uitkeringen vanaf 2026 niet meegenomen. Dit geeft dan ook een extra druk op een structureel sluitende begroting vanaf 2026
De Commissie BBV heeft voor begrotingsjaar 2025 via de Notitie Rente, Notitie Overhead en de Notitie Grondexploitatie enkele wijzigingen aangekondigd. Deze zijn (vrijwillig) reeds toepasbaar vanaf het begrotingsjaar 2024.
Strakkere financiële kaders geven een hoger risico op begrotingsoverschrijdingen en maken kwalitatieve en strakke monitoring nog meer noodzakelijk
De waardering van de grondexploitaties is ten opzichte van voorgaand jaar beter onderbouwd, echter zien wij in het proces nog de nodige ruimte voor verbetering, mede met het oog op tussentijdse informatie aan de raad De gemeente heeft een analyse op de reserve kapitaallasten uitgevoerd in het kader van ‘de basis op orde’ wat heeft geleid tot een eenmalige vrijval van deze reserve van circa 9 miljoen. Wij kunnen ons in deze verwerking vinden
DASHBOARD
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
6
2. Uitkomsten jaarrekeningcontrole
2.1 Strekking van de controleverklaring 2023 2.2 Rechtmatigheidsverantwoording 2023 2.3 Uw speerpunt voor 2023
2.1 Strekking van de controleverklaring De jaarrekening 2023 is getrouw
7
Wij verstrekken bij de jaarrekening 2023, inclusief SiSa-bijlage, van de gemeente Dordrecht een goedkeurende controleverklaring. Dit betekent dat de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de grootte en de samenstelling van zowel de baten en lasten over 2023 als van de activa en passiva per 31 december 2023 in overeenstemming met het Besluit begroting en verantwoording Provincies en Gemeenten (BBV). De in de jaarrekening opgenomen rechtmatigheidsverantwoording geeft een getrouw beeld en de met de raad gemaakte afspraken hierover zijn nageleefd. De door ons geconstateerde controleverschillen zijn in de jaarrekening gecorrigeerd. Het overzicht met gecorrigeerde controleverschillen zijn op de volgende pagina opgenomen. Wij zijn met u overeengekomen dat wij tijdens onze controle geconstateerde afwijkingen boven de € 411.000 rapporteren, alsmede afwijkingen die naar onze mening om kwalitatieve redenen relevant zijn. Uit de controle resteren onderstaande controleverschillen welke niet zijn verwerkt in de jaarrekening: POST/OMSCHRIJVING VAN DE TOELICHTING
DASHBOARD
FOUTEN
ONZEKERHEDEN
VERWIJZING
Te laag verantwoorde balanspositie SiSa-regeling Regiodeal
781.000
-
2.3.1 (p17)
Te laag verantwoorde balanspositie SiSa-regeling ventilatie scholen
233.000
-
2.3.1 (p17)
Totaal
1.014.000
-
Materialiteit (1% voor fouten, 3% voor onzekerheden)
8.225.000
24.675.000
Uitvoeringsmaterialiteit (70% van de materialiteit)
5.346.000
Door de gemeenteraad vastgestelde rapporteringstolerantie
411.000
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
2.1 Strekking van de controleverklaring De controle van de jaarrekening heeft tot minder correcties en bevindingen geleid dan voorgaand jaar
8
Onderstaand geven wij u inzicht in de correcties die naar aanleiding van onze controle zijn verwerkt in de jaarrekening. Hoewel het aantal en de omvang van fouten in 2023 zijn afgenomen, zien wij nog verdere ruimte tot verbetering op een aantal specifieke onderdelen. In paragraaf 2.3 van dit verslag gaan wij daar meer concreet op in. POST/OMSCHRIJVING VAN DE TOELICHTING (in €)
FOUTEN
RESULTAATSIMPACT
Overlopende passiva niet volledig verantwoord
2.010.000
-
Saneringskosten ten onrechte geactiveerd
1.376.000
1.376.000 N
Verkoop grond ten onrechte via GREX verantwoord
1.021.000
544.000 V
945.000
-
3.224.000
-
Onterechte dotatie voorziening Riolering
148.000
-
Diverse correcties vanuit de SiSa-regelingen
755.000
755.000 N
9.479.000
1.587.000 N
Getrouwheid
Te hoge waardering GREX Vooruitontvangen ESF-subsidie onjuist gepresenteerd
Totaal gecorrigeerd naar aanleiding van de controle
DASHBOARD
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
2.1 Strekking van de controleverklaring
Geen aanwijzingen voor materiële fraude of non-compliance
9
Fraude en non-compliance Bij de planning van de jaarrekeningcontrole houden wij rekening met het risico dat de jaarrekening als gevolg van fraude en onregelmatigheden onjuistheden van materieel belang zou kunnen bevatten. Eén van de door ons uitgevoerde maatregelen is het bespreken van de mogelijke frauderisico’s en mogelijke fraudesituaties met verschillende personen binnen de gemeente Dordrecht. Daarnaast nemen wij kennis van de door u opgenomen toelichtingen in de jaarstukken. Hiertoe hebben wij de mogelijke frauderisico’s en – situaties aan de hand van de door u opgestelde frauderisicoanalyse besproken. Het voorkomen en mitigeren van frauderisico’s is primair de verantwoordelijkheid van het college en de raad. Daarom hebben wij op diverse momenten met u en uw medewerkers en auditcommissie over dit onderwerp van gedachten gewisseld. Tijdens deze besprekingen hebben wij gesproken over de mogelijke fraude- en non-compliance risico's en mogelijke situaties van onregelmatigheden. Dit deden wij aan de hand van de door u opgestelde frauderisicoanalyse en de door u ingevulde compliance vragenlijst. Onze observaties hierbij zijn als volgt:
de gemeente Dordrecht beschikt over een integrale frauderisico-analyse; de gemeente Dordrecht beschikt over een gedragscode, klokkenluidersregeling en incidentenregistratie; u beschikt niet over een incident-responsplan, wat de consequenties van een eventueel incident kan versterken.
Daarnaast hebben wij specifiek aandacht besteed aan de veronderstelling dat er bij de opbrengstverantwoording frauderisico’s bestaan. Op basis van uw en onze analyse concluderen wij dat er geen materieel frauderisico in de opbrengsten aanwezig is. Wij hebben in onze controleverklaring melding gemaakt van de belangrijkste frauderisico’s die wij hebben onderkend en hoe wij deze hebben geadresseerd. Tijdens de controle van boekjaar 2023 betroffen dat de volgende risico’s: Het risico van management override of internal controls; dit is het op grond van de controlestandaarden (verplicht) te onderkennen risico dat het management buiten de getroffen interne beheersingsmaatregelen om invloed zou kunnen of willen uitoefenen op de in de jaarrekening gepresenteerde uitkomsten; Onjuiste waardering van de grondexploitatie Stadswerven. Dit project is een prestigieuze grondexploitatie met een significante omvang. Op grond van deze omstandigheden is sprake van een frauderisico ten aanzien van de beïnvloeding van de waardering van deze grondexploitatie teneinde tot een gewenste uitkomst te komen en negatieve publiciteit te vermijden. Facturen worden ten onrechte goedgekeurd, omdat de prestatie niet is geleverd of de prijs op de factuur niet overeenkomstig het contract is.
Dit ziet specifiek op de mogelijkheid dat de besteller tevens akkoord geeft voor de prestatielevering, wat een onwenselijke functievermenging is.
Voor een nadere uiteenzetting van onze controleaanpak ten aanzien van de frauderisico’s en de veronderstellingen inzake de financiële risico’s in relatie tot de financiële positie verwijzen wij naar onze controleverklaring 2023. Onze werkzaamheden hebben niet geleid tot specifieke aanwijzingen voor materiële fraude(risico’s) of vermoedens van materiële fraude(risico’s).
DASHBOARD
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
2.1 Strekking van de controleverklaring
Continuïteitsveronderstelling
10
Continuïteit De waarderingen in de jaarrekening van de gemeente Dordrecht zijn gebaseerd op de veronderstelling dat de gemeente Dordrecht als geheel in continuïteit zal worden voortgezet. De inschatting of een duurzame voorzetting mogelijk is, inclusief de eventueel in de jaarrekening op te nemen toelichting, is de wettelijke verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders. Als accountant beoordelen wij de aanvaardbaarheid van de door het college van burgemeester en wethouders ingeschatte mogelijkheden tot een duurzame voortzetting. Wij vinden deze inschatting aanvaardbaar. Op basis van artikel 12 van de Gemeentewet kunnen gemeente bij langdurige financiële tekorten een beroep doen op een extra uitkering uit het gemeentefonds. Omdat de omvang van het gemeentefonds hierdoor niet wijzigt betalen andere gemeenten daar dus aan mee. Om die reden moeten gemeenten aan allerlei voorwaarden voldoen om deze aanvullende uitkering te kunnen ontvangen. Maar in principe kunnen gemeenten hierdoor niet failliet gaan. Het gevolg hiervan is dat crediteuren en andere stakeholders nooit benadeeld kunnen worden door een faillissement.
Desalniettemin is de financiële positie vanuit het perspectief van raadsleden van belang en moet het college van burgemeester en wethouders inzicht geven in hoeverre de gemeente in staat is om de financiële risico’s vanuit de reguliere exploitatie en onverwachte tegenvallers financieel op te vangen, zonder tussenkomst van de toezichthouder. Met de invoering van de aangepaste Nederlandse Standaard 700 dienen accountants voor gemeenten in hun controleverklaringen bij jaarrekeningen naast fraude te rapporteren over de veronderstellingen inzake de financiële risico’s in relatie tot de financiële positie. Onze controlewerkzaamheden hebben geen informatie opgeleverd die strijdig is met de veronderstellingen en aannames van het college van burgemeester en wethouders over de gehanteerde uitgangspunten om de normale bedrijfsvoering voort te kunnen zetten.
DASHBOARD
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
2.2 Rechtmatigheidsverantwoording
College legt verantwoording af over rechtmatig handelen
Formele wetgevingstraject nog steeds niet voltooid, oplossing vanuit NBA voor 2023
De rechtmatigheidsverantwoording van gemeente Dordrecht geeft een getrouw beeld
DASHBOARD
11
Status update rondom de invoering van de rechtmatigheidsverantwoording Het wetgevingstraject rondom de rechtmatigheidsverantwoording heeft nog niet geleid tot sluitende wetgeving, wat leidt tot imperfecties in de set van wetten en regels die de inbedding van de rechtmatigheidsverantwoording zouden moeten verzorgen. In de decembercirculaire (bijlage 4.4) is de stand van zaken en het door BZK geschatte afrondingstraject kort geschetst. In de Nieuwsbrief IBI nr. 120 zijn wij allen geïnformeerd dat de Algemene Rekenkamer (AR) fundamentele bezwaren heeft geuit tegen de wijzigingen in het BBV en BADO die noodzakelijk zijn voor invoering van de rechtmatigheidsverantwoording. Verder overleg tussen het ministerie van BZK en de Algemene Rekenkamer is daarom noodzakelijk en vindt naar verluidt later dit jaar plaats. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken heeft in dezelfde nieuwsbrief opgeroepen om ongeacht het lopende overleg wel een rechtmatigheidsverantwoording op te nemen in de jaarrekening, conform de aangepaste verordeningen en de afspraken die hierover door vertegenwoordigende organen met het bestuur gemaakt zijn.
Naar aanleiding van deze oproep en vooruitlopend op de uiteindelijke aanpassingen in de gedelegeerde regelgeving die relevant is voor het opstellen van de jaarrekening (BBV) en voor de uitvoering van de accountantscontrole 2023 en oordeelsvorming in de controleverklaring (BADO). Totdat deze aanpassingen rond zijn dient de uitwerking uit NBA Alert 48 gevolgd te worden. Aan de hand van te onderkennen scenario's / omstandigheden zijn in NBA Alert 48 aanwijzingen opgenomen voor de uitvoering van de accountantscontrole van de jaarrekening en de oordeelsvorming in de controleverklaring. Indien de niet-acceptabele begrotingsoverschrijdingen en andere rechtmatigheidsfouten en/of onduidelijkheden de verantwoordingsgrens overschrijden dient de accountant een ‘Paragraaf ter benadrukking van bepaalde aangelegenheden – rechtmatigheidsverantwoording’ in de controleverklaring op te nemen. Bij de evaluatie of deze paragraaf opgenomen dient te worden, betrekt de accountant op basis van NBA Alert 48 dus de toelichting in de rechtmatigheidsverantwoording omtrent de in afstemming met het algemeen bestuur geaccepteerde begrotingsoverschrijdingen. In de jaarrekening 2023 is voor het eerst een rechtmatigheidsverantwoording opgenomen van het college van uw gemeente, gericht op de rechtmatigheid van de baten en lasten alsmede de balansmutaties in de jaarrekening 2023.
Het is onze rol om de getrouwheid van de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening te controleren. Wij hebben vastgesteld dat de rechtmatigheidsverantwoording in uw jaarrekening een getrouw beeld geeft. Onze controle richt zich op het bepalen of het oordeel van het college in de rechtmatigheidsverantwoording door het college toereikend is onderbouwd. Hierbij stellen wij vast of de rechtmatigheidsverantwoording is opgesteld in overeenstemming met de afspraken die gemaakt zijn tussen de gemeenteraad en het college. Deze afspraken zijn vastgelegd in het normenkader van de gemeente, waarvan de financiële verordening een belangrijk onderdeel is. Het rechtmatigheidsoordeel van het college richt zich op een drietal criteria die wij hierna nader hebben toegelicht. Bij de uitvoering van onze werkzaamheden hebben wij vastgesteld dat de organisatie toereikende werkzaamheden heeft uitgevoerd om het oordeel dat in de rechtmatigheidsverantwoording is opgenomen te onderbouwen.
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
2.2 Rechtmatigheidsverantwoording
Wat is het voorwaardencriterium?
Wat is het begrotingscriterium?
12
Voorwaardencriterium Het college toetst bij de uitvoering van haar controlewerkzaamheden of bij de uitvoering van financiële beheershandelingen binnen de geldende wet- en regelgeving is gehandeld. De relevante wet- en regelgeving is tussen het college en de raad afgestemd door middel van het normenkader. Het voorwaardencriterium is met name relevant bij de processen rondom subsidieverstrekkingen en (Europese) aanbestedingen. Indien is vast komen te staan dat de gemeente niet aan het voorwaardencriterium heeft voldaan is sprake van een onrechtmatigheid. Begrotingscriterium Het begrotingscriterium richt zich op het budgetrecht van de raad. Overschrijdingen van de lasten en overschrijdingen van investeringsbudgetten (kredieten) zijn op basis van de Gemeentewet onrechtmatig. Het totaal van de begrotingsonrechtmatigheden van gemeente Dordrecht heeft de verantwoordingsgrens overschreden en het college heeft het totaal van de begrotingsonrechtmatigheden opgenomen in de rechtmatigheidsverantwoording. De begrotingsonrechtmatigheden zijn op basis van de afspraken tussen college en de raad in de financiële verordening acceptabel en deze zijn door het college in de paragraaf bedrijfsvoering nader uitgewerkt. Overschrijdingen van baten en/of onderschrijdingen van lasten en baten en investeringsbudgetten (kredieten) zijn op zichzelf niet onrechtmatig.
Deze zijn echter wel onrechtmatig als deze niet tijdig tot een begrotingswijziging hebben geleid of te laat aan de raad zijn gemeld. Het college en de raad hebben door middel van de financiële verordening afspraken gemaakt over wanneer overschrijdingen van baten en/of onderschrijdingen van lasten en baten en investeringsbudgetten (kredieten) in een begrotingswijziging of middels de concept jaarrekening aan de raad voorgelegd moeten worden. In lijn met voorgaande jaren heeft de gemeente Dordrecht alle afwijkingen tussen de laatste begrotingswijziging en de jaarrekening 2023 uitgewerkt in de jaarstukken. Wij zijn van mening dat dit voor de gemeente Dordrecht dan ook de gebruikelijke werkwijze is en dat de gemeente Dordrecht het gerechtvaardigde vertrouwen wekt dat dit (voor 2023) niet in strijd is met het budgetrecht van de gemeenteraad en dat de overschrijdingen van baten en/of onderschrijdingen van lasten en baten en investeringsbudgetten (kredieten) rechtmatig zijn. Het advies voor komend jaar is om de afspraken over wat tijdig melden van overschrijdingen van baten en/of onderschrijdingen van lasten en baten en investeringsbudgetten (kredieten) precies inhoudt concreet uit te werken in de financiële verordening. In de modelverordening van de VNG vindt u praktische handvatten.
Wat valt onder misbruik en oneigenlijk gebruik?
DASHBOARD
Misbruik en oneigenlijk gebruik criterium Als laatste dient het college een uitspraak te doen over de naleving van bepalingen die in wet- en regelgeving zijn opgenomen met betrekking tot misbruik en oneigenlijk gebruik. Hiervoor stelt het college vast welke verplichte handhaving noodzakelijk is en welke maatregelen binnen de gemeente genomen zijn om dit te kunnen uitvoeren. Tevens stelt het college vast of de getroffen maatregelen werken. Indien geconstateerd wordt dat beleid niet bestaat of niet wordt nageleefd dan wordt dit toegelicht in de paragraaf bedrijfsvoering. Alleen daadwerkelijke afwijkingen als gevolg van misbruik worden betrokken in het proces tot het opstellen van de rechtmatigheidsverantwoording.
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
2.2 Rechtmatigheidsverantwoording
Rechtmatigheidsverantwoording van de gemeente Dordrecht De raad van de gemeente Dordrecht heeft de verantwoordingsgrens bepaald op 2% van de totale lasten inclusief de dotaties aan de reserves en de verantwoordingsgrens is daarmee bepaald op € 16.453.000
13
Rechtmatigheidsverantwoording van de gemeente Dordrecht De raad van gemeente Dordrecht heeft de verantwoordingsgrens bepaald op 2% van de totale lasten inclusief de dotaties aan de reserves. De verantwoordingsgrens is daarmee bepaald op € 16.453.000. Blijkens de rechtmatigheidsverantwoording is het college van mening dat de verantwoordingsgrens wordt overschreden in de jaarrekening 2023. De verantwoorde baten en lasten alsmede de balansmutaties zijn rechtmatig tot stand gekomen met uitzondering van hetgeen is gerapporteerd in de rechtmatigheidsverantwoording. De door het college gerapporteerde afwijkingen kunnen als volgt worden samengevat: POST/OMSCHRIJVING VAN DE TOELICHTING
ONRECHTMATIGHEDEN
ONDUIDELIJKHEDEN
Rechtmatigheid Begrotingscriterium
16.064.000
-
§ 2.2
Voorwaardencriterium
2.706.000
-
§ 2.2
-
-
Totaal
18.770.000
-
Verantwoordingsgrens (2% voor afwijkingen en onduidelijkheden)
16.453.000
16.453.000
Misbruik en oneigenlijk gebruik criterium
Door de gemeenteraad vastgestelde rapportagegrens De rapportagegrens voor de toelichting van de geconstateerde afwijkingen in de paragraaf bedrijfsvoering is door de raad bepaald op € 411.000
VERWIJZING
411.000
De rapportagegrens voor de toelichting van de geconstateerde afwijkingen in de paragraaf bedrijfsvoering is door de raad bepaald op € 411.000. De paragraaf bedrijfsvoering is onderdeel van het jaarverslag. Wij hebben deze paragraaf doorgenomen en hebben op basis van onze kennis en ons begrip, verkregen vanuit de jaarrekeningcontrole of anderszins, overwogen of deze paragraaf materiële afwijkingen bevat. Deze werkzaamheden hebben niet dezelfde diepgang als onze controlewerkzaamheden van de rechtmatigheidsverantwoording in de jaarrekening. Op grond van onze werkzaamheden zijn wij van mening dat de paragraaf bedrijfsvoering verenigbaar is met de jaarrekening en geen materiële afwijkingen bevat. Op de volgende pagina’s gaan wij nader in op de onrechtmatigheden en de toelichting die daarover is opgenomen in de jaarrekening en de paragraaf bedrijfsvoering.
DASHBOARD
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
2.2 Rechtmatigheidsverantwoording
Voorwaardencriterium
De geconstateerde afwijkingen in het kader van het voorwaardencriterium betreffen enkel onrechtmatigheden als gevolg van het niet naleven van Europese aanbestedingsrichtlijnen
14
Voorwaardencriterium Het college toetst bij de uitvoering van haar controlewerkzaamheden of bij de uitvoering van financiële beheershandelingen binnen de geldende wet- en regelgeving is gehandeld. De relevante wet- en regelgeving is tussen het college en de gemeenteraad afgestemd door middel van het normenkader. Het voorwaardencriterium is met name relevant bij de processen subsidieverstrekkingen en aanbestedingen. Indien is vast komen te staan dat de gemeente Dordrecht niet aan het voorwaardencriterium heeft voldaan is sprake van een onrechtmatigheid. De geconstateerde afwijkingen in het kader van het voorwaardencriterium betreffen bij de gemeente Dordrecht enkel onrechtmatigheden als gevolg van het niet naleven van Europese aanbestedingsrichtlijnen. In het kader van de aanbestedingsrechtmatigheid zijn de volgende onrechtmatigheden geconstateerd: Omschrijving crediteur
Onrechtmatigheid
Handhavingsdiensten
Nieuw / doorlopend
1.236.000
Doorlopend
Groenonderhoud
296.000
Doorlopend
Facilitaire diensten
540.000
Doorlopend
Overige dienstverlening
189.000
Doorlopend
Inhuur personeel
445.000
Nieuw
Totaal
2.707.000
Nieuwe bevindingen in 2023
445.000
Doorlopende contracten vanuit 2022
2.262.000
De onrechtmatigheden in het boekjaar bedragen in totaal € 2.707.000 (2022: 4.789.000). De daling van de onrechtmatigheden is het gevolg van directe sturing vanuit de organisatie op het beëindigen van onrechtmatige contracten en het aanbesteden van de opvolgende contracten. De onrechtmatigheden in het boekjaar 2023 zijn ontstaan door verlengingen waarmee de totale bestedingen op deze drie inhuurcontracten boven de aanbestedingsgrens kwamen. Voor deze contracten geldt dat deze inmiddels zijn beëindigd. Voor onze bevindingen in het kader van de opzet van het inkoop- en aanbestedingsproces verwijzen wij naar onze managementletter d.d. 29 januari 2024.
DASHBOARD
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
2.2 Rechtmatigheidsverantwoording
Begrotingscriterium
15
Begrotingscriterium Het begrotingscriterium richt zich op het budgetrecht van de gemeenteraad van de gemeente Dordrecht. Overschrijdingen van de lasten en overschrijdingen van investeringsbudgetten (kredieten) zijn op basis van de Gemeentewet (altijd) onrechtmatig. Het totaal aan overschrijdingen op lasten in 2023 ten opzichte van de laatst geautoriseerde begrotingswijziging bedraagt € 16.064.000. Dit bedrag kan als volgt worden gespecificeerd: Programma
Overschrijding van de lasten
Waarvan acceptabel
Groen, Duurzaam en Ruimtelijk Dordrecht
1.278.000
628.000
Lerend en ondernemend Dordrecht
1.671.000
1.671.000
Bouwend en bereikbaar Dordrecht
9.920.000
9.920.000
Algemene dekkingsmiddelen
1.401.000
1.401.000
Overhead
1.794.000
1.794.000
Totalen
16.064.000
15.414.000
Tot en met 2022 werden lastenoverschrijdingen niet zonder meer als onrechtmatig aangemerkt en werden feitelijk alleen de lastenoverschrijdingen die niet acceptabel waren als onrechtmatig aangemerkt. Door de wijziging in de Kadernota Rechtmatigheid 2023 is de omvang van de onrechtmatigheden samenhangend met het begrotingscriterium significant toegenomen, omdat ongeacht staand beleid alle lastenoverschrijdingen als (bruto) onrechtmatigheid worden bestempeld. Vervolgens geldt dat alle lastenoverschrijdingen waarvoor sprake is van direct gerelateerde hogere baten (ter dekking) of die zijn ontstaan binnen bestaand beleid als acceptabele begrotingsoverschrijdingen worden aangemerkt. Voor een bedrag van € 15.414.000 is sprake van acceptabele begrotingsoverschrijdingen. De omvang van de niet acceptabele begrotingsoverschrijdingen is daarmee relatief beperkt in relatie tot de verantwoordingsgrens die door de Raad is vastgesteld. Deze overschrijding ziet op het bomenprogramma waarvoor in 2024 door u als raad budget ter beschikking is gesteld. Gezien deze overschrijding in 2023 is gerealiseerd leidt dit tot een niet-acceptabele begrotingsonrechtmatigheid. Misbruik en oneigenlijk gebruik criterium
DASHBOARD
Misbruik en oneigenlijk gebruik criterium Het college dient een uitspraak te doen over de naleving van bepalingen die in wet- en regelgeving zijn opgenomen met betrekking tot misbruik en oneigenlijk gebruik. Hiervoor stelt het college vast welke verplichte handhaving noodzakelijk is en welke maatregelen binnen de gemeente genomen zijn om dit te kunnen uitvoeren. Tevens stelt het college vast of de getroffen maatregelen werken. Indien geconstateerd wordt dat beleid niet bestaat of niet wordt nageleefd dan wordt dit toegelicht in de paragraaf bedrijfsvoering. Alleen daadwerkelijke afwijkingen als gevolg van misbruik worden betrokken in het proces tot het opstellen van de rechtmatigheidsverantwoording.
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
2.3 Uw speerpunt voor 2023
16
Algeheel beeld van het controleproces Als gemeenteraad (auditcommissie) heeft u ons bij de bespreking van de controleopdracht 2023 een speerpunt voor de jaarrekeningcontrole 2023 meegegeven. Dit speerpunt betrof: Hoe staat het ervoor met het project “De basis op orde”. Een verbeterplan dat naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole 2022 is opgesteld en in de organisatie wordt uitgerold. Hierna gaan wij hier nader op in. Hoe staat het ervoor met de ambtelijke opdracht ‘De basis op orde’?
In het boekjaar 2022 heeft het jaarrekeningcontroleproces een lange doorlooptijd gekend, waardoor niet werd voldaan aan de indieningstermijnen. Naar aanleiding hiervan is ambtelijk opdracht gegeven tot het opstellen van een verbeterplan dat ten doel heeft de organisatie (met focus op de financiële kolom en het grondbedrijf) zodanig door te ontwikkelen dat kwaliteit van rapportages is geborgd en de jaarstukken 2023 tijdig behandeld en vastgesteld kunnen worden door de gemeenteraad. Wat dit laatste betreft bevestigen wij dat wij tijdig de controleverklaring kunnen verstrekken en uw besluitvorming niet wordt gehinderd door een nog lopend controleproces. De hiertoe door de organisatie gezette stappen zijn onder andere zichtbaar in: • Betere aanlevering van de VIC-dossiers en bijbehorende onderbouwingen; • Betere initiële onderbouwingen van balansposten met toelichtingen en memoranda; • Betere en toereikendere beantwoording van gestelde vragen, waardoor veel vragen in één keer toereikend zijn beantwoord. Wij zien dus dat er duidelijke stappen gezet zijn, maar constateren ook dat op een aantal vlakken nog verdere verbetering nodig of mogelijk is. Dit uit zich met name in het verloop van de controle van de grondexploitaties en van de SiSa-regelingen.
Een zorg die wij nog hebben is dat de kwaliteitsimpuls in het jaarrekeningproces vooral door en onder leiding van ingehuurde medewerkers tot stand is gekomen. Wij vragen aandacht voor het ook in de eigen bezetting borgen van de gezette en nog te zetten stappen. Dieper in de organisatie loopt het verbetertraject nog geruime tijd door. Hierbij worden ook de ervaringen en lessen uit het nu bijna afgeronde controletraject 2023 meegenomen. Aandachtspunten voor 2024 zien wij met name voor de volgende onderwerpen: 1. Financiële beheersing van de ontvangen subsidies; 2. Stroomlijnen van inzicht in waardering van grondexploitaties; 3. Beheersing en onderbouwing van mutaties in reserves; 4. Afgrenzing en presentatie van vorderingen en schulden; 5. Timing van de afsluiting van de controle en nagekomen boekingen. Op de volgende pagina’s gaan wij hier nader op in. Afsluitend We kijken terug op een lang en intensief traject waarin duidelijk kwaliteitsslagen te zien zijn geweest. De korte lijnen en coöperatieve samenwerking waarderen we en we helpen de organisatie graag verder in het voortbouwen aan het fundament. We gaan dat concreet vorm geven door een gedetailleerde evaluatie, identificatie van leerpunten en gedetailleerde afstemming van de jaarplanning voor controle 2024.
DASHBOARD
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
2.3 Uw speerpunt voor 2023 Stappen te zetten voor met name nieuwe(re) subsidieregelingen
Afspraken met externe partijen beter borgen
DASHBOARD
17
1. Financiële beheersing van de ontvangen subsidies Al enige jaren neemt het aantal SiSa-regelingen hand over hand toe. Over 2023 is voor ruim vijftig regelingen verantwoording afgelegd in de SiSa-bijlage bij de jaarrekening. Een ruime verdubbeling ten opzichte van enkele jaren geleden. De controle van al deze SiSa-regelingen en overige subsidies is intensief geweest en heeft ook de nodige vragen en correcties opgeleverd. De complexiteit en omvang van een aantal (nieuwe) regelingen heeft hier niet positief aan bijgedragen. Wij constateren dat de beheersing van de invulling van de SiSa-bijlage door de gemeente voor de meeste regelingen goed is voorbereid en gecontroleerd. Het bijbehorende verloop van de subsidies in de balans was echter voor een relatief groot aantal subsidies onjuist en heeft tijdens de controle tot de nodige correcties geleid. Daarnaast constateren wij voor een aantal complexere subsidieregelingen dat het voor de gemeente onduidelijk was hoe deze verantwoord moesten worden, waardoor ook correcties in de verantwoording zijn verwerkt. Wij adviseren u om het komende jaar meer aandacht te besteden aan de balansposities per einde boekjaar en bij nieuwe subsidies eerder aandacht te hebben voor de aard van de aangevraagde subsidie en de bijbehorende verantwoordingsvereisten die vanuit de subsidieverstrekker worden gesteld.
Dit helpt om bij de realisatie van de subsidiabele lasten in de lijnorganisatie de juiste keuzes en vastleggingen te maken en het verantwoordingsproces te versoepelen. Voor sommige SiSa-regelingen geldt dat gemeente Dordrecht penvoerder is en zich over de besteding van de subsidie heeft te verantwoorden, terwijl niet alle activiteiten en lasten door Dordrecht zelf zijn gerealiseerd maar door derden. Dit betreffen bijvoorbeeld gemeenten in de regio of marktpartijen. We constateren dat voorafgaand aan de uitvoering van een dergelijk subsidieproject niet alle noodzakelijke afspraken onderling goed worden vastgelegd. Hierdoor kunnen bij de verantwoording problemen in de controleerbaarheid van de in uw SiSa-verantwoording opgenomen bedragen. Dit heeft ook geleid tot het gerapporteerde niet-gecorrigeerde controleverschil. Wij adviseren u maatregelen te nemen die voldoende borgen dat de te verantwoorden lasten volledig zijn onderbouwd en toetsbaar zijn zodat het risico op een korting van de specifieke uitkering geminimaliseerd dan wel verlegd wordt naar de uitvoerende partij.
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
2.3 Uw speerpunt voor 2023
Stappen gezet, uniformering en monitoring verdienen aandacht en moeten leiden tot meer inzicht voor de raad
18
2. Grondexploitatie Het proces van de totstandkoming van de grondexploitaties is ten opzichte van voorgaand boekjaar op een aantal punten verbeterd. Wij zien dit met name terug in de volgende zaken: De ingenomen standpunten, onderbouwingen en toelichtingen zijn ten opzichte van boekjaar 2022 beter gemotiveerd en gedocumenteerd; De snelheid en kwaliteit van de beantwoording van onze vragen is verbeterd. Naar aanleiding van de controle 2022 is de intentie uitgesproken om vooral voor de grote en/of voor ons meer risicovolle grondexploitaties (Stadswerven, Middenzone Amstelwijck Wonen en Dordtse Kil IV) de controle eerder uit te voeren om te voorkomen dat deze controles tijdens de jaarrekeningcontrole moesten plaatsvinden en ruimte te hebben voor eventuele inhoudelijke discussies. Achteraf bezien was deze intentie te ambitieus, waardoor alleen de controle van Amstelwijck Wonen eerder kon worden uitgevoerd. In de geplande evaluatie stemmen we met betrokkenen af wat nodig is om hier een versnelling in te realiseren en een passende planning voor 2024 in te richten. Vooruitlopend op deze evaluatie zien wij nog de volgende verbetermogelijkheden: Wij constateren dat de actualisaties niet voor alle grondexploitaties met dezelfde diepgang en op dezelfde manier gebeuren. Hierdoor is niet altijd duidelijk welke informatie in de aangeleverde bestanden is geactualiseerd en geanalyseerd.
Daarnaast is het afhankelijk van meerdere factoren welke analyses worden uitgevoerd en hoe diepgaand deze worden uitgevoerd. Tijdens de controle hebben wij nog een behoorlijk aantal vragen moeten stellen, tegelijkertijd is er in beperkte mate sprake van correcties naar aanleiding van de controle. Wij adviseren een uniforme werkwijze, vastlegging en diepgang van dossiervorming voor alle grondexploitaties in te richten. Gedurende het jaar bestaat richting de raad geen kwantitatief inzicht in de impact van de grondexploitaties op het resultaat van de gemeente. In de bestuursrapportages wordt dan ook geen inzicht gegeven in de verwachte resultaatneming in het lopende jaar. Gegeven de omvang van de grondexploitaties is dit niet wenselijk. Opvolging van het voorgaande advies moet ertoe kunnen leiden tot gedurende het jaar meer inzicht bestaat in de waarde (en resultaat-) ontwikkeling van de grondexploitaties, zodat hierover ook in de bestuursrapportages meer concreet kan worden gerapporteerd aan de raad. Dit zal ook de actualisatie per jaareinde behoorlijk kunnen bespoedigen.
Veel verschillende reserves, waarvan een aantal op basis van werkelijke bestedingen muteren. Tussentijdse monitoring en rapportage aan de raad verdient aandacht
DASHBOARD
3. Beheersing en onderbouwing van mutaties in reserves De gemeente heeft een groot aantal bestemmingsreserves waarvoor in het boekjaar mutaties zijn verantwoord. Voor de meeste bestemmingsreserves heeft u als gemeenteraad besloten dat onttrekkingen dienen plaats te vinden op basis van de werkelijke bestedingen of het werkelijke saldo op een taakveld of kostenplaats in het boekjaar. Bij de uitvoering van de jaarrekeningcontrole hebben wij vastgesteld dat de onderbouwing van de mutaties niet altijd duidelijk uit de achterliggende documentatie bleek, waardoor de controle van de mutaties in het eigen vermogen in de praktijk lastig blijkt. Wij adviseren de gemeente om voor 2024 de tussentijdse begrotingsmutaties duidelijker in de tussentijdse rapportages te verwerken en te beoordelen of het wenselijk is om in de tussentijdse rapportages ook de cumulatieve mutaties zichtbaar te maken. Daarnaast adviseren wij om de werkelijke bestedingen in het jaarrekeningproces beter te onderbouwen en te controleren voordat deze worden aangeleverd.
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
2.3 Uw speerpunt voor 2023
19
Aandacht nodig voor juiste afgrenzing van baten en lasten, alsmede juiste presentatie in de balans
4. Afgrenzing en presentatie van vorderingen en schulden In lijn met voorgaand boekjaar hebben wij vastgesteld dat de afgrenzing van baten en lasten en daarmee de nauwkeurigheid en de volledigheid van vorderingen en schulden door de gemeente voor verbetering vatbaar blijft. De aard en omvang van de bevindingen is ten opzichte van voorgaand jaar wel verbeterd, maar nog niet optimaal. Hoewel het hier vooral om het juist presenteren van balansposten gaat en niet alles een resultaatseffect heeft, adviseren wij de organisatie vooral de nauwkeurigheid van de afgrenzing en samenhangende presentatie te borgen. Dit uit zich in de controle door de volgende (door de gemeente gecorrigeerde) fouten: Ten onrechte niet opgenomen schulden (onjuiste afgrenzing): € 2,0 miljoen; BTW op facturen opgenomen in het verkeerde boekjaar: € 0,4 miljoen; Debiteuren met factuurdatum in 2024 onjuist gepresenteerd: € 3,2 miljoen; Crediteuren met factuurdatum in 2024 onjuist gepresenteerd: € 1,5 miljoen.
Versnelling van de jaarafsluiting is wenselijk, wat zal moeten beginnen in de lijnorganisatie
5. Timing van de afsluiting van de controle en nagekomen boekingen Op verzoek van de ambtelijke organisatie heeft de oplevering van het jaarrekeningcontroledossier en de jaarrekening gefaseerd plaatsgevonden, zodat er meer tijd was voor de ambtelijke organisatie om het dossier goed voor te bereiden. Mede hierdoor is gedurende de controle nog een groot aantal (meer dan honderd) boekingen verwerkt in de administratie door de ambtelijke organisatie. Enerzijds laat dit zien dat een groot aantal correcties intern wordt geconstateerd en verwerkt. Dit heeft een duidelijk verhoogde kwaliteit van het jaarrekeningdossier tot gevolg gehad. Anderzijds laat dit zien dat in een vrij laat stadium nog veel werk verzet moet worden om tot een deugdelijke jaarafsluiting en jaarrekening te komen. Op belangrijke posities is de invloed van ingehuurde medewerkers op de kwaliteit van de aanlevering nog behoorlijk geweest. Dit toont dan ook een nog voortdurende kwetsbaarheid en een noodzaak om dieper in de lijn nog verdere kwaliteitsstappen te zetten en te borgen. Het op termijn vervangen van de externe inhuur door eigen medewerkers en het vasthouden van de dan bereikte kwaliteit brengen wij in dit kader onder uw aandacht als een belangrijke opgave.
DASHBOARD
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
20
3. Resultaat & financiële positie
3.1 Resultaat 2023 per programma 3.2 Uw financiële positie 3.3 Ons beeld van uw financiële positie
3.1 Resultaat 2023 per programma
Resultaat 2023 ten opzichte van de gewijzigde begroting bedraagt € 28,7 miljoen
21
Overzicht realisatie programma’s Het resultaat van de gemeente Dordrecht over het jaar 2023 ten opzichte van de gewijzigde begroting bedraagt € 28,7 miljoen voordelig. In onderstaand overzicht is het resultaat per programma in het kort weergegeven: REALISATIE 2023
BEGROTING NA WIJZIGINGEN
VERSCHIL
Bestuurlijk en Ondersteunend Dordrecht
1.650 V
7.822 N
9.472 V
Levendig, Leefbaar en Veilig Dordrecht
24.216 N
39.161 N
14.945 V
Groen, Duurzaam en Ruimtelijk Dordrecht
29.174 N
28.730 N
444 N
Gezond, Sociaal en Zorgzaam Dordrecht
240.854 N
240.638 N
216 N
Lerend en Ondernemend Dordrecht
16.572 N
17.664 N
1.092 V
Bouwend en Bereikbaar Dordrecht
2.799 N
3.919 N
1.120 V
Algemene Dekkingsmiddelen
400.329 V
393.662 V
6.667 V
Overhead
59.602 N
55.620 N
3.982 N
Vennootschapsbelasting
50 N
106 N
56 V
Onvoorzien
6N
2N
4N
28.706 V
0
28.706 V
OVERZICHT REALISATIE PROGRAMMA’S (x 1.000)
Totaal
Het resultaat 2023 wijkt ongeveer 3,4% af van de totale begrote lasten (na wijziging). Wij zien ruimte om door middel van strakkere monitoring tussentijds nauwkeuriger bijstellingen met de raad te kunnen delen. Onder andere de in paragraaf 2.3 genoemde aandachtspunten moeten hier aan bijdragen en benadrukken wij om die reden ook op deze plaats. Voorspellend vermogen vraagt nadrukkelijk aandacht Korting specifieke uitkeringen vanaf 2026
DASHBOARD
Voorspellend vermogen begroting (na wijzigingen) is beperkt (koppelen aan Perspectiefnota) Net als voorgaande jaren is de afwijking tussen de gewijzigde begroting en het resultaat van baten en lasten groot, hoewel hierin ook sprake is van forse incidentele zaken. Evenwel zien wij ruimte om in de bestuursrapportages concreter en kwantitatief inschattingen te rapporteren aan de raad en zodoende de raad nog beter in positie te brengen in haar kaderstellende en controlerende taak. In uw perspectiefnota verwacht u, net als veel andere gemeenten, forse ombuigingen te moeten realiseren om een structureel begrotingsevenwicht te realiseren. Deze ombuigingen lopen op tot ruim € 20 miljoen per jaar. Hierin is niet begrepen de strakkere budgettering die u heeft ingerekend door ‘lucht’ uit de budgetten te verwijderen voor een bedrag van € 3 miljoen per jaar. Dit geeft inherent een groter risico op begrotingsafwijkingen en onderstreept het belang van een kwalitatieve borging van de financiële administratie en monitoring van budgetten. Naar wij begrepen vanuit het Ministerie van Binnenlandse Zaken zijn de overhevelingen van de specifieke uitkeringen naar de algemene uitkering, onder aftrek van een korting van 10% al ingeboekt vanaf 2026. Het risico is dan ook reëel dat de ombuigingsopgave voor u groter is dan nu uit de perspectiefnota blijkt. JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
3.2 Uw financiële positie
NETTO SCHULDQUOTE
22
BELASTINGCAPACITEIT
SOLVABILITEIT 50
90
105
95
130
18,9% 220
-100
< 90%
63,8%
20
90-130%
0
> 130%
(GECORRIGEERDE) SCHULDQUOTE
< 20%
89% 100
20-50%
> 50%
50
150
< 95%
95-105%
> 105%
STRUCTURELE EXPLOITATIERUIMTE
GRONDEXPLOITATIE
0
90
35 130
6,7% -100
< 90%
DASHBOARD
220
90-130%
9,5%
20
> 130%
JAARREKENING
100
0
< 20%
FINANCIËLE POSITIE
1,3%
20-35%
> 35%
BEVINDINGEN
5
-5
< 0%
BIJLAGEN
0%
> 0%
3.2 Uw financiële positie
23
RATIO WEERSTANDSVERMOGEN
3,00
SOLVABILITEITSRATIO
100,0%
2,60
2,50
80,0%
2,00
2021
2022
64,0%
40,0%
1,00 0,50
1,10
1,10
1,10
2022
2023
Begroting 2024
20,0% 0,0%
0,00 2021
NETTO SCHULDQUOTE (GECORRIGEERD) 8,9%
100,0% 95,0%
5,0% 0,0%
0,0% 2021
2023
BELASTINGCAPACITEIT
10,0%
2022
94,0%
93,0% 89,0%
90,0% 2023
-8,0%
85,0% 80,0% 2021
-10,0%
DASHBOARD
69,0%
60,0%
1,50
-5,0%
68,0%
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
2022
BIJLAGEN
2023
3.2 Uw financiële positie
Onze rol in relatie tot het weerstandsvermogen en financiële kengetallen
24
Onze rol in relatie tot het weerstandsvermogen en financiële kengetallen De analyse van het weerstandsvermogen en de financiële kengetallen is een onderdeel van het jaarverslag en de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing. Vanuit onze controlerende rol dienen wij vast te stellen of het jaarverslag (en dus deze paragraaf) niet strijdig is met de jaarrekening en geen materiële onjuistheden bevat. De kengetallen moeten altijd in relatie tot elkaar worden bezien. Uit de combinatie van de kengetallen kan een beeld worden geschetst van de financiële positie van de gemeente Dordrecht. Daarbij kan ook inzichtelijk worden gemaakt wat de oorzaak is van een sterke of zwakke financiële positie. De financiële kengetallen geven, met de inherente beperkingen hierbij, inzicht in (de ontwikkeling van) uw financiële positie. Hieronder schetsen wij de financiële positie op basis van de ratio's zoals opgenomen in de jaarrekening 2023.
Weerstandsvermogen gemeente Dordrecht ligt net boven de grens die met de Raad is afgesproken
Solvabiliteit en netto schuldquote
Belastingcapaciteit
DASHBOARD
Weerstandsvermogen gemeente Dordrecht is net boven de afgesproken grens In de paragraaf weerstandsvermogen heeft het college een overzicht opgenomen van de weerstandscapaciteit. De weerstandscapaciteit bedraagt volgens deze paragraaf € 22,3 miljoen. In het weerstandsvermogen ultimo 2023 zijn geen vrij aanwendbare bestemmingsreserves meegeteld. In geval van calamiteiten is het ook nog mogelijk om een deel van deze vrij aanwendbare bestemmingsreserves een andere aanwending te geven. In de paragraaf weerstandsvermogen zijn de relevante risico’s benoemd. De gemeente Dordrecht heeft op basis van interne berekeningen het totale bedrag aan risico’s waaraan de organisatie is blootgesteld bepaald op € 19,5 miljoen. Het weerstandsvermogen van de gemeente Dordrecht ligt net boven de met de Raad afgesproken grens van 1,0. Solvabiliteit en netto schuldquote De solvabiliteit bedraagt ultimo 2023 64% (2022: 69%). Voor de solvabiliteit geldt dat hoe hoger dit percentage is, hoe beter de gemeente Dordrecht in staat is om haar verplichtingen op lange termijn te voldoen. De huidige waarde is aan te merken als ‘minst risicovol’. De netto schuldquote bedraagt 19% (2022: 7%). De netto schuldquote geeft een indicatie van de druk van de rentelasten en de aflossingen op de exploitatie en de hoogte van de investeringen uit het nabije verleden. De schuldquote laat een iets stijgende trend zien.
Het GTK classificeert de huidige ratio als minst risicovol. Beide kengetallen laten een beperkt negatieve ontwikkeling zien, maar laten ten opzichte van de signaleringswaarden van het gemeentelijk toetsingskader (GTK 2020) nog steeds een positief beeld zien. Dit geeft wat ons betreft blijk van een robuuste financiële positie en daarmee een goede uitgangspositie voor de toekomst van de gemeente. Belastingcapaciteit De belastingcapaciteit geeft aan hoeveel belasting een gemeente jaarlijks kan innen en wordt bepaald door de totale WOZ-waarde van alle woningen en niet-woningen in de gemeente ten opzichte van het landelijk gemiddelde. De belastingcapaciteit bedraagt ultimo 2023 89% (2022: 93%).
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
3.3 Ons beeld van uw financiële positie
Uw score in onze landelijke benchmarkrapportage: 9
25
Uw score in onze landelijke benchmarkrapportage: 9 Vanuit hun taak als financieel toezichthouder hebben de twaalf provincies een gemeenschappelijk financieel toezichtkader opgesteld. In dit GTK 2020 zijn signaleringswaarden opgenomen voor de financiële kengetallen zoals opgenomen in het jaarverslag van de gemeente Dordrecht. Wij hebben deze signaleringswaarden als basis gebruikt voor het bepalen van uw score en dus financiële positie. Indien uw gemeente voor de komende jaren (2023 t/m 2027) per saldo een negatief resultaat begroot (en inteert op het eigen vermogen), beïnvloedt dit de score. Een uitwerking van deze systematiek beschrijven wij in onze benchmarkrapportage. In het onderstaande overzicht zijn de cijfers opgenomen vanuit de meerjarenbegroting 2024. De ombuigingsopgave van € 103,95 miljoen is op basis van de perspectiefnota 2025 inmiddels teruggebracht tot circa € 65 miljoen.
DASHBOARD
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
26
4. Belangrijkste bevindingen
4.1 Belangrijkste bevindingen Grondexploitaties 4.2 Belangrijkste bevindingen Jaarrekening 4.3 BBV, WNT en SiSa 4.4 Significante schattingsposten
4.1 Belangrijkste bevindingen grondexploitaties (1/5)
Redelijkheid belangrijkste schattingselementen vastgesteld
27
Actualisatie en bijstelling grondexploitaties Met een netto boekwaarde van € 68,8 miljoen vormen de onderhanden projecten (grondexploitaties) een belangrijke post in onze controle. Niet alleen vanwege de boekwaarde, maar vooral vanwege de risico’s in de waardering en daarmee de potentiële impact op het resultaat bij een onjuiste waardering. Door de invloed van de parameters (zoals kostenstijgingen, fasering, vormfactoren in het ontwerp, verkoopprijzen en rente-effecten) die bepalend zijn voor de in de toekomst te realiseren opbrengsten en kosten. Juist de inschattingen van de nog te realiseren kosten en opbrengsten hebben onze aandacht. De inherente risico's voor de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot drie P’s: Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de (on)mogelijkheden in de markt? Immers, de marktbehoefte bepaalt welke projecten op welk moment te realiseren zijn. Programmering: in de afgelopen jaren hebben economische ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de woningbehoefte. Is er een kritische analyse van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavel appartementen, etc.) in de projecten in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente? Prijs: inherent gevolg van economische ontwikkelingen is dat er sprake is van stijgende bouwkosten en een stijgende rente.
Hiermee staat de betaalbaarheid en daarmee de verkoopprijs van woningen en dus ook van grond onder druk. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd, rekening houdend met het risico dat gronden later of in het geheel niet worden afgenomen? Deze drie P’s zijn zowel voor als na de actualisatie met uw medewerkers besproken. Tijdens deze gesprekken zijn de uitgangspunten getoetst. De grondexploitaties zijn met deze uitgangspunten per 31 december 2023 geactualiseerd. Tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd en of de resultaatneming (winst of verlies) correct is ingeschat en verwerkt.
Risicogerichte controleaanpak per complex
Afhankelijk van het door ons ingeschatte risicoprofiel van elk van de grondexploitaties hebben wij de diepgang van onze werkzaamheden bepaald. Vooral de omvang van de nog te realiseren kosten en opbrengsten is hierin een belangrijke risicofactor. Op basis van ons inschatting hebben wij onderstaande grondexploitaties met een grote diepgang getoetst: Stadswerven; GZH Middenzone; Amstelwijck Wonen; en Dordtse Kil IV deel 2. In het vervolg van deze paragraaf koppelen wij per grondexploitatie onze bevindingen terug. Voor de overige grondexploitaties doen wij dit alleen indien uit onze controlewerkzaamheden specifieke bevindingen naar voren zijn gekomen.
De Nota Grondbeleid is in 2024 geactualiseerd
DASHBOARD
Geactualiseerde Nota Grondbeleid In voorgaand boekjaar hebben wij gerapporteerd over het feit dat de Nota Grondbeleid verouderd was. Wij hebben tijdens de controle van boekjaar 2023 vastgesteld dat de Nota Grondbeleid in het voorjaar van 2024 is geactualiseerd. Hiermee is deze bevinding uit voorgaand boekjaar opgevolgd.
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
4.1 Ontwikkeling grondexploitaties (2/5)
Netto boekwaarde stijgt met € 1,3 miljoen
Voorziening voor verwachte verliezen stijgt met € 13,3 miljoen
28
Ontwikkeling boekwaarde De totale netto boekwaarde na aftrek van de verliesvoorziening bedraagt ultimo 2023 € 68,8 miljoen (2022: € 69,2 miljoen). De totale voorziening voor verwachte verliezen is in 2023 toegenomen met € 13,1 miljoen van € 89,2 miljoen ultimo 2022 naar € 102,3 miljoen ultimo 2023. Deze ziet toe op Stadswerven (+ € 9,4 miljoen) en Oranjepark (+ € 2,9 miljoen). Het grootste deel van de netto boekwaarde betreft bouwgrondexploitaties met betrekking tot woningbouw. Dit is conform het beeld ultimo 2022.
ONTWIKKELING NETTO BOEKWAARDE GRONDEXPLOITATIES 2020 tot en met 2023 (x € 1 miljoen) 80
68,869,2
70
60
Hierna gaan wij dieper in op de ontwikkelingen en onze observaties en bevindingen. Nieuwe complexen in exploitatie genomen Gedurende 2023 is één nieuw complex geopend, te weten ‘Van den Broekerf’. De eindwaarde van dit complex is relatief beperkt. Af te sluiten complexen Bij het vaststellen van de jaarrekening 2023 zullen de volgende complexen worden afgesloten: Prof. Langeveldlaan, Drechtwerk en Nijverheidsstraat (Rogam). Per saldo was op deze projecten sprake van een winst € 5,5 miljoen. Deze winsten zijn in het verleden reeds in belangrijke mate genomen.
54,4 50
40
47,0
46,0
38,8 31,8 30,6
30
30
23,8 22,2 20 14,2 10
0
BIE - woningbouw
BIE - bedrijventerreinen
2023
DASHBOARD
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
2022
BIJLAGEN
2021
Totaal
2020
4.1 Ontwikkeling grondexploitaties (3/5)
Totale tussentijdse winstneming van € 17,2 miljoen
29
Winstneming Het voorzichtigheidsbeginsel leidt ertoe dat realisatie van winst moet worden uitgesteld tot daarover voldoende zekerheid bestaat. Dit betekent echter niet dat pas winst moet worden genomen bij het afsluiten van het grondexploitatiecomplex. In de notitie Grondexploitatie is opgenomen dat voor winstneming de Percentage of Completion (POC) methode geldt: voor zover gronden zijn verkocht en opbrengsten zijn gerealiseerd dient tussentijds naar rato van de voortgang van de grondexploitaties winst te worden genomen. Hiervoor moet het resultaat op de grondexploitatie wel op betrouwbare wijze kunnen worden ingeschat. Dit is mogelijk wanneer het waarschijnlijk is dat de economische voordelen die aan het project zijn verbonden naar de gemeente zullen toevloeien. Indien aan de volgende voorwaarden is voldaan, bestaat er voldoende zekerheid om winst te kunnen nemen: 1. Het resultaat op de grondexploitatie kan betrouwbaar worden ingeschat; én 2. De grond (of het deelperceel) moet zijn verkocht; én 3. De kosten zijn gerealiseerd (winst wordt naar rato van de realisatie gerealiseerd). Voor de gemeente Dordrecht heeft dit geleid tot een totale (tussentijdse) winstneming van € 10,2 miljoen (2022: € 11,5 miljoen). De afname ten opzichte van voorgaand boekjaar wordt met name veroorzaakt door het afsluiten van het winstgevende project Drechtwerk B&S-locatie.
In onderstaande tabel zijn de (tussentijdse) winstnemingen tot en met 2023 toegelicht:
Grondexploitatie
Totale winst
Oud Krispijn zuid
3.100.000
Kilkade 7
3.000.000
Gezondheidspark Overkampzone
1.900.000
Amstelwijck wonen
1.700.000
Grote Hondring
400.000 10.200.000
Totaal
Aangezien bij de complexen Dordtse Kil IV deel 2, Noordendijk/Vlijweide, Speeltuinlocatie Wielwijk en Baanhoekweg er nog geen sprake is van gerealiseerde opbrengsten mag hier op grond van het BBV geen tussentijdse winst worden genomen. De totale positieve eindwaarde (potentiële winst over de hele looptijd) van deze grondexploitaties bedraagt € 38,0 miljoen.
DASHBOARD
JAARREKENING
FINANCIËLE POSITIE
BEVINDINGEN
BIJLAGEN
4.1 Ontwikkeling grondexploitaties (4/5) De gehanteerde parameters zijn geactualiseerd op basis van de algemene ontwikkelingen
Er is sprake van een mogelijke impact van stikstof en PFAS op de waardering van de grondexploitaties
Toename van de verliesvoorziening als gevolg van hogere kosten en lagere opbrengsten
30
Algemene ontwikkelingen op parameters De inmiddels wat gestabiliseerde langetermijnrente en inflatie ten opzichte van voorgaand jaar zijn ook van invloed op het verloop en de waardering van de grondexploitaties. De gemeente heeft de impact van de inflatie in de waardering van de grondexploitaties verwerkt door per complex de basisramingen te actualiseren naar het prijsniveau van 1 januari 2024. De hogere rente ten opzichte van voorgaand jaar en toegenomen bouwkosten hebben een negatieve impact op de waarderingen ten opzichte van voorgaand jaar. De gemeente heeft (intern) onderzoek verricht naar de mogelijk impact hiervan op de (toekomstige) prijsontwikkeling van woningbouw. Op basis hiervan heeft de gemeente ervoor gekozen om diverse scenario's door te rekenen. Op basis van deze scenarioanalyse heeft de gemeente besloten een scenario in te rekenen waarbij voor de jaren 2024 en 2025 sprake is van 0% opbrengstenstijging woningbouw en voor de periode vanaf 2026 een percentage van 2%. Wij hebben deze parameters getoetst aan de hand van diverse openbare bronnen en vastgesteld dat het ingerekende scenario het meest passend is. Ook voor de overige parameters en significante veronderstellingen geldt dat deze passend worden bevonden.
Impact stikstof en PFAS op grondexploitaties Als gevolg van ontwikkelingen op het gebied van stikstof en PFAS heeft het grondbedrijf de impact van het huidige stikstofbeleid en de aanwezigheid van PFAS-vervuiling op de waardering van de grondexploitaties in kaart gebracht en in positionpapers voor ons uitgewerkt. Hierin wordt geconstateerd dat sprake is van een mogelijke impact op de grondexploitaties, maar ook dat momenteel nog onvoldoende betrouwbaar kan worden ingeschat wat de impact hiervan op de waardering is. Gezien de aanwezige onzekerheid heeft de gemeente ervoor gekozen om de impact hiervan dus niet in de waardering van de grondexploitaties te verwerken, maar in de risico’s op te nemen. Dit is conform de relevante verslaggevingsvoorschriften (BBV). Wij kunnen ons in dit standpunt vinden en adviseren dit onderwerp blijvend onder de aandacht te houden, specifiek wat betreft de impact op doorlooptijd, verkoopbaarheid en daarmee ook waardering van de grondexploitaties. Ontwikkelingen Stadswerven In het kader van de jaarrekening 2023 is ook de grondexploitatie Stadswerven geactualiseerd. Als gevolg van deze actualisatie is de eindwaarde en daarmee de bijbehorende verliesvoorziening verslechterd van € 62,2 miljoen naar € 70,7 miljoen.
Deze verslechtering wordt onder andere veroorzaakt door lagere verwachte opbrengsten dan wat bij de actualisatie voor de jaarrekening 2022 werd ingeschat (impact € 4,6 miljoen). De gemeente heeft bij het opstellen van de jaarrekening 2022 per deelgebied door een onafhankelijke taxateur taxaties laten uitvoeren waarbij zowel de ingerekende vrij op naam prijs, de ingerekende stichtingskosten als de vormfactor belangrijke elementen in de waardering zijn. Zie tevens ons accountantsverslag 2022. Gedurende 2023 heeft ten behoeve van de werkelijke verkoop aan de projectontwikkelaar voor deelgebied F een aanvullende taxatie plaatsgevonden waarvan, onder andere door hogere stichtingskosten en een lagere vormfactor, de uitkomst € 4,2 miljoen lager is dan vorig jaar geraamd. Om vast te stellen dat de lagere definitieve taxatie bij deelgebied F op de juiste wijze is geëvalueerd en de mogelijke impact op andere deelgebieden voldoende is onderzocht hebben wij de gehanteerde uitgangspunten met betrekking tot de opbrengsten van Stadswerven uitgebreid gecontroleerd. Naar aanleiding van onze controle hierop zijn wij van mening dat de uitgangspunten wellicht optimistisch maar aanvaardbaar zijn. Voor het volledige verwachte verlies van € 70,7 miljoen is een verliesvoorziening opgenomen waarvan wij hebben vastgesteld dat deze volledig in de jaarstukken is verwerkt.