Manifest-succesvolle-wijkaanpak-digitaal (1).pdf

MANIFEST !

B ewoners en h un ervarin g skennis z ijn lei d en d Werk waarderend en uitnodigend • Heb aandacht voor wat er goed gaat in wijken • Vertrek vanuit gelijkwaardigheid • Maak gebruik van wat er al is

MANIFEST

VOOR EEN VOOR EEN

SUCCESVOLLE W I J K A A N PA K

!

E en lan g e a d em Kies voor de lange termijn • Organiseer betrouwbaarheid en consistentie • Borg continuïteit in de uitvoering

SUCCESVO !

M o g elijk maken Geef beroepskrachten in de wijk de ruimte om hun werk te doen • Experimenteer met nieuwe mogelijkheden tot verantwoording

WIJKAAN

er

k a en m k

v

een beter

pe

Samen w

an

Het is goed dat ‘de wijk’, na een beleidsvacuüm van bijna 10 jaar, terug is op de politieke agenda. Ons land kan bogen op een lange beleidstraditie waarin successen zijn geboekt, maar ook het nodige leergeld is betaald. Laten we van deze inzichten de komende jaren veel meer de vruchten plukken. De landelijke overheid, gemeenten, maatschappelijke organisaties en bewoners. Samen.

rspectief!

A mbitie Wij willen met dit manifest drie pijlers aanreiken voor een betekenis­volle en duurzame wijkaanpak. Een aanpak die leidt tot het bevor­deren van kansengelijkheid en het verbeteren van het pers­ pectief van bewoners op de gebieden opvoeding, scholing, sociaal functioneren, werk en inkomen, gezondheid, wonen en veiligheid en criminaliteit. Daarbij is de ‘wijk’ ook de stadsbuurt, plattelandskern en het dorp. En staat ‘aanpak’ niet voor versnipperde, kortstondige impulsen vanuit departementale potjes of voor de spreekwoordelijke ‘korte klap’ die morgen al resultaat geeft. Een goede wijkaanpak weet systeem- en leefwereld, bottom-up en top-down, en alle complexiteit daar tussen­in, te verbinden. In dat spanningsveld moet tot gemeen­ schappelijke afwegingen en besluiten worden gekomen. De wijk­ aanpak die we voorstaan in dit manifest is ván en mét de wijk. Doel Het doel, een verbetering van perspectief door een aanpak die be­klijft, zal iedere bewoner, beroepskracht, beleidsmaker en bestuur­ der van harte onderschrijven. Toch is dit Manifest hard nodig. De laat­ ste jaren kenmerkten zich door afwezig beleid en tekortschietende onder­steuning en begeleiding van burgerinitiatieven, mede door bezuinigingen op sociale professionals. Die bezuinigingen zijn penny­ wise, poundfoolish gebleken.

De ervaringskennis van actieve be­ woners, maar ook de kracht en kennis van bewoners die niet van­ zelfsprekend meedoen, en de duurzame inzet van voldoende be­roeps­krachten, dichtbij en present, vormen het fundament voor een succesvolle wijkaanpak. Soms is het heel verstandig ergens mee te stoppen. Zoals met beleid dat als vertrekpunt heeft dat het in wijken slecht gaat en problemen zich er opstapelen. Met systemen waarbinnen we nu samenwerken

en die een duurzame, succesvolle wijkaanpak in de weg staan. Is dat alles risicovol? Wij denken van niet. We nemen een groot risico als we een nieuwe tijd ingaan met oud instrumentarium. Als we de wijk­ aanpak er ‘een beetje bij blijven doen’. Zet de inspanningen van de laatste 10 jaar af tegen de resultaten, en het risico om een andere weg in te slaan, is niet zo groot. Het is tijd om het fundamenteel anders te gaan doen. De sociale agenda is steviger dan ooit en minimaal gelijkwaardig aan de fysieke. Daarnaast stelt de energie­ transitie de samenleving voor de grootste naoorlogse opgave, waarin sociaal en fysiek hand in hand gaan. Deze drie opgaven komen samen in wijken en hebben stevige impact op de leefomgeving en het samenleven van bewoners. Wat we in de praktijk zien, is dat deze drie opgaven zoeken naar positie. Naar ruimte. Met ieder een eigen participatieproces. Wij pleiten in dit Manifest voor een Wijkaanpak ván en mét de wijk. De ervaringskennis en agenda van bewoners zijn daarbij leidend, de inzet van beroepskrachten maximaal ondersteunend, beleid dienend en experimenteerruimte en een lerende aanpak katalyserende be­ stand­delen. Laat het in wijken gebeuren en vertrek niet meer alleen vanuit landelijke of lokale nota’s. Bied ruimte om op zichzelf staande departementale potjes die naar gemeenten en wijken gaan, te ver­ binden.

En laat de wijkaanpak niet uitvoeren door buitenstaanders. Kies voor de wijkaanpak ván en mét de wijk! Die draagt evengoed bij aan allerlei landelijke beleidsdoelen, zonder dat deze sturend worden opgelegd. We zijn ervan overtuigd dat iedere bewoner zo toegang krijgt tot het verbeteren van perspectief. En dat geboekte resultaten en effecten een duurzaam karakter krijgen.

De d oor ons voor g estel d e aanpak steunt op d rie pijlers 1

Bewoners en hun ervaringskennis zijn leidend

W erk waar d eren d In een wijk doe je mee als je hiertoe wordt uitgenodigd. Daar zijn fysieke plekken voor en uitno d i g en d nodig, waar bewoners en beroepskrachten die de wijkaanpak dragen, zich kunnen verbinden, vertrouwen kunnen opbouwen en voortdurend met elkaar kunnen leren. Beroeps­krach­ ten kunnen de brugfunctie die bewoners hebben in en naar hun wijk, benutten. Bewoners ervaren dat ze gehoord worden, ver­trouwen krijgen en kunnen en mogen meedoen. Ze maken ver­volgens zelf de afweging óf ze dat daadwerkelijk doen of het aan buurtgenoten laten. In zo’n sfeer neemt het vertrouwen toe dat het goed gaat in en met de wijk. Extra aandacht moet er zijn voor jongeren, als bewoners van de toekomst, en voor bewoners die niet als vanzelfsprekend meedoen in een wijkaanpak. En aan wat we hierdoor missen.

Heb aan dac h t voor wat er g oe d g aat in wijken

We denken in beleidsland vaak in termen van problemen die opgelost moeten worden. Een te sterke focus op problemen ontneemt niet alleen het zicht op dingen die goed gaan, mensen die met plezier in hun wijk wonen en actieve be­ woners die allerlei nuttige en verbindende activiteiten ondernemen waar anderen dagelijks baat bij hebben. Het bepaalt ook het werk van beroepskrachten in wijken. ‘Bewoners proberen te behoeden voor of beschermen tegen’ is een wezenlijk ander vertrekpunt dan ‘bewoners proberen te versterken en verbinden’. Daar ligt het funda­ mentele verschil in hoe je naar een wijk kijkt en welke keuzes je er maakt. Vanuit het positieve en de kracht van mensen zijn problemen beter en effectiever op te lossen. In een succesvolle wijkaanpak zijn systeemV ertrek vanuit g elijkwaar d i g h ei d en leefwereld, bottom-up en top-down, be­ woners en instituties, met elkaar verbonden. Bewo­ners en hun ervaringskennis leidend laten zijn in de wijkaanpak is cruciaal om de juiste verandering in gang te zetten. Het betekent

1

2

3

overigens niet dat ze alle beslissingen nemen. Ze kunnen ook het vliegwiel zijn dat de verandering in gang zet. Het gaat erom dat gemeenten, woningcorporaties en andere partijen zich goed infor­ meren over wat er in een wijk leeft. De wijk kennen en, net als de bewoners, doorleven. Met als vertrekpunt gelijkwaardig partnerschap en de wil om samen de wijk te gaan maken. Aan de voorkant vraagt dat meer tijd en energie, maar die win je aan ‘de achterkant’, bij de politieke besluitvorming, ruimschoots terug doordat bewoners zich niet meer genoodzaakt voelen om massaal in verzet te komen. Er zijn inmiddels tal van instrumenten en manieren om deze kennis, ideeën en ambities boven tafel te krijgen. Denk aan Burgerbegroting, Burgerberaad, een Wijk- of dorpsagenda en, in een continu proces, werken vanuit de vertrekpunten van Asset Based Community Development (ABCD). Verbind die kennis, ambities en kracht vervolgens met een demo­­cratisch gelegitimeerde beleidsagenda om tot een gemeen­schappe­lijke visie op de toekomst van iedere, unieke wijk te komen. En doof het energievlammetje bij bewoners niet door ze dienstbaar te laten zijn aan de beleidsagenda. In de wijkaanpak die wij bepleiten is ge­meenschapsvorming het fundament om maat­ schappelijke kansen te vergroten en hardnekkige problemen die in wijken spelen aan te pakken.

Beleid is geen doel op zich, maar een middel om dat funda­ment te verstevigen. Waarbij het algemeen belang, ook in juridische zin als het bijvoorbeeld gaat om onder­ mijnende activiteiten, natuurlijk altijd voorop blijft staan.

M aak g ebruik van wat er al is

Er is al veel door wetenschappers, beroeps­ krachten en bewoners bedacht, uitgevoerd, onderzocht en in kaart gebracht. Daarnaast heeft iedere wijk van alles te bieden om een wijkaanpak te laten slagen. Denk aan de vaardigheden, kennis en energie van (jonge) bewoners uit de wijk, de kracht van lokale verenigingen, de aan­ wezige middelen van instellingen en fysieke hulpbronnen, econo­ mische middelen, verhalen en erfgoed. Maak gebruik van bestaande kennis, inzichten en ervaringen. Kijk bij elkaar in de keuken en ver­ bind en versterk wat er al is. Er zijn veel landelijk dekkende kennis­ instellingen (zoals universiteiten, Platform 31, LPB, LSA, het CCV, Movisie en het Verwey-Jonker Instituut) die hierin kunnen onder­ steunen. Zonder dat je daar zelf veel tijd in hoeft te investeren.

1

2

Een lange adem

3

2

3

Mogelijk maken

K ies voor d e lan g e termijn

Neem de tijd. Minstens 10 jaar, liever 20 jaar of meer; zo lang is er nodig om een generatie op te laten groeien met betere kansen op het punt van opvoeding, scholing, sociaal functio­neren, werk en inkomen, gezondheid, wonen en veiligheid en criminaliteit. Het verbeteren van perspectief vergt een gene­ratie en geen vier jaar. Het gebeurt door en met de huidige be­woners, maar ook voor hun (klein)kinderen. De continuïteit zit bij de be­woners. Zij zijn de lange, continue adem. Een gedeelde en breed gedragen, integrale zienswijze op de toekomst van de wijk helpt om van wal te komen en zorgt voor focus gedurende de uit­voering. Gaat het in een wijk goed of beter, beschouw de wijk­aan­pak dan niet als voltooid, maar zie het als een aan­moediging om samen door te gaan. Wissel lange met korte klappen af; dat houdt de wijkaanpak levendig. Daarbij geldt, afspraak is afspraak. Alle betrokken partijen moeten zich committeren aan deze lange termijn. Onderling vertrouwen ontstaat door betrouwbaar handelen. Relatie komt voor prestatie.

Wij veronderstellen allemaal dat leerkrachten, wijkagenten, sociaal werkers en buurtconciërges de klus in de dagelijkse praktijk, met bewoners, moeten klaren. Doorgaans hebben zij de kennis, kunde en lokale netwerken om dat te doen. Maar ze zijn de afgelopen tien jaar veel tijd, geld en andere hulpmiddelen kwijtgeraakt door lande­ lijke bezuinigingen en een wildgroei aan verantwoordings­ver­ plichtingen waarvan nut en noodzaak niet vaststaan. Menskracht en geld zijn nodig; tekorten uit eerdere bezuinigingen op onder­ wijs, politie, welzijn en jongerenwerk moeten worden weg­ge­ werkt. Rust leerkrachten, wijkagenten, sociaal werkers en buurt­ conciërges zodanig toe dat ze, vanuit hun vakmanschap, optimaal dienstbaar aan de wijkaanpak kunnen zijn. Minstens zo belangrijk is begrip vanuit overheden en instituties voor hoe het werkt in wijken, zodat er gewerkt kan worden vanuit de logica van de wijk in plaats van vanuit dwingende kaders uit de Haagse en lokale systeemwereld.

Voorkom dat een succesvolle aanpak puur O r g aniseer betrouwbaar h ei d en alleen door poli­tieke en bestuurlijke en consistentie wisselingen verandert. Kies voor een net­

Veel pogingen tot verandering E x perimenteer met nieuwe mo g elijk h e d en stranden in de granieten controleen verantwoordingswerkelijkheid tot verantwoor d in g

werk­organisatie waarbij bewoners en een onafhankelijke organi­satie de leiding hebben. Een gemeente of andere partij kan dan niet zomaar de leiding (over)nemen of eerder gemaakte afspra­ken dwarsbomen. Besturen is ook passend ruimte maken voor het (weer) opbouwen van democratische gemeenschappen, en goede politiek in de wijk mogelijk maken, door zeggenschap en ruimte om conflicten tussen belangen en waarden uit te spreken. Om een wijkaanpak flexibel en wendbaar te houden, moeten (deel)projecten en interventies tussentijds kunnen starten, stop­pen of worden bijgesteld. Wanneer er nieuwe (politieke) in­zichten ontstaan, onverwachte incidenten of ontwikkelingen plaats­vinden, ander beleid wordt aangenomen of personele wisselingen optreden, kan bijsturen nodig zijn. Daarbij blijft het oog op de bal. Vertrouwen ontstaat door betrouwbaar handelen.

waar allerlei beroepsgroepen mee te maken hebben. Ons pleidooi is: geef vertrouwen. Durf, bij wijze van experiment, een aantal bestaande controle- en verant­ woordingspraktijken te bevriezen. Het gaat dan niet om de basale financiële verantwoording, maar om balanced scorecards, check­ lists, KPI’s, weinig betekenisvolle outputindicatoren en andere zaken die de werkpraktijk van veel beroepskrachten (tot hun grote ergernis) binnengeslopen zijn. Experimenteer met nieuwe, toegankelijke methodieken die terrein winnen, zoals storytelling en impactpaden. De gelaagde impact van de inzet in de wijk, die zich niet laten vangen in cijfers, leer je op deze manier begrijpen. Dat is uiteindelijk wat er écht toe doet, wat een wijkaanpak be­ tekenisvol maakt. Laten we het outputmantra, ‘we weten niet wat het oplevert dus doen we het niet’, durven door­breken. En accep­­teer dat bewoners in een leidende rol ook fouten maken en die vervolgens moeten herstellen. Zij hebben nog lang geen Toe­ slagenaffaire op hun geweten.

B or g continu ï teit Streef naar zo min mogelijk wisselingen van in d e uitvoerin g personen op cruciale posities. Zij moeten hun netwerken kunnen opbouwen, uit­ bouwen en benutten. ‘Job rotation’, korte contracten en aan­be­ stedingen zijn uit den boze; vertrouwen floreert bij bekende en aanspreekbare gezichten in de wijk. En er moet geleverd worden om dat vertrouwen van bewoners te (her)winnen. Om betekenis­ volle relaties aan te kunnen gaan. Personele continuïteit in de frontlinie van de wijkaanpak is essentieel. Investeren in vaste aan­ spreekpunten in de wijk is investeren in vertrouwen.

Geef beroepskrac h ten in d e wijk d e ruimte om h un werk te d oen

T

M eer beel d krij g en bij ons manifest ? Bekijk het filmpje op:

www.lsabewoners.nl/onsmanifest

Tot slot

N

Dit Manifest is tot stand gekomen door meerdere verkennende en verdiepende gesprekken in ons redactieteam, drie digitale sessies een kleine 100 bestuurders, beleidsmakers, beroepskrachten en actieve bewoners en een sessie met Utrechtse jongeren. We pleiten voor een fundamentele verandering, maar prediken geen grote revolutie. De gemeenteraden blijven immers de beslissingen nemen. Maar door vraagstukken veel eerder in de wijk te adresseren, te vertrekken vanuit bewoners en hun ervaringskennis, personele tekorten weg te werken, beroepskrachten te faciliteren en continuïteit en commitment te creëren, zetten we samen een enorme stap vooruit. Richting begrijpelijk en community based-beleid dat beklijft. Richting een wijkaanpak ván en mét de wijk en verbonden buurten.

OLLE w w w. l p b . n l

w w w. l s a b ew o n e r s . n l

C olofon

PA K

T ekst: Bouchra Dibi (adviseur en onderzoeker

Krachtwijken), dr. Reinout Kleinhans (universitair hoofddocent Stadsvernieuwing, TU Delft), Matthijs Uyterlinde (senior onder­ zoeker Verwey-Jonker Instituut) en Eelco Visser (Denk- en doenetwerk Naar daar), met ondersteuning van LPB en LSAbewoners. O ntwerp en vorm g evin g : Coert de Boe