PlanTerra - Definitief rapport vergroening van de Binnenstad.pdf

WAT IS GOEDE VERGROENING IN DE BINNENSTAD VAN DORDRECHT? Toolbox, werkwijze en aanbevelingen voor specifieke vergroeningsplekken

PLANTERRA

in opdracht van

Gemeente Dordrecht

Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Werkwijze & toolbox

4 8

2.1 Het kiezen van een vergroeningsplek 2.2 Vergroenen van een specifieke plek 2.3 Een dialoog tussen groenopgave, aandachtspunten en voorstellen 2.4 Samenwerken en participeren 2.5 Voorbeelden van een proces met de tools 3. Voorbeelden van processen met de tools 4. Plek-specifieke bevindingen: hoe kunnen we vergroenen?

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

5. Algemene bevindingen 6. Vervolg 6. Bijlage

02

13 17 25 27 29

30 37 48 52 56

“DOOR GROEN ZIET HET ER MOOIER EN LEEFBAARDER UIT” 03

Inleiding De gemeente Dordrecht, haar inwoners en ondernemers

soort groen. Elke plek heeft ook andere aandachtspunten

wensen de binnenstad te vergroenen. Dat is niet voor niets.

voor vergroening. Denk aan kabels & leidingen, een markt

Zoals benoemd in het groenblauw programma uit 2021 kan

of het willen behouden van uitzicht over de Oude Maas voor

groen bijdragen aan een levendige en klimaatbestendige

een aantal bewoners. Dit maakt het maken van een integrale

binnenstad voor mens en natuur. Een binnenstad waar hitte

kaart voor de vergroening van de binnenstad niet alleen

wordt beperkt, water geborgen en die biodiversiteit (het

moeilijk, maar ook onbruikbaar.

hebben van een verscheidenheid aan levensvormen, van

Samen met experts, inwoners en ondernemers hebben we

planten en dieren, binnen een bepaald gebied) bevordert.

daarom een werkwijze en toolbox ontwikkeld waarmee

Waar mensen kunnen spelen, bewegen en tot rust kunnen

vergroening van specifieke plekken in de binnenstad

komen. Dit alles zorgt voor een verhoging van de beleving

mogelijk wordt gemaakt. Met deze werkwijze en toolbox

van de openbare ruimte. Groen is dus eigenlijk een noodzaak

hebben wij 8 plekken in de binnenstad in detail onderzocht.

om de belevingswaarde van de openbare ruimte te verhogen.

We voerden dit project uit in de binnenstad, omdat de

Bij al deze opagve kan groen een positieve bijdragen leveren.

noodzaak voor vergroenen er hoog is. De binnenstad van

Groen heeft dus vele voordelen die in bijlage 1 nog wat

Dordrecht is versteend waardoor het er warm is. Daarnaast

specifieker benoemd zijn.

zijn er zorgen over de biodiversiteit en is er wateroverlast

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

en hittestress. Inwoners en ondernemers zien dit ook. Er Maar hoe vergroenen we de binnenstad van Dordrecht?

komen regelmatig vragen voor meer groen. Daarnaast is de

Welke kansen en aandachtspunten zijn er? Wat willen

binnenstad een goede plek om te beginnen, omdat het veel

inwoners en ondernemers? Met deze vragen zijn we aan

wordt bezocht waardoor ook veel inwoners en ondernemers

de slag gegaan. We zagen dat wat ‘goed groen’ is in de

een fijne beleving kunnen krijgen. Een groene binnenstad

binnenstad per plek verschilt, omdat iedere plek een eigen

kan daarbij een bron van inspiratie zijn, het goede voorbeeld

complexe samenstelling aan kansen en aandachtspunten

geven en bewustwording in de maatschappij versterken.

heeft. Voor elke specifieke plek kun je jezelf de vraag

Het is onze ambitie om in de gehele stad meer groen en

stellen: waar moet groen hier aan bijdragen? Bijvoorbeeld

natuur te realiseren zodat inwoners ook dichtbij huis kunnen

verkoeling, het vertragen van verkeer, waterberging, of

profiteren en genieten van het groen. In dit raport nemen

fijnstof afvangen? Iedere plek vraagt om een andere set van

wij u mee door onze bevindingen en uitkomsten tot nu toe.

eisen door functie, ligging en condities en daarmee ander

04

05

Participatie tijdens dit onderzoek

aandachtspunten er zijn in de binnenstad en welke

Dit onderzoek deden we niet alleen. Samen doen,

maatregelen kansrijk zijn. Enkele quotes uit deze tour en

uitproberen en naar de praktijk brengen, stonden in dit

interviews zijn opgenomen als bijlage 8 achterin dit verslag.

onderzoek centraal. De opzet was als volgt: Betrokken bewoners en ondernemers vormden een Tijdens de expert tour (verdeeld over twee dagen) bezochten

‘meedenkgroep’ waarmee we een brainstormsessie

we met ambtenaren van de gemeente acht verschillende

hebben gedaan over kansen, aandachtspunten en concrete

plekken in de binnenstad. Vanuit verschillende expertises

verbeteringen voor de toekomst. Deze zijn samengekomen

(o.a. ecologie, beheer, klimaatadaptatie*, gezondheid,

op een Miro bord. Zie bijlage 9 met enkele algemene

recreatie, de projectgroep groen/blauwe binnenstad en

bevindingen.

wat kan beter, hoe kan groen het beste bijdragen en welke

Inwoners en bezoekers hebben we op straat gesproken

groenmaatregelen zijn hier mogelijk?

tijdens de ‘straatgesprekken’. Op twee dagen stonden

* klimaatadaptatie: d.w.z. het maken van aanpassingen in de openbare ruimte om de negatieve effecten van de klimaatverandering op te kunnen vangen.

Met experts van de gemeente op het gebied van ecologie, mobiliteit en kabels en leidingen hielden we interviews. We vroegen waaraan vergroening kan bijdragen, welke

Experttour

verkeer) analyseerden we de plekken. Wat gaat er goed,

we in de binnenstad om te praten over ‘wat is goed groen hier’? Mensen konden hun ideeën en meningen op een post-it achterlaten, zelf ontwerpen maken voor de verschillende plekken en reageren op diverse referentie beelden en ontwerpen (’t Vlak, Statenplein, Scheffersplein en Sarisgang). Ook werden er favorite routes ingetekend die later zijn samengevat in de potentiële vergroeningsroutes

07

Meedenkgroep

06

Straatgesprekken

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

voor de binnenstad.

werkwijze & toolbox Vergroenen van binnensteden is enorm complex. Er is strijd

groen) en aandachtspunten (wat kan groen in de wegstaan)

om ruimte voor allerlei functies en veel verschillende wensen

gemaakt. Deze lenzen en aandachtspunten kunnen worden

lijken elkaar vaak tegen te spreken. Denk bijvoorbeeld aan

besproken in relatie tot GIS kaarten. Bijvoorbeeld, bekijk

ruimte om te parkeren, zichtbaarheid van etalages en ruimte

de GIS data over hittestress op de gekozen plek en bepaal

voor de markt. Om hier meer grip op te krijgen ontwikkelden

op basis van de data in hoeverre hittereductie op die

we een methode en toolbox voor vergroening. Zowel de

plek onderdeel moet zijn van de vergroeningsopgave.

methode als de toolbox hebben wij gaandeweg ontwikkeld

Daarnaast kunnen lenzen en aandachtspunten besproken

en verbeterd. In het plaatje op de vorige pagina zijn de

worden samen met experts in bijvoorbeeld een experttour,

werkwijze en bijbehorende tools per stap schematisch

met bewoners tijdens bijvoorbeeld straatgesprekken en/

weergegeven.

of ondernemers tijdens bijvoorbeeld een meedenkgroep. Voor het tweede proces waarin concrete voorstellen worden

Eerst wordt er een vergroeningsplek gekozen. Bij het kiezen

gedaan, hebben wij tekenkaarten ontwikkeld, waarop

van de plek kan gebruik gemaakt worden van onze eerste

experts, bewoners, ondernemers en anderen, voorstellen

tool: kaarten met potentiële vergroeningsplekken en routes.

kunnen tekenen voor een specifieke plek. Daarnaast hebben

Vervolgens worden er twee processen in gang gezet voor

wij een database ontwikkeld, bestaande uit verschillende

de gekozen plek:

groeninterventies, die gebruikt kunnen worden ter inspiratie. De bevindingen van beide processen worden vervolgens

1.

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

2.

Het beantwoorden van de vraag: wat is goed

samengevat en gedeeld in een online document, waar wij

groen hier?

een Miro template voor hebben ontwikkeld. In wat volgt

Het doen van concrete voorstellen voor de

leggen wij deze werkwijze nader uit aan de hand van de

vergroening van die plek.

tools.

Voor het eerste proces hebben wij opgave lenzen (waarde van

08

09

Vergroening lijkt heel duidelijk. Waar nu steen ligt komen

visueel niet aantrekkelijk vinden en hier klachten over

planten en bomen. In de meedenkgroep hebben wij

indienen. Dit is maar één van de mogelijke tegenstellingen

gemerkt dat weinig mensen het hier mee oneens zullen

die er zijn in vergroening. We moeten dus kiezen. En dan

zijn. Vergroening wordt over het algemeen gezien als iets

hebben we het nog niet eens gehad over wat wel en wat niet

positiefs. De discussie is dan ook niet of wij gaan vergroenen,

kan. Op de ene plek in de stad kunnen geen bomen geplant

maar hoe we dat specifiek gaan doen. Dit is waar de

worden omdat de ondergrond vol met kabels en leidingen

uitdagingen zich vertonen. Veel mensen zien namelijk iets

ligt, op de andere plek willen mensen geen struikjes omdat

anders voor zich als ze denken aan vergroening. De één

ze bang zijn dat er honden in gaan poepen en op weer een

denkt aan mooie bakken met bloemen om het winkelgebied

andere plek kunnen veel planten helemaal niet groeien

aantrekkelijker te maken, de ander aan planten in een

omdat het gebied soms onder water komt te staan. Om

onverharde grond om water overlast te voorkomen en weer

concreet te worden, is het duidelijk dat we geen integraal

iemand anders denkt aan het opnemen van CO2 als bijdrage

plan kunnen maken voor de hele stad, maar dat we moeten

aan het klimaat probleem. Daarnaast kunnen functies elkaar

gaan kijken naar specifieke plekken in de binnenstad. Dus

ook tegen spreken. Bijvoorbeeld, voor biodiversiteit kan het

op welke plekken beginnen we?

goed zijn om onkruid te laten staan of alleen gedeeltes van grasvelden te maaien, om de leefomgeving van insecten

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

en andere dieren te behouden. Dit kunnen mensen echter

10

11

Het kiezen van vergroeningsplekken Hier zien wij twee verschillende wegen. In de eerste wordt de gemeente benaderd door bewoners en ondernemers van de binnenstad om op een specifieke plek te gaan vergroenen. Dit komt al voor en wij adviseren om hier zo snel mogelijk mee aan de slag te gaan. Hier laten we later in het document een voorbeeld van zien. In de tweede selecteert de gemeente een plek voor vergroening. Hiervoor hebben wij een kaart gemaakt: Deze kaart is ontstaan door het analyseren van bestaande data

Vergroeningsplekken Binnenste route Middelste route Buitenste route

kaarten. In het groen zijn plekken aangegeven die (letterlijk) ruimte bieden voor de gemeente om vergroeningsprojecten te starten. Groen gaat niet alleen om losse plekken, maar ook om verbindingen. Tijdens de straatgesprekken vroegen wij bewoners van de binnenstad hoe zij het liefst een rondje door potentieel groen zouden willen lopen in de binnenstad. In het figuur rechts onder hebben wij 3 routes gedestilleerd uit de voorgestelde routes. Hiermee kunnen vergroeningsplekken gekozen worden in relatie tot de voorgestelde routes. Deze routes vormen een netwerk dat voor mensen meerwaarde heeft en voor de biodiversiteit zelfs essentieel is. Indien een nieuw te ontwikkelen plek op een van de routes ligt dan heeft deze plek voor de gemeentelijke projecten prioriteit ten opzichte van plekken die zich niet op deze routes bevinden. Voor particuliere initiatieven maakt dit niet uit, hier is iedere vergroening mooi meegenomen. Zo helpt ieder project mee aan de bouw van het netwerk.

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

Verbindingen

12

Kaart met potentiële vergroeningsplekken, zie ook bijlage

Kaart met potentiële vergroeningsroutes en verbindingen,

2

zie ook bijlage 3

13

De meeste van deze locaties vragen echter flink wat werk.

betrekking tot de stad vanuit de gemeente betrokken blijft

Dat betekent dat er op dit moment nog geen groen aanwezig

in het selectieproces.

is en dus niet met kleine aanpassingen kan worden verbeterd. Er zijn ook plekken die met minder inspanning tot een hoger niveau getild kunnen worden. Denk aan: het verbinden van bomenrijen of het doortrekken van boomspiegels. Hiervoor hebben wij ook een kaart gemaakt, de quick wins, die in het donkergroen staan aangegeven het figuur hieronder. De paarse kleur geeft plekken aan waar diep wortelend groen geen optie is in verband met het behoud van de dijk. Verder is hier ook weinig publieke ruimte waardoor de vergroening vooral op particuliere grond zal moeten plaatsvinden. Mogelijke kleine aanpassingen in de publieke ruimte, zoals plantenbakken, geveltuinen en gevelgroen kunnen hier een mooie uitkomst zijn. De kaarten zijn een manier om te starten, maar het blijft belangrijk dat er expertise met

Plekken waar groen met een kleine aanpassing verbeterd kan worden Plekken waar vergroening door participatie tot stand moet komen i.v.m. ruimtelijke beperking

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

openbare ruimte

Kaart met quick wins, zie ook bijlage 4

14

15

Vergroenen van een specifieke plek Nu er een plek gekozen is, is de volgende stap om te werken

*

*

*

*

plek en ten tweede moeten we concrete voorstellen doen.

*

*

Laten we beginnen met de eerste. Wat is goed groen hier? Bijvoorbeeld, wat is goed groen op het Statenplein? Deze vraag heeft ten minste twee kanten.

*

*

*

1. de opgave: waar willen we dat groen hier aan bijdraagt? Denk aan het tegen gaan van hittestress, het bergen van water, de sociale cohesie een boost geven, het vergroten van biodiversiteit of het aantrekkelijk maken. 2. de aandachtspunten: waar moeten we rekening mee houden in onze ontwerpen voor de vergroening van deze

*

*

plek? Denk aan de wens van tijdelijke gebruikers van het plein zoals de markt, grootschaligere evenementen en ruimte voor terrassen, maar ook aan bijvoorbeeld kabels en leidingen.

*

Om hier inzicht in te krijgen, hebben wij opgave lenzen en PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

aandachtspunten kaarten gemaakt. Deze kaarten kunnen gebruikt worden om na te denken over waar goed groen aan moet voldoen voor de gekozen plek en waar eventueel rekening mee moet worden gehouden. Daarom is de achterzijde voorzien van tips hoe groen aan het thema van

*

*

de lens kan bijdragen. Zie bijlage 6 en 7 voor een voorbeeld van een lens met achterzijde en een aandachtpunt met achterzijde.

16

* Opgave lenzen en aandachtspunten gekoppeld aan GIS kaarten

zie ook bijlage 4

wanneer we tevreden zijn met de vergroening op de gekozen

zie ook bijlage 5

richting geven. Ten eerste moeten we erachter komen

Opgave lenzen: waar kan groen aan bijdragen,

plek in de stad vereist twee parallelle processen die elkaar

Aandachtspunten: wat kan vergroenen in de weg staan,

aan de gekozen plekken. Het vergroenen van een specifieke

17

Deze kaarten zijn niet volledig. Er kunnen altijd specifieke

Naast de GIS kaarten is ook de kennis en expertise vanuit

opgaves of aandachtspunten belangrijk zijn voor een

de gemeente ten aanzien van de gekozen plekken van

specifieke plek die nu nog niet in deze set kaarten zitten. In

groot belang bij het in kaart brengen van de opgaves en

het formuleren van de opgaves en aandachtspunten kunnen

aandachtspunten. Het betrekken van die expertise kan

de kaarten echter goed van pas komen om mogelijke opgaves

op verschillende manieren. Denk aan het selecteren en

en aandachtspunten niet te vergeten, ze te prioriteren en

prioriteren van belangrijke opgave- en aandachtspunten

details bespreekbaar te maken. Het formuleren van de

kaarten samen met de wijkbeheerder of het houden van

opgaves en aandachtspunten met gebruik van de kaarten

interviews met experts op verschillende gebieden in relatie

kan gebeuren op verschillende manieren. Om te beginnen

tot de kaartenset. Een andere manier is om met een groep

is er GIS data beschikbaar. Voorbeelden hiervan zijn: hitte,

experts van verschillende domeinen zoals verkeer, kabels

waterberging, geluid en luchtkwaliteit en heatmaps van

en leidingen, en ecologie een tour door de stad te doen en

bewegingen vanuit Strava. Zie bijvoorbeeld de hittekaart

per gekozen plek samen de opgaves en aandachtspunten te

op de volgende pagina. De beschikbare data die relevant

formuleren. Zo’n experttour hebben wij uitgevoerd tijdens

is voor het nadenken over de opgaves en aandachtspunten

ons onderzoek naar 8 verschillende plekken in Dordrecht.

zijn toegevoegd als linken hieronder. Welke GIS data relevant

De uitwerking daarvan staat in hoofdstuk 3. Daarnaast

is voor welke opgave- en aandachtspuntenkaarten kunt u

kunnen de kaarten ook in gesprekken met bewoners en

vinden in de volgende link: https://miro.com/app/board/

meedenkgroepen worden ingezet. Bewoners geven aan wat

uXjVOn1UFGQ=/?share_link_id=718503503085

ze belangrijk vinden in dit gebied, waardoor die kaarten worden geselecteerd, geprioriteerd en in detail besproken

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

voor een specifieke plek.

Belangrijkste GIS DATA Kaarten Klimaat monitor Zuid Holland | https://zuid-holland.klimaatmonitor.net/ Hittestress | https://hittestress.nu/ Geluidsoverlast | https://kaart.ozhz.nl/geluidsbelasting#51.8080/4.6412/51.8215/4.6866/opentopo/116,127// NO2 | https://kaart.ozhz.nl/lucht#51.8082/4.6418/51.8217/4.6872/brt/121,124// PM10 | https://kaart.ozhz.nl/lucht#51.8082/4.6418/51.8217/4.6872/brt/121,125// Natuurlijk kapitaal | https://www.atlasnatuurlijkkapitaal.nl/kaarten

18

19

Dusver hebben we besproken hoe je aan de slag kunt met de vraag, ‘wat is goed groen hier?’. Parallel aan dit proces zijn we op zoek naar voorstellen voor mogelijke ontwerpen voor de vergroening van de gekozen plek. Dit is het tweede process dat we nu verder zullen uitleggen.

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

Bij het doen van voorstellen kun je denken aan klimplanten tegen de pilaren op het Statenplein. Die voorstellen komen niet noodzakelijk nadat we de opgaves en aandachtspunten in kaart hebben gebracht. Dat komt omdat de complexiteit van vergroening in de binnenstad dusdanig groot is dat we niet kunnen bedenken waar de vergroening aan moet voldoen voordat we een voorstel doen. Als er een voorstel wordt gedaan, hebben andere participanten namelijk de mogelijkheid om te reageren en nieuwe (soms hele specifieke) opgaves en aandachtspunten toe te voegen. Dit hebben we tijdens onze straatgesprekken met bewoners ondervonden. Hier hebben wij samen met de bewoners naar mogelijke oplossingen gekeken en mogelijke voorstellen

20

getekend. Aan de hand van deze voorstellen konden bewoners vervolgens beter uitdrukken wat zij belangrijk vonden aan de vergroening van die specifieke plek. Zo werd in gesprek met een vrouw van rond de 35 op het Achterom na het tekenen van een nieuw voorstel duidelijk dat zij het belangrijk vond dat er plekken zijn om met de kinderwagen te kunnen lopen, dat er ruimte is voor kinderen om in het groen te spelen en dat de straat naar het station open moet blijven voor druk fietsverkeer in de ochtend. In andere woorden, goed groen op het Achterom voor haar is als het ruimte biedt om te spelen (niet overal kwetsbare bloemen dus!) en het rekening houdt met het huidige fietsen kinderwagen verkeer. Iedereen kan voorstellen doen, bewoners, ambtenaren, ontwerpbureaus, ondernemers, enzovoort. Om dit te faciliteren hebben wij twee tools ontwikkeld. Tekenkaarten en een groeninterventie database.

21

De tekenkaarten zijn abstracte tekeningen van de te ver-

De groeninterventie database, is een verzameling van

groenen plek waar alleen het huidige groen in kleur staat

mogelijke groeninterventies. Voor nu zijn deze interventies

getekend.

enkel foto’s, maar wij hopen de foto’s in de toekomst in een specificeerbare database te verwerken en te voorzien van een korte beschrijving over wat de groeninterventie inhoudt en wat hij doet.

Tekenkaart van het Achterom Deze kaartjes brengen de aandacht van de gebruiker naar groen in de omgeving en maken het mogelijk om voorstellen te tekenen.

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

Groeninterventie database

Voorstel voor de vergroening van het Achterom door een

22

bewoner

23

Een dialoog tussen groenopgave, aandachtspunten en

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

voorstellen Zoals eerder vermeld, maakt het niet uit of er eerst een concreet voorstel wordt gedaan voor de vergroening van een specifieke plek of dat er eerst in kaart wordt gebracht waar groenvoorstellen aan moeten voldoen (wat is goed groen hier?). Dat heeft meerdere redenen. Ten eerste omdat praktisch gezien bewoners of ondernemers soms al met voorstellen zullen komen zonder dat er al is gekeken naar wat we gezamenlijk goed groen vinden op die plek. Ten tweede omdat niet alleen opgave en aandachtspunten richting geven aan mogelijke voorstellen, maar ook andersom. Concrete voorstellen laten ons inzien wat we moeten meenemen in de opgave en aandachtspunten. Wat wel van belang is, is dat de concrete voorstellen en de opgaves/aandachtspunten met elkaar “praten” over tijd. Als er alleen maar voorstellen zijn, is het handig om opgaves en aandachtspunten te gaan bespreken. En als er alleen maar opgaves en aandachtspunten zijn, is het goed dat we concrete voorstellen gaan doen. Daarnaast is het van belang dat de twee kanten elkaar richting kunnen geven. Dat betekent dat als er opgaves en aandachtspunten in kaart zijn gebracht deze gedeeld moeten worden met de mensen die

24

voorstellen gaan doen. Bijvoorbeeld, als er is besloten dat hittereductie belangrijk is op de plek moet er in voorstellen rekening gehouden worden met welke groeninterventies daarbij aan kunnen sluiten. Bijvoorbeeld, waar kun je aan denken om hitte te bestrijden? Groen in zijn algemene zin gaat opwarming tegen door verdamping van de waterdamp uit het blad, maar zorgt ook dat achterliggende stenen niet opwarmen. Verder kun je denken aan grijs vervangen voor groen, het plaatsen van bomen, het maken van pergola constructies of hangend groen dat schaduw werpt. Maar denk ook aan gevelgroen of groendaken stimuleren in participatieprojecten. Andersom, moeten voorstellen richting kunnen geven aan de opgaves en aandachtspunten. Als er een voorstel is gedaan, moeten we de vraag stellen op welke groenopgaves en aandachtspunten het voorstel reageert. Zo komen er weer nieuwe opgaves en aandachtspunten aan het licht die van belang zijn (zoals bij de vrouw op het Achterom in ons voorbeeld in de vorige sectie).

25

Samenwerken en participeren Hoe kunnen we samen voorstellen doen en opgaves en aandachtspunten bespreken? Samen met ambtenaren, bewoners, experts, ondernemers, ontwerpbureaus, uitvoerders en anderen? Hoe maken we gebruik van elkaars expertise zonder taken bij mensen te leggen waar zij geen expertise over hebben? Het is belangrijk om gevarieerde interne en externe participatie activiteiten uit te voeren, zoals het doen van experttours, het organiseren van meedenkgroepen, het houden van straatgesprekken en expertinterviews om samen tot betere opgaves, aandachtspunten en voorstellen te komen. In al deze participatieactiviteiten kunnen de besproken tools goed van pas komen. Welke van deze activiteiten nuttig zijn, is afhankelijk van de gekozen vergroeningsplek.

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

Naast het uitvoeren van diverse participatie activiteiten is het documenteren, samenbrengen en delen van de uitkomsten van iedere activiteit van groot belang.

26

27

Een dialoog tussen groenopgave, aandachtspunten en

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

voorstellen Wij hebben de bevindingen van iedere plek samen gevoegd aan de hand van een online Miro bord. In dit bord hebben wij clusters gemaakt van de groenvoorstellen in relatie tot de groenopgaves en aandachtspunten. Idealiter wordt de voortgang van zo’n vergroeningsproces gedocumenteerd, samengebracht en gedeeld op een online platform waar alle participanten, van inwoner tot ontwerpbureau tot ambtenaar, toegang toe heeft. Ter illustratie is dit het bord van het Statenplein waar wij aan hebben gewerkt.

Voorbeeld van documentatie, clustering en delen van de uitkomsten van een mogelijk vergroeningsproces

28

29

Voorbeelden van processen met de tools

prioriteit dan de hittelens. De grotere gebaren, die voor hitte nodig zijn, kunnen met de lens ‘spelen en bewegen’ in het achterhoofd ingevuld worden. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de toevoeging van water op het plein dat naast de functie hittebestrijding ook mooi een speelelement kan krijgen en een bijdragen kan leveren aan de biodiversiteit als er bij het ontwerp rekening wordt gehouden met landplekken voor vogels en bijen. Of aan de toevoeging van schaduwrijke

Omdat het besproken proces complex is, geven wij twee

bomen of pergola’s die ook de functie ontmoeting kunnen

voorbeelden. Dit is geen stappenplan in de zin dat ieder

krijgen door de toevoeging van bankjes. De experts maken

proces zo moet verlopen. Iedere plek vraagt weer om andere

Online documentatie per gekozen plek

activiteiten en volgordes. We bespreken een voorbeeld waar de gemeente de initiatiefnemer is en een voorbeeld waar een bewoner de initiatiefnemer is.

De uitkomsten worden geclusterd in het online document

samen de vergroeningsopgaves en aandachtspunten

per plek:

klimaatadviseur, een projectleider, adviseur kabels en

gaan vergroenen. Samen met een groep aan ambtenaren

leidingen en de wijkbeheerder lopen ze langs de gekozen

vanuit diverse disciplines inclusief een ecoloog worden aan

plekken en staan ze per plek stil bij wat goed groen betekent

Gekozen plekken

voor die plek en doen een paar voorstellen. Die voorstellen worden gedaan in relatie tot de opgaves, aandachtspunten

tijd en geld kosten en 3 plekken die met kleine aanpassingen

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

Als vervolg wordt er een experttour georganiseerd om

ecoloog, verkeerskundige, adviseur groen en bomen, een

In dit voorbeeld wil de gemeente een aantal plekken in de stad

gekozen. 3 plekken waarvan de verwachting is dat ze meer

kaarten, de GIS informatie en de groeninterventie database.

per plek alvast richting te geven. Samen met een

Voorbeeld 1: gemeentelijke start

de hand van de vergroeningskaarten verschillende plekken

hier gebruik van de opgave lenzen en aandachtspunten

verbeterd kunnen worden:

Nu de plekken gekozen zijn, wordt er een online document

en GIS data kaarten. Op het Statenplein wordt bijvoorbeeld

1.

Het Statenplein

aangemaakt voor ieder van de plekken. Zo kunnen concrete

de lens hitte gekozen, omdat er op de GIS data staat dat

2.

Tolbrugkamp

voorstellen, de vergroeningsopgaves en aandachtspunten

er in de zomer veel hittestress wordt ervaren, maar ook

3.

Kuipershaven

gedocumenteerd en gedeeld worden per plek:

omdat mensen dit tijdens het bezoek vermelden. Hitte is

4.

Het Achterom

5.

Knolhaven en de vismarkt

6.

Parkeerplaats Wijnstraat

op te lossen door schaduw te introduceren, waterpartijen te creëren en steenachtig materiaal te vervangen of af te

Mogelijke uitkomst van het Statenplein na de experttour:

dekken door plantmateriaal. Hierdoor warmen de stenen niet

gekozen opgave- & aandachtspunten kaarten met

op en kunnen ze deze warmte dan ook niet meer afgeven

beschrijving & interventie clusters die bij de opgaves en

op een later tijdstip. Hittebestrijding vraagt om grotere

aandachtspunten passen.

gebaren. In discussies tussen de ambtenaren blijkt ook de

30

lens spelen en bewegen belangrijk te zijn, maar krijgt minder

31

houden met deze lenzen in het bedenken van

worden voorstellen getekend (3 plekken per dag). Tijdens

groeninterventies) zit daar weer onder en kan door 1 en 2

de gesprekken worden ook de opgaves, aandachtspunten

uit te voeren misschien ook nog worden meegenomen. Deze

en voorstellen van de experttour meegenomen zodat

prioriteringsopbouw van de opgave en aandachtspunten,

participanten hier op kunnen reageren. Ook worden

samen met de interventies, geven uiteindelijke een plan van

ondernemers en bewonersgroepen uitgenodigd om langs

eisen voor die specifieke locatie.

te komen op straat.

De aangevulde ‘plek specifieke’ borden aan de hand van

De Miro borden zijn clusters aan plek specifieke

de bewoners en ondernemers

uitgangspunten en suggesties die de basis leggen voor een ontwerp. De borden worden vervolgens gedeeld

Per plek zullen er steeds andere lenzen en aandachtpunten

met een ontwerp bureau en een ecoloog die samen op

naar voren komen en per plek dienen die op een andere

basis van de borden een aantal ontwerpen maken voor

manier gewogen te worden.

de 6 plekken. Deze ontwerpen worden vervolgens bij de

Om weer even naar het Statenplein te kijken, hier zijn hitte,

online Miro borden geplaatst, zodat ze makkelijk gedeeld

waterberging en biodiversiteit cruciaal voor het plein en dus

kunnen worden met anderen en zodat de relaties tussen de

voor het ontwerp. Deze lenzen krijgen een hoge prioriteit

ontwerpen en de borden duidelijk is. Vervolgens worden

(categorie 1: zorg ervoor dat groen op deze plek in ieder

de ontwerpen nog eens besproken in een meedenkgroep

geval bijdraagt aan deze lenzen). De lenzen spelen en

van bewoners, ondernemers en ambtenaren. Op basis van

bewegen, sociale cohesie en evenementen zijn eveneens

de meedenkgroep worden de ontwerpen aangepast en

belangrijk, maar krijgen minder prioriteit, namelijk categorie

uitgevoerd.

2. (categorie 2: Houd rekening met Categorie 1 als je bezig bent met interventies uit Categorie 2). Bijvoorbeeld in het PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

Een voorstel en uitleg van een bewoner

geval van waterberging kan dit gecombineerd worden met spelen en bewegen. Categorie 3 (misschien kunnen we ook

Door de straatgesprekken worden de opgaves, aandachtspunten en voorstellen van de experts aangevuld met de lokale kennis van bewoners en ondernemers en toegevoegd aan het online document.

32

nog rekening

hier het voorbeeld van het Statenplein

de verschillende plekken besproken met voorbijgangers en

De opgave- & aandachtspunten kaarten samen met de groen interventies geeft een plan van eisen per plek,

In straatgesprekken, verspreid over twee dagen, worden

33

Voorbeeld 2: Start vanuit de bewoners

belemmert een hoop planten om te kunnen floreren.

In het tweede voorbeeld starten we vanuit een voorstel van een bewoner. De bewoner stelt voor om op de Voorstraat

Samen doen ze een nieuw voorstel met gebruik van de

een paar cortenstalen bakken met olijfbomen neer te zetten

groeninterventie database. De bevindingen worden

en stuurt een foto mee:

toegevoegd aan het online document:

Cortenstalen bakken rietcon.nl Er wordt een online document aangemaakt voor de Voorstraat en het voorstel wordt toegevoegd. Er is dus al een concreet voorstel, maar wat goed groen is op de

Opgave, aandachtspunten en voorstellen voor de Voorstraat

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

Voorstraat is nog niet lang over na gedacht. Om vaart te houden in het proces nodigt de projectmanager een

Het online bord kan vervolgens als pdf gedeeld worden met

ecoloog en de wijkbeheerder uit om samen de opgave

de initiatiefnemer voorzien van uitleg waarna de overige

lenzen en aandachtspunten kaarten door te nemen. Wat

straat bewoners kunnen worden bevraagd (digitaal of fysiek)

is de groenopgave hier? En waar moeten we rekening mee

voor het geven van aanvullingen en aandachtspunten. Dit

houden? Samen worden lenzen geselecteerd en uitgediept.

wordt vervolgens, voor zover dat mogelijk is, meegenomen

Het blijkt dat het huidige voorstel niet volledig aan de

in het plan van de gemeente en uitgevoerd in nauw contact

opgave en aandachtspunten voldoet. Onder anderen is het

met de initiatiefnemer.

belangrijk dat er inheemse planten worden gekozen om de biodiversiteit te bevorderen. Daarnaast zijn de bakken te

34

breed voor het verkeer en de constante wind in de straat

35

Plek-specifieke bevindingen In dit hoofdstuk presenteren we onze plek-specifieke bevindingen. De uitkomsten voor de Sarisgang en Achterom, Statenplein, Scheffersplein en ’t Vlak komen als eerste aan bod. Over deze plekken is gesproken tijdens de straatgesprekken en in de experttours. Daarna volgen uitwerkingen van de Kloostertuin, Buiten Walenvest, Grote Mark en Tolbrugkamp. Deze zijn bezocht tijdens de experttour. Uit de straatgesprekken zijn ook bevindingen gekomen die niet met een plek te maken hebben, maar betrekking hebben op de stad of gemeente in het algemeen. Ideeën vanuit de meedenkgroep worden in dit hoofdstuk ook gepresenteerd. De plekspecifieke mappings in MIRO zijn te

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

vinden onder de volgende link:

WAT IS GOED GROEN IN DE BINNENSTAD VAN DORDRECHT? 36

https://miro.com/app/board/uXjVPzGxwF0=/?share_link_ id=397351315204

37

Het statenplein

Het achterom

Het Statenplein is een multifunctionele plek waar evenementen kunnen plaatsvinden, er is een markt, er zijn terrassen en mensen zitten en lopen. Ook vrachtauto’s komen voor bevoorrading op het plein.

Dit is een multifunctioneel gebied. Het is de toegang tot de binnenstad, er staat markt in het weekend en er moet veel verkeer doorheen; lopen, fietsen, auto vervoer en vrachtwagens. Het is ook de route voor bevoorrading en ondanks dat er geen vrachtwagens in mogen, gebeurt dat wel. Het gebruik is dus hoog en de ruimte is daarom robuust ontworpen.

Het plein is zonder de evenementen en markt erg grootschalig, te heet en speelt te weinig met andere functies. Verder is er een waterbergingsprobleem en door de harde materialisatie kan hitte en overmatig geluid als overlast worden ervaren door de gebruikers en bewoners van het plein. Bij de aanpak van het plein moeten dit dan ook zeker meegenomen worden. Vergroening van het Statenplein is goed wanneer het groen de biodiversiteit vergroot, hitte vermindert, regenwater opvangt en bergt, geluiden dempt, spelen en bewegen

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

stimuleert en faciliteert, bijdraagt aan sociale cohesie zoals ontmoeten en samenzijn, het plein mooier maakt, rust en ontspanning brengt en bewustwording vergroot over de voordelen van vergroening.

38

We kunnen het Statenplein vergroenen en zorgen voor goed groen door het toevoegen van bijvoorbeeld: bomen die gecombineerd kunnen worden met de markt zoals ze dat ook in Zuid-Europa doen. Het toevoegen van andere schaduw werpende objecten zoals pergola’s of klimplantconstructies. Groen gecombineerd met extra zitgelegenheid aan de zuidzijde van het plein die voorzien worden van ecologisch beheerde inheemse planten. Waterdoorlatende bestrating, half verharding met planten en infiltratiekratten voor waterberging waarbij het water zichtbaar wordt gemaakt, gecombineerd met een natuurlijk waterspeelelement. De terrassen kunnen worden voorzien van groene afscheidingen en particulieren en ondernemers kunnen worden gestimuleerd om groene gevels, groene daken en geveltuintjes aan te leggen. Eventueel kan er ook midden op het plein nog aan verplaatsbaar groen, zoals grote plantenbakken en bloemen, worden gedacht.

Er staat dus wel wat in de weg om te vergroenen. Met name het verkeer (onder meer de draaicirkel voor vrachtwagens vraagt veel ruimte) en bekabeling onder de grond. Daarnaast heeft het marktgebied een betonplaat als fundering. Vanwege het hoge gebruik is er ook de angst dat groen het niet lang volhoudt of snel vervuild raakt. De Achterom en Sarisgang zijn bij uitstek plekken waar het heel warm kan worden als de zon schijnt. Vergroening op het Achterom is goed als het groen hitte vermindert, geluiden dempt, langzaam verkeer stimuleert en begeleidt, regenwater opvangt en bergt, de biodiversiteit vergroot, bijdraagt aan sociale cohesie zoals ontmoeten en samen zijn en het winkelgebied aantrekkelijker maakt en van kleur en fleur voorziet.

Mogelijke manieren van vergroening kunnen zijn: geveltuinen aanleggen bij de winkels, of een groen eiland (indien er nog vrachtauto’s moeten draaien), verhoogde bloem- en plantvakken die kleur en fleur geven en die weggehaald kunnen worden. Particulieren en ondernemers aanzetten tot het vergroenen van de winkelfaçades, gevels en daken. Te denken valt aan de grote gevelpartijen van b.v. de HEMA of het grote reclame bord van de KFC.

39

Sarisgang

het Scheffersplein

Dit is de hoofdwinkelstraat van Dordrecht waar veel wandelend publiek komt. Ook maakt de Markt in de weekenden gebruik van deze ruimte en komen er vrachtauto’s in de straat voor toeleveringen.

Het gebied wordt met name in de zomer intensief gebruikt als terrasvoorziening. Daarnaast is het niet enkel een plein, maar ook een brug. Het plein heeft meerdere functies gekend in het verleden. Van kaal plein, tot parkeerplaats tot nu een terrasfunctie. Het plein grenst aan twee straten. De Voorstaat wat ook een waterkerende dijk is, en de Wijnstraat. Beide straten worden hevig gebruikt voor met name langzaam verkeer, waarvan de Wijnstraat meer fietsverkeer heeft dan de Voorstraat. Dit zijn dan ook de grote belemmeringen voor vergroening: terrasruimte, slechte ondergrond voor vergroening en mobiliteit.

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

De straat is extreem versteend en geeft daardoor al bij heel weinig zoninstraling een warme indruk. Vergroening op de Sarisgang is goed als het groen hitte vermindert, geluiden dempt, langzaam verkeer stimuleert en begeleidt, regenwater opvangt en bergt, de biodiversiteit vergroot, bijdraagt aan sociale cohesie zoals ontmoeten en samen zijn en het winkelgebied aantrekkelijker maakt en van kleur en fleur voorziet.

40

Mogelijke manieren van vergroening kunnen zijn: de huidige bomenrij voorzien van een groenzone die door het winkelend publiek op verschillende plekken door gestoken kan worden en verhoogde bloem- en plantvakken die kleur en fleur geven en die weggehaald kunnen worden. Particulieren en ondernemers aanzetten tot het vergroenen van de winkelfaçades, gevels en daken.

Al zien we weinig grote mogelijkheden voor vergroening hier, is groen goed hier als het de biodiversiteit vergroot, hitte vermindert, langzaam verkeer stimuleert en begeleidt, bijdraagt aan sociale cohesie zoals ontmoeten en samen zijn, het plein aantrekkelijker maakt en rust en ontspanning brengt. Mogelijke manieren van vergroening zijn: drijvende tuinen op het water, groene daken, bakken met bloemen of ander groen die als terrasscheiding kunnen dienen waar je ook op kunt zitten en een pergola die schaduw werpt. De pergola of schaduwwerpende klimconstructie kunnen zowel als zitelement ingezet worden als voor het begeleiden van de langzame verkeersroute.

41

de Kloostertuin

T’ Vlak

De Kloostertuin is een rustig gebied dat direct naast het Statenplein ligt. Op warme dagen zijn veel jongeren hier aan het lunchen, kinderen aan het spelen en zoeken inwoners het parkje op voor de rust of juist om elkaar te ontmoeten. Het filmhuis De Movies organiseert een aantal filmavonden waarbij films op de muur van het filmhuis worden geprojecteerd.

Het Vlak is een punt waar vier wegen bij elkaar komen: Vlak, Nieuwe Haven, Kuipershaven en Aardappelmarkt. Het wordt dus intensief gebruikt voor autoverkeer. Het is ook buitendijks gebied en kan daarom onder water komen te staan. Aandachtspunten voor de vergroening van dit gebied zijn kabels en leidingen, ruimte voor geparkeerde auto’s, angst voor hondenpoep en slecht onderhoud van nieuw groen en het behoud van historie zoals de scheepslift. Daarnaast zal het groen dat hier aangebracht wordt tegen hoog water moeten kunnen. Vergroening op ‘t Vlak is goed als het groen de biodiversiteit vergroot, langzaam verkeer stimuleert en begeleidt, regenwater opvangt en bergt, bijdraagt aan spelen en bewegen en sociale cohesie zoals ontmoeten en samen zijn, het plein mooier maakt en rust en ontspanning brengt.

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

Vanwege de hoge gebruiksdruk is er schade, met name aan de nieuwe aanplant. Er wordt overlast van hangjongeren ervaren wat niet ten goede komt aan het gevoel van (sociale) veiligheid. De huidige inrichting voldoet niet en tevens is de vindbaarheid van het gebied onvoldoende. Andere aandachtspunten zijn het duurzaam behoud van bomen, de aanwezigheid van zwerfvuil en de tegenstrijdigheid van wensen vanuit inwoners en omwonenden. Vergroening in de Kloostertuin is goed als het groen de biodiversiteit vergroot, hitte vermindert, geluiden dempt, sociaal veilig is, regenwater opvangt en bergt, spelen en bewegen faciliteert, bijdraagt aan sociale cohesie zoals ontmoeten en samen zijn, de tuin mooier maakt en rust en ontspanning brengt.

42

Mogelijke manieren van vergroening zijn: zones met meer bloemen, bomen en planten in het gras, waarbij gedacht wordt aan het spelen. Het vergroenen van (een deel van) de muur van het filmhuis, hydrolox kratten aanbrengen onder het graspodium door het toevoegen van een permeabele rand. Een ander idee kan zijn om van de Kloostertuin weer een echte tuin te maken, meer privé, voor basisschoolkinderen, jongeren en passanten (overdag) en bewoners. Hier zal nog verder met bewoners en gebruikers naar gekeken moeten worden.

Mogelijke manieren van vergroening kunnen zijn: groene gevels, kadebeplanting, drijvend groen en groen combineren met verblijven, zoals zitten, sporten, spelen, wandelen en van het uitzicht genieten.

Wij zien ook kansen om de Kuipershaven te vergroenen door middel van laagblijvende plantvakken of eventueel de bomenrijen van de andere straten daar door te trekken. Waarschijnlijk leent de Kuipershaven zich meer voor laagblijvend groen met stuikachtige, vaste planten en rietachtige stroken met af en toe een boom of schaduw werpend element in verband met de hitte bestrijding. De Kuipershaven wordt veelvuldig gebruikt voor wandelen renroutes (bron: STRAVA) en zou dus op een natuurlijke manier kunnen bijdragen aan de beweegvriendelijke stad. Door naar natuurlijke sporttoestellen en -speelaanleidingen te kijken, kunnen ze zowel door volwassenen als door kinderen gebruikt worden.

43

Buiten walenvest

Grote MARKT

Buiten Walenvest is met name woongebied. Er is nu veel ruimte voor de auto. Hierdoor zijn er niet alleen veel auto’s in dit gebied, maar is ook de parkeerdruk hoog.

Het gebied heeft momenteel echt een verkeers- en parkeerfunctie en structureel ingrijpen is nodig. Het tijdsbeeld van de jaren 70/80 is terug te zien in de hoeveelheid verharding in dit gebied. Dit hangt nauw samen met de ruimte voor de auto. Er zijn niet alleen veel auto’s in het gebied, maar er is ook veel ruimte om te parkeren. De slechte vindbaarheid van het gebied bevordert de toegankelijkheid niet. Naar ons weten zijn er al nieuwe plannen voor het gebied voor een ondergrondse parkeergarage met bovengronds ruimte voor groen en een groene route die naar het winkelgebied loopt.

Ook zijn er tegenstrijdige wensen vanuit bewoners. De angst leeft dat het uitzicht op het water verdwijnt door bijvoorbeeld grote bomen. Het hoge water buiten de dijk vormt een risico voor het groen en is als aandachtspunt aangestipt. Andere aandachtpunten gaan over de kleine boomspiegels, weinig onderbegroeiing en de slechte afwatering in de grond door de opstaande doorgetrokken banden rond de bomen.

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

Vergroening in Buiten Walenvest is goed als het groen de biodiversiteit vergroot, bijdraagt aan sociale cohesie zoals ontmoeten en samen zijn en rust en ontspanning ondersteunt en hier verblijfruimte voor creëert. Verder moet het groen inspelen op de kade- en waterfunctie en kan het toe te passen groen dit gevoel versterken door meer naar planten te kijken die van nature op waterkanten aanwezig is. Ook het versterken van een langzame verkeersroute langs het water heeft een meerwaarde op deze plek. Om het groen gezond te houden zou er ook meer aandacht moeten komen voor water opname in de grond in plaats van afwatering naar de Oude Maas.

44

Mogelijke manieren van vergroening kunnen zijn: groene pockets langs de kade (opgeven van sommige parkeerplaatsen), grotere boomspiegels (niet functioneel grijs omvormen naar boomspiegel), bloempotten in de grond en de aanleg van geveltuintjes. Ook kan de bomenrij worden aangevuld met andere soorten bomen waarbij je meer diversiteit inbrengt en het groen gekoppeld kan worden aan een langzame verkeersroute voor hardloop en wandelactiviteiten. Daarnaast kan de kade voorzien worden van bankjes met uitzicht op het water. Op deze plek is het belangrijk om verder te spreken met bewoners.

Vergroening op de Grote Markt is goed als het groen de biodiversiteit vergroot en met het nieuw toe te voegen groen aansluiting zoekt in het netwerk van groen. Op het moment is er een hitte probleem en is er in beperkte mate problemen bij hevige neerslag. De Grote Markt staat in verbinding met het Scheffersplein en Tolbrugkamp. Waarbij laatst genoemde een hondenpoep probleem heeft waarbij opgelet moet worden dat vergroening van de Grote Markt hier niet ook onder gaat leiden

Via educatie, voorlichting en handhaving zou dit voorkomen moeten worden. Juist de Grote Markt kan een grote rol gaan spelen in het bijdragen aan de sociale cohesie zoals ontmoeten en samen zijn van de lokale bewoners. Het zou goed zijn om hier nog meedenkgroepen voor op te zetten en straatgesprekken voor te initiëren zodat beter kan worden gekeken waar behoeften voor is. Mogelijke manieren van vergroening kunnen zijn: een pocket park met stukje Tiny Forest en bloemperken, maar ook voldoende grasruimte voor zitten en spelen.

45

TOLBRUGKAMP Het gebied wordt met name gebruikt door omwonende om honden uit te laten. Daarnaast zitten er vaak drugsgebruikers. Af en toe wordt het bezocht door toeristen als onderdeel van de hofjesroute. Het gebied heeft veel potentie om een plek van stadsbewoners te worden! Het gebied kenmerkt zich door sociale woningbouw, een groene oase van rust, veel diverse bomen en een speelplek (met kunstgras) die goed wordt gebruikt. Er wordt grote overlast ervaren door onder andere hangjongeren en drugsgebruikers. De stank die er hangt in dit gebied en slechte verlichting ‘s avonds maken het een onaantrekkelijke plek om te verblijven. Ook moet er veel gedaan worden aan het beheer en onderhoud om de verloedering, zoals de aanwezigheid van wortelopdruk, viezigheid, hondenpoep en slecht onderhouden groen van de Tolbrugkamp tegen te gaan. Andere aandachtspunten zijn

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

de toegankelijkheid van de plek en slechte vindbaarheid. Vergroening op de Tolbrugkamp is goed als het groen bijdraagt aan sociale cohesie zoals ontmoeten en samen zijn, het de plek mooier maakt, de sociale veiligheid bevorderd, eenheid en samenhang biedt en spelen en bewegen faciliteert. Daarnaast natuurlijk ook als het biodiversiteit vergroot, hitte laag houd en regenwater opvangt en bergt.

46

Mogelijke manieren van vergroening kunnen zijn: een stadstuin of wijk tuintjes. Ruimte laten voor spelen en bewegen. Beter onderhoud van het bestaande groen en meer bloeiend groen toevoegen. Het kunstgras onder de speelplek vervangen voor natuurlijke bodembedekking als houtsnippers en de speelplek voorzien van een natuurlijke afscheiding in plaast van een hek. Daarnaast is het van groot belang de bewoners en vastgoedeigenaren mee te laten doen in het vergroenen van de Tolbrugkamp.

47

Algemene bevindingen Praten over groen maakt heel wat los. Veel voorbijgangers vertelden dat ze meer groen willen, omdat er veel steen is in de binnenstad. De Boogjes en het Beverwijcksplein

“Als ik ga wandelen, zoek ik het groen op”

Aandachtspunten: Onderhoud en taalgebruik Een aandachtspunt dat vaak genoemd werd, is het onderhoud. Meer groen is fijn, maar het mag niet leiden

werden specifiek genoemd. Ook wateroverlast, hitte,

tot verval, meer zwerfvuil of hondenpoep. Dingen waar

geluidsoverlast, zwerfafval en gebrek aan vermaak voor

mensen zich aan storen in de openbare ruimte. Er zijn ook

kinderen werden benoemd als aandachtspunt.

opmerkingen over het taalgebruik. Termen als ‘biodiversiteit’

Bewustwording

“We worden rustiger van groen”

en ‘klimaatadaptatie’ bijvoorbeeld, zijn lastig te begrijpen. Leg deze uit.

Voorbijgangers tijdens de straatgesprekken zijn zich bewust

Zo betekent klimaatadaptatie het maken van aanpassingen

van de meerwaarde van groen voor de mens en vertelden

in de openbare ruimte om de negatieve effecten van de

hier graag over. Ze benoemden dat groen gezond is, dat zij

klimaatverandering op te kunnen vangen. Zo betekent

liever bewegen in een groene omgeving dan in een stenige omgeving en benoemden het effect op het klimaat, zoals minder hitte.

“Ik wil veel opgeven voor groen”

“Bestuurders moeten keuzes maken en visie hebben”

biodiversiteit het hebben van een verscheidenheid aan levensvormen, van planten en dieren, binnen een bepaald gebied. Bewoner ziet verantwoordelijkheid voor de gemeente Veel voorbijgangers willen een proactieve gemeente en verlangen duidelijkheid. Ze willen dat de gemeente besluitvaardiger is en meer visie heeft en dit uitdraagt. Ook

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

“Gemeente mag steviger zijn in het maken van keuzes als het gaat om groen”

willen ze dat de gemeente minder gaat snoeien, maaien en kappen. Het creëren van een andere mindset in de

“ik was enorm tegen de vergroening van onze straat. Ze hebben het toch gedaan en acheteraf ben ik heel blij. het bracht me enorme rust en terug naar mijn jeugd”

maatschappij over duurzaamheid wordt ook benoemd als taak van de overheid. Veel voorbijgangers gaven aan dat ze blij zijn dat de gemeente bezig is met vergroenen. Veel hopen dat er ook daadwerkelijk meer groen gaat komen.

48

49

Ook wat betreft communicatie en participatie hebben wij

Diversiteit aan voorstellen

een aantal algemene bevindingen.

Aan de hand van beelden (zoals een ontwerp) voer je het gesprek en kom je erachter wat mensen echt belangrijk

Divers publiek

vinden. Onze ontwerpen verschilden in groenintensiteit.

Probeer een divers publiek te spreken. Ga op een plek

Door diversiteit in ontwerp kan je een meer nauwkeurig

staan waar je divers publiek tegenkomt of ga op meerdere

beeld krijgen van iemands voorkeuren. Hierdoor krijg je

(verschillende) plekken staan. Spreek verschillende

concretere richting.

bevolkingsgroepen aan. Misschien heb je nog geen jongeren geïnterviewd, mensen met kinderwagen of rollator,

Samen ontwerpen

studenten etc.

Je kan mensen ook zélf een ontwerp laten tekenen waarin je ze vraagt hun ideale straat/park/plein/buurt/stad te tekenen.

Reageren op voorstellen

Een kleinschalige plek (straat, plein of park) is makkelijker

Het laten zien van een ontwerp trekt mensen naar wat

dan een hele wijk of stad. Wensen en voorkeuren worden

ze echt vinden. Het is makkelijker om te praten over een

hierdoor concreet. Tegelijkertijd weten mensen ook dat hun

onderwerp als je kan terugvallen op concrete voorbeelden

eigen ontwerp niet per se het eindproduct gaat worden.

of tekeningen. De vraag: ‘wat vind jij goed groen?’ is lastig

Breng het gevoel over dat ze aan het meedenken zijn en

te beantwoorden. Een ontwerp van een straat of plein

dat het schetsen een manier is om erachter te komen wat

maakt het makkelijker om het gesprek te voeren; je hebt

de voorkeuren zijn van mensen.

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

immers iets om op te reageren. Je kan aangven wat je wel of niet aanspreekt, waarom en welke belemmeringen je

Iteratief werken

ziet. Het kan mensen inspireren, op ideeën brengen of

Iteratief werken betekend dat je heen en weer werkt tussen

enthousiasmeren voor vergroeningsprojecten, omdat het

het maken van interventies en selecteren van lenzen. Het

zichtbaar(der) wordt. Bovendien stelt het mensen in staat

is een proces waarbij ze elkaar continue aanscherpen en

om met je mee te denken. Het resultaat is dat je concreet

verbeteren.

Gesitueerd werken Het is essentieel om op locatie te staan. Het onderzoek wordt op de plek zelf uitgevoerd. Omdat je er ‘real-life’ staat, kan je als deelnemer direct voelen, ruiken, zien en horen en daardoor reflecteren. Je ziet direct of er bijvoorbeeld voldoende groen is, wat je prettig vindt aan de plek en wat storend is. Je hoeft niet terug te vallen op je geheugen. Daarnaast krijg je als onderzoeker concrete en plekspecifieke antwoorden. Wanneer je niet op de plek zelf bent, worden antwoorden generiek, moet de deelnemer te veel op het geheugen werken en kan de deelnemer informatie missen. Kennis en vaardigheden in ecologie Vraag advies bij een ecoloog over biodiversiteit en een deskundige groen over de bodem, hitte en wind bestendigheid van groen voor specifieke plekken.

richting krijgt die plek-specifiek is.

50

51

Vervolg

Iedere wijk heeft zijn eigen startpagina. Hier kan je de bewoners informeren over welke planten en dieren hier extra

Een integrale kansen en knelpunten kaart is dus niet

worden er beeldkaders opgesteld en zou het goed zijn

ondersteuning kunnen gebruiken, waarom we bepaalde

mogelijk en het is dus ook niet de bedoeling dat we zo’n

om een platform te hebben waarop mensen kunnen

zaken graag zien en doen, maar hier kun je bijvoorbeeld ook

kaart helemaal afmaken voordat we met vergroeningsacties

aangeven waar ze wat zouden willen gaan initiëren. Waar

challenges uitzetten om mensen te enthousiasmeren en aan

gaan beginnen. Nee, sterker nog het wordt ontwikkeld

wij nu een Miro bord hebben gebruikt, is ons voorstel om

te laten haken bij de groene beweging, te laten weten wat er

tijdens het proces. Deze eerste aanzet is om te zien waar

in de toekomst een digitaal platform te gebruiken. Hier

in de buurt speelt wat groen betreft en of de buurttuinman

we naartoe willen in termen van netwerken en waar we het

kunnen bewoners aangeven waar ze wat willen doen. De

langs komt. Hierin kan de gemeente ook duidelijk aangeven

beste kunnen beginnen. Hier komt in de vervolg stap ook

gemeente kan dan, openlijk, op dit voorstel reageren wat de

waarom de gemeentelijke projecten op bepaalde plekken

nog een waterkaart bij om te zien waar potentie is voor

restricties, mogelijkheden en wensen zijn. Bijvoorbeeld, een

plaatsvinden, maar dat de bewoners wel zelf al wat kunnen

kadebegroeiing, drijvend groen en onderwater interventies

bewoner zet op de kaart neer dat hij of zij een geveltuin wil

oppakken. Hiermee blijven de initiatieven zichtbaar en

om zo ook in de blauwe structuur biodiversiteit te stimuleren.

aanleggen. De gemeente pakt de lenzenset erbij en zoekt uit

verdwijnen ze niet bij iemand in de mailbox. Juist door

wat er voor deze locatie geldt. Dit wordt naar de bewoner

een platform uitsluitend voor deze gigantische opgave te

De eerste vervolg stap is het verder uitwerken van een

gecommuniceerd inclusief de restricties en mogelijkheden.

reserveren, schep je een duidelijk beeld, een beweging, een

interventie database zoals we die nu hebben gebruikt in

Hierdoor kan de bewoner aan de slag en kan de vergroening

samenwerking die kan helpen de klimaatcrisis te bezweren

zowel een digitale als fysieke vorm. Ook zullen wij gaan kijken

vanuit meerdere kanten gaan plaatsvinden. Het is praktisch

en de biodiversiteit te ondersteunen.

naar participatie spelregels. Daarnaast zien wij bij dit proces

om dit gesprek (in ieder geval gedeeltelijk) online te kunnen

dat er ook een participatie kaart als lens/aandachtspunt zou

voeren zodat andere bewoners mee kunnen kijken en aan

moeten zijn. Juist de m2 die in het private domein liggen,

kunnen haken.

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

gevels, daken en achtertuinen, kunnen een significante aanvulling zijn voor de groen netwerken in de stad. Dit zijn

Verder zou je met een platform ook een groenbeweging

kostbare m2 die je als stad graag zou willen inzetten. maar

kunnen stimuleren binnen de stad. Een platform uitsluitend

voor nu past deze vraag niet binnen de huidige kaders van

voor het klimaatparaat maken van de stad. Hierin zie je een

onze lenzen en aandachtspunten dus hier willen we in het

overzicht van de initiatie vanuit de gemeente, de initiatieven

vervolg traject nog verder naar kijken. Voor nu noemen we

vanuit bewoners die lopen, maar ook welke projecten er al

het aandachtspunt participatie.

allemaal uitgevoerd zijn. Een kaart die steeds meer groene puntjes krijgt naarmate we onderweg zijn.

Verder willen we ook de inwoners nog meer bij dit verhaal betrekken. We merken uit de gesprekken dat er zeker een

52

groep is die hier graag meer mee wil gaan doen. Hiervoor

53

kracht van het aan kunnen spreken van het privéterrein.

buitenruimte, omdat via deze initiatieven bewoners zelf

Dit zijn extra m² die je voor je vergroeningsopgave en

‘aan de knoppen’ kunnen draaien. Wat een meerwaarde

duurzaamheidstransitie kan aanspreken als gemeente als

heeft voor de beleving;

je de bewoners kunt enthousiasmeren om mee te doen met

- Kunnen we challenges uitzetten die de vergroening kunnen

deze groene beweging. Door middel van participatie worden

helpen. Zoals NK Tegelwippen, maar ook b.v. een idee als

de netwerken die de gemeente kan aanleggen versterkt

Park-Swap (je levert je parkeerplaats voor de deur in voor een

en kan de particulier helpen met de klimaatadaptatie- en

plek in de parkeergarage en die plek voor jouw huis wordt

biodiversiteits crisis.

groen). Zie het als het doel (vergroenen) en de middelen (het vrijwillig vrijspelen van parkeerplekken);

Via een online platform:

- Gaat het van: ‘wat vind u ervan?’ naar ‘Doet u mee? We

- Zetten we een groene beweging op (versterken we het

hebben u nodig!’.

groepsgevoel); - Kunnen we gaan samenwerken aan de grotere opgave; - Spreken we oppervlakte aan die normaal gesproken niet in bereik van gemeente ligt;

Huidige situatie

- Kunnen we extra inzetten op beleving gestuurde

Aanspreken van privéterrein

In de afbeeldingen op de volgende pagina zie je de

aanspreken. (Participatie, klimaatadaptatie, duurzame stad,

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

groen/blauwe stad, biodiversiteit, leefbaarheid);

54

Inclusief gemeentelijke projecten

- Kunnen we budgetten koppelen en andere bugetten

55

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

Bijlage

56

1 2 57

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

58

3 4 59

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

4

60

5

61

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

6

62

7

20

63

Algemene bevindingen “Groene gevel is brandgevoelig, maar door een klimconstructie er tussen toe te passen werkt het juist weer brandvertragender”

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

“Er is geen beleid op groen en daar moet verandering in komen”

“verbindingen tussen woonwijken en groen gebieden”

“drijvend groen en levende kademuren” 64

“Hulpdiensten bepaalde richtlijnen meegeven waardoor smalle straten ook vergroend kunnen worden” “kleinere kazernes i.p.v grotere” “Grote ambitie tot 40% oppervlakte samenhangend groen/ blauw in 2040” “Ecologische verbindingen via groene daken” “waterdaken of bruine daken. zonnecellen met sedumdak”

8 “om de 20 tot 25meter bloemen met nectar” “we willen de achtertuinen van dordt verbinden met de biesbosch” “ondersteun minstens 3 biotopen met beheer, voor 3 verschillende soort groepen en of soorten” “hoe kun je de groenblauwe adviezen vertalen? er moet nog meer expertise in de projecten”

“draagvlak vergroten binnen de organisatie, beheer ook meenemen”

“draagvlak vergroten bij inwoners”

“Op het vlak van klimaat is dordt ver, maar met biodiversiteit nog niet”

“gedragsonderzoek nodig, gezonde leefomgeving, hoe kijken inwoners hier tegenaan?” 65

Algemene bevindingen “Gebieden aanwijzen waar geen auto’s mogen komen”

“kabelbedrijven kiezen de snelste route, niet de beste voor de bovengrondse invulling”

“inzetten op deelmobiliteit” “bredere fietspaden”

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

“Garage nu voor iedereen maar moet voor alleen bewoners worden” “herverdeling & acceptatie van verder lopen”

“ondergrond is obstrucie voor wat er boven de grond nog kan”

“bij de havens is vaak ruimte, als je kijkt naar de ondergrond”

“in het midden van pleinen is vaak ruimte, als je kijkt naar de ondergrond” 66

handvaten kansen: * grastegels op riool, * gras op kabels en leidingen * type verharding * ‘onkruid’ laten groeien * maatwerk per locatie * groen boven kabels en leidingen moet makkelijk vervangen kunnen worden.

denk ook aan dit groen: * Rietoevers, wilgen, beplanting die verwijst naar rivierengebied. * maak onderwatervoorzieningen. de grachten werken als een badkuip voor vissen. maak technishce oplossingen d.m.v. visstenen. de damwanden zijn i-vormig. door stenen met holtes toe te voegen waardoor vissen bescherming kunnen zoeken maak je nieuwe leefgebiedjes. denk ook aan kleine mosselbankjes.

67

Algemene bevindingen bewoners 9 “Biodiversiteit en klimaatcrisis is urgent, het gaat niet om vermooien maar urgentie!”

“Dit is je visite kaartje”

“Gemeente in kleine stukken hakken. kleine groepen persoonlijk aanschrijven met brieven”

“groen staat niet bovenaan de agenda”

“Dordrecht is wereldkampioen saaie hittestresspleinen”

PLANTERRA in opdracht van Gemeente Dordrecht

“Begin gewoon met 1 straat als pronkstuk”

“Gemeente moet klimaat noodtoestand uitroepen”

68

“Dit vraagt van de gemeente een andere aanpak, veel klein schaliger”

“gemeentelijk meldpunt biodiversiteit maken waar bewoners hun ideëen kwijt kunnen met mogelijkheid voor toe of afwijzing”

“‘Placemaking ging mis omdat er geen co-reflectie was. wel eenmalig, maar niet meer zodra er een ontwerp gemaakt werd. alsnog ontevrede burgers die het gevoel hebben niet gehoord te worden. knelpunten worden niet inzichtelijk gemaakt in het proces” “vergroeningsplan voor een straat formuleren en dan bottom-up uitvoeren”