Koersdocument Smart Society.pdf

Koersdocument Smart Society Dordt Het koersdocument Smart Society helpt antwoord te geven op de vraag: hoe draagt digitalisering bij aan de maatschappelijke uitdagingen van Dordrecht? Hoe kunnen we samen met externe stakeholders digitalisering inzetten om betere inzichten te verkrijgen, beter verbonden te zijn en betere interventies te ontwikkelen die bijdragen aan een aantrekkelijke, gezonde stad voor iedereen! Een strategische uitvoeringsagenda vormt de verdere basis waarin de ambities uit dit koersdocument worden uitgewerkt. Die uitvoeringsagenda houdt rekening met de huidige situatie op het gebied van data en ICT en voorwaarden om de beschreven koers te kunnen faciliteren aangevuld met voorwaarden die nodig zijn om de beoogde samenwerking met de externe omgeving op het gebied van digitalisering vorm te kunnen geven.

Februari 2022 | Klaes Sikkema | kwartiermaker In opdracht van Christa Koets

We staan in Dordt voor belangrijke maatschappelijke uitdagingen in de stad. Uitdagingen waar digitalisering een belangrijke rol speelt. Als opgave in zichzelf en als ondersteuning en versneller van andere maatschappelijke thema's. Die uitdagingen kunnen we niet in ons eentje maar daar is samenwerking met de externe omgeving nodig. Samenwerking met onderwijs en wetenschap maar ook met het bedrijfsleven en andere overheden. Het is daarbij belangrijk om voortdurend te bepalen, ‘wat is wenselijk?’ maar ook ‘wat is haalbaar?’ Nooit eerdere stond digitalisering zo prominent in het regeerakkoord als nu. ‘De huidige digitale revolutie biedt geweldige kansen voor onze samenleving en economie. Die kansen gaan we benutten met uitstekende digitale vaardigheden, een sterke Europese digitale markt, hoogstaande digitale infrastructuur en ambitieuze samenwerking in technologische innovatie. Tegelijkertijd zorgt digitalisering voor een digitale kloof en groeiende ongelijkheid in onze samenleving. Ook onze veiligheid, rechtsstaat, democratie, mensenen grondrechten en concurrentievermogen staan onder druk. Dat vraagt om solide spelregels, toezicht en strategische autonomie.’

Het aankomend kabinet focust dus op de kansen die digitalisering biedt en pas dan op bedreiging die hiermee samenhangen. Dat zou ik ook voor Dordrecht wensen. Dit koersdocument zie ik dan ook niet als statisch rapport maar als onderdeel van een continu proces dat wordt gedomineerd door de balans tussen maatschappelijke uitdagingen en politieke en bestuurlijke keuzes ten aanzien van prioriteiten die we aanbrengen Hoewel de geschetste koers een gecontroleerde en gefaseerde aanpak voorstaat, zijn we ons als college terdege bewust van het feit dat de koers forse consequenties met zich meebrengt. Het vergt een investering in technische infrastructuren maar met name ook in ons belangrijkste kapitaal: onze medewerkers Het koersdocument dwingt ons om keuzes te maken maar veelal zijn dit keuzes die we in de nabije toekomst toch al zouden maken. Smart society draagt op deze wijze bij aan de inzet van digitalisering om samen met al onze partners maatschappelijke meerwaarde te creëren voor een mooi en welvarend Dordrecht.

Maarten Burggraaf Wethouder, Ruimtelijke Ordening, Economie, Financiën en Evenementen

Koersdocument ‘Smart Society’

2

D

igitalisering, een inleiding

Digitalisering is niet langer een keus, de wereld om ons heen en de grote transities daarbij schreeuwen om nieuwe oplossingen waarin digitaliseert een sleutelrol speelt.

Dordrecht, is volgens het Britse Dagblad de Times ‘een verborgen parel’ die zelfs wordt genoemd als alternatief voor stedentrips naar wereldsteden als Parijs en Barcelona. De gemiddelde Dordtenaar blijft daar nuchter onder. Geen grote verhalen maar handen uit de mouwen en aanpakken is meer het motto. Hoe zorgen we ervoor dat Dordt de komende jaren dat unieke karakter behoudt terwijl we groeien met 10.000 woningen en 4000 banen? Hoe leiden we de gevolgen van de groei die is verwoord in onder andere de ‘agenda 2030’ in goede banen? We staan voor grote uitdagingen op het gebied van de energietransitie, woningbouwopgave, klimaatadaptatie, het tegengaan van eenzaamheid en het terugdringen van het aantal mensen met problematische schulden en gezinnen met multi-problematiek. Stuk voor stuk complexe uitdagingen waar ‘de oplossingen van gister onvoldoende zijn voor het problemen van morgen’. Het Rijk, provincie, waterschappen en gemeenten pakken deze maatschappelijke opgaven gezamenlijk op, maar als gemeente hebben we hier ook zelf onze verantwoordelijkheid te nemen. En met ons ook de inwoners, bedrijven, andere overheden en kennisinstellingen in onze regio. Dat uit zich in de ‘agenda 2030’ van Dordrecht waarin zij haar ambities kenbaar maakt.

Maar zijn deze ambities realiseerbaar zonder nadrukkelijk te investeren in digitalisering? Digitalisering en daarmee ook data en Artificiële Intelligentie (AI) is niet een wondermiddel en de oplossing voor alles. Wel zien we dat bedrijven en branches die niet adequaat transformeren snel overbodig raken of aan zeggingskracht inboeten. We kennen allemaal nog het voorbeeld van Kodak, het logge en ietwat arrogante bedrijf was niet bij machte de tsunami te keren omdat ze bleven vasthouden aan waar zij zelf in geloofden en al jaren de beste in waren (fotorolletjes). Veel bedrijven maar ook instellingen beleven op dit moment zo’n kodak-moment en alleen die organisaties die voldoende adaptief zijn zullen de komende jaren relevant blijven. Dit geld ook voor overheden, die zullen niet failliet gaan maar als zij niet adaptief zijn zullen zij wel aan zeggingskracht inboeten en de verbinding met de samenleving gaan verliezen. Tegelijkertijd zien we de razendsnelle opkomst van bedrijven als Über, Airbnb, Bol.com, Booking.com en Tesla die zonder digitalisering geen kans van slagen hadden maar nu in recordtijd hele bedrijfstakken hebben overgenomen. Door verregaande digitalisering slaagden zij erin doelgroepen op een andere, meer effectieve en efficiënte wijze te bereiken.

En ook de Covid-pandemie had er zonder digitale oplossingen substantieel anders uitgezien, door op afstand te werken met video-bellen; presentaties op scherm te delen en zelfs creatieve sessies middels Mural of Miro te doen konden we doorwerken zonder elkaar fysiek te ontmoeten en is de economische en maatschappelijke schade beperkt gebleven. Digitalisering biedt dus enorme kansen en de snelheid waarmee die kansen effect sorteren is van een totaal andere dimensie dan voorheen. Het is voor velen van ons vaak lastig te onderkennen dat we leven in een tijd van exponentiele groei van technologie. Nu nog volstrekt ondenkbare ontwikkelingen zijn binnen een aantal jaren de nieuwe realiteit geworden. Soms heerst er nog steeds het gevoel dat digitalisering een keuze is, maar dat is niet zo. Het is te vergelijken met de komst van elektriciteit maar dan in een veel hoger tempo. Alles wordt digitaal en om bij te blijven in die transitie zullen we alle zeilen bij moeten zetten. Koersdocument ‘Smart Society’

3

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), het Rathenau-instituut en andere toonaangevende instanties waarschuwen al jaren dat Nederland zich onvoldoende goed voorbereid op de fundamentele veranderingen in de maatschappij als gevolg van digitalisering en Artificiële Intelligentie (AI). We zijn digitaal onvolwassen waardoor kansen worden gemist en we grote risico’s lopen dat de samenleving wordt opgescheept met technologie die onze belangen niet dient. Het nieuwe kabinet onderkent deze achterstand en zet nadrukkelijk in op de kansen die digitalisering biedt. Ook de gemeente erkent in toenemende mate het belang van digitalisering. Met ‘Smart Cities’ hebben we al mooie ontwikkelingen laten zien en ook ten aanzien van datagedreven werken zetten we belangrijke stappen. Denk aan trajecten als ‘Treetracker’ en ‘samen op de kaart’. We zien dat we middels digitalisering complexiteit kunnen reduceren, schaalbaarheid kunnen vergroten, beter verbonden zijn met onze omgeving en processen effectiever en efficiënter kunnen inrichten. Of het nu de informatievoorziening naar onze burgers, aanrijtijden van ambulances, of het voorkomen dat mensen in de armoede terecht komen betreft, digitalisering is niet weg te denken uit onze samenleving. Door daarin samen te werken met de externe omgeving maken we gebruik van daar aanwezige dynamiek en kennis en expertise.

We zorgen ervoor dat we optimaal gebruik maken ons ecosysteem van bedrijven, kennisinstellingen en betrokken inwoners. We kapitaliseren op de trend waarbij steeds meer organisaties een actief beleid voeren ten aanzien van maatschappelijke relevantie en mede-eigenaarschap tonen voor de complexe opgaves waar we met zijn allen voor staan. Digitalisering en samenwerking met de externe omgeving; het zijn déze twee basiselementen die van belang zijn voor een “smart society”. Een samenleving waarin we digitalisering inzetten om in samenwerking met onze omgeving maatschappelijke knelpunten op te lossen en te zorgen voor een aangenaam vestigingsklimaat voor burgers en bedrijven.

A

anpak om te komen tot het koersdocument

Een Smart society stelt eisen aan de eigen organisatie maar ook aan de omgeving. 21e-eeuwse vaardigheden, een passende ICT-, en data-infrastructuur, heldere waarden en duidelijke regie.

Om te komen tot onderliggend koersdocument zijn vele gesprekken met diverse stakeholders binnen en buiten de gemeente gevoerd. Door middel van deze gesprekken is geïnventariseerd wat de ambities zijn binnen de gemeente (en daarbuiten) ten aanzien van de inzet van digitalisering voor een smart society. Ook is er gekeken naar andere gemeenten in G40 verband om Dordrecht in perspectief te kunnen plaatsen. En niet onbelangrijk, we hebben ook onderzocht in hoeverre de gemeente in huidige situatie voldoet aan de randvoorwaarden die een smart society stelt aan de gemeente en hoe en in hoeverre de gemeente daaraan kan voldoen. Een ambitie zonder dat deze ook daadwerkelijk kan worden gerealiseerd is immers een roze wolk en past niet bij het Dordtse motto “geen grote verhalen maar handen uit de mouwen en aanpakken”.

Koersdocument ‘Smart Society’

4

Om deze reden is ten aanzien van ambities continu een realiteitscheck gedaan. Wat is er wel en niet mogelijk met de huidige ICT-infrastructuur? Hoe ziet het data-landschap er op dit moment uit? Wat zijn de afhankelijkheden van andere Dordtse, Drechtstedelijke, provinciale of landelijke organisaties of programma’s? Maar ook, hoe volwassen is de organisatie als het gaat om 21e-eeuwse vaardigheden die van belang zijn voor een ‘smart society’, zoals: digitale geletterdheid en het kunnen omgaan met data en data-analyse maar ook vaardigheden als het gaat om samenwerken, innoveren en digitale probleemoplossing. Bovenstaande gesprekken wijzen in de richting van een organisatie die, hoewel de eerste stappen zijn gezet, redelijk aan het begin staat van de digitale transformatie. Een organisatie die al mooie experimenten heeft laten zien op het inzetten van digitalisering en data binnen de verschillende opgaves maar ook op het gebied van ‘smart cities’. Een organisatie echter ook waar de kennis en ervaring op dit gebied nog onvoldoende is verankerd in de staande organisatie en waar de randvoorwaarden voor een stevig fundament op het gebied van digitalisering nog onvoldoende zijn ingevuld. De organisatie is zogezegd, -net als een groot gedeelte van de Nederlandse Gemeenten-, nog in een vroege volwassenheidsfase als het digitalisering betreft.

R

andvoorwaarden voor een Smart Society

Een smart society stelt eisen aan de organisatie en aan de omgeving. Gezien de data-honger van een smart society is het van belang de data- en ICT-infrastructuur op orde te hebben maar ook duidelijke waarden te hanteren ten aanzien van de inzet van digitalisering en op z’n minst compliant te zijn aan wet- en regelgeving.

Basis op orde Om de stevige ambities waar te maken richting een smart society betekent dit simpelweg dat we beginnen te bouwen aan een stevig fundament, ‘de basis op orde’. Onderwijl stimuleren en experimenten we met digitale toepassingen om van te leren en deze lessen te borgen in de staande organisatie. Dat betekent de komende jaren een forse investering in onze ICTinfrastructuur en in de technische infrastructuur1 die ons relevante data oplevert waarmee we inzichten verkrijgen en slimme interventies kunnen realiseren. En vooral niet te vergeten: er moet stevig worden geïnvesteerd in onze belangrijkste assets; onze medewerkers. De organisatie als geheel moet meer digitaal bewust en bekwaam worden en ook ten aanzien van andere 21eeeuwse vaardigheden naar een (nog) hoger niveau getild worden. Ethiek en privacy Sinds de invoering van de GDPR in mei 2018, de aanscherping ervan in 2019 is er op Nationaal en Europees niveau een keur aan wetgeving gekomen die de privacy en eigendomsrechten van éénieder beschermt. Recent voorbeeld is de Wet Politiegegevens waarbij de gemeente audits uit

‘Imec city of things’ Antwerpen is een goed voorbeeld waar investering in de technische infrastructuur van de stad hebben geleid tot nieuwe handelingsperspectieven voor bestuurders en de samenleving zelf. 1

Koersdocument ‘Smart Society’

5

dient te voeren op (persoons)gegevens die door BOA’s als opsporingsambtenaar worden verwerkt. Daar komen op korte termijn de e-Privacy wetgeving2, de Europese ‘cybersecurity law for connected devices’ en de op dit moment in de eerste kamer in behandeling zijnde ‘Wet gegevens-bescherming door samenwerkingsverbanden’ (WGS) die overheidsorganisaties en private partijen ruime(re) bevoegdheden om persoonsgegevens met elkaar te delen, nog bij. Het blijven voldoen aan wet- en regelgeving is daarmee een belangrijke taak binnen de wereld van digitalisering en data. De gemeente is momenteel ingericht op deze taak maar verdere digitalisering zal ook verdere eisen stellen op dit gebied. Naast privacy zijn ook nog zaken als data-soevereiniteit3, data-eigenaarschap en toetsing van algoritmes van belang. Huidige kennis en expertise op dit gebied is binnen de gemeente beperkt. Als overheid hebben we de verantwoordelijkheid om uit te leggen welke keuzes wij maken en op basis van welke informatie wij een beslissing nemen. Dat betekent ook dat de algoritmen die wij gebruiken eerlijk, transparant en begrijpelijk moeten zijn. Maar omdat algoritmen in computertaal geschreven zijn is niet voor iedereen altijd duidelijk welke afwegingen er precies gemaakt worden.

De gemeente Amsterdam heeft hiervoor bijvoorbeeld een algoritme-register ontwikkeld waarin, alle algoritmes die de gemeente gebruikt voor gemeentelijke dienstverlening, inzichtelijk zijn voor inwoners van de gemeente. Binnen Nederland zijn diverse voorbeelden waar de Autoriteit Persoonsgegevens ook gemeenten heeft beboet voor het overtreden van de privacywet (AVG4). Maar ernstiger nog is de vertrouwensbreuk die optreedt als de overheid niet in control blijkt te zijn over de data die zij verzameld, analyseert en toepast. Naast opbouw en borging van kennis en expertise over de wettelijke kaders, ontwikkelingen en potentiele gevolgen, kan een ethische commissie samengesteld uit betrokken burgers en ondernemers met affiniteit voor het onderwerp hieraan bijdragen. Initiatieven die vanuit de expertise van de gemeente op het gebied van wet- en regelgeving als positief zijn beoordeeld worden dan vervolgens ook voorgelegd aan de ethische commissie die meekijken met en reflecteren op de projecten die we uitvoeren in de stad en de effecten daarvan op de samenleving. Daarmee lopen we niet alleen minder risico omdat ook andere belanghebbende meekijken maar worden ook die situaties, die de wet toestaat maar toch stuiten op ethische dilemma’s, inzichtelijk gemaakt en samen opgelost.

Ecosysteem Een smart society vergt een investering in een georganiseerd ecosysteem van bedrijven, kennisinstellingen en andere overheden waarmee we kunnen samenwerken aan onze maatschappelijke doelstellingen. We zien dat deze samenwerking makkelijker wordt doordat steeds meer organisaties bewust maatschappelijke relevantie nastreven maar verzilveren deze kansen nog onvoldoende. Daarnaast ervaren zowel publieke als private organisaties dat samenwerking vanuit een hechte vertrouwensrelatie meerwaarde biedt voor beiden. Een hecht ecosysteem van partijen die elkaar kennen en vertrouwen kan sneller kansen die zich voordoen benutten waarmee we wendbaar en weerbaar zijn als collectief

2

Betreft verordening over communicatie, zoals versleuteling van e-mails

3

Betreft de wetgeving die van toepassing is op de opgeslagen data en daarmee wie toegang hebben tot de data

4

Recent de gemeente Enschede voor de inzet van wifitracking

Koersdocument ‘Smart Society’

6

Partijen zijn steeds meer bereid om zelf eigenaarschap te tonen voor maatschappelijke opgaves en Dit maakt samenwerking in publiek private samenstelling steeds kansrijker. Het bouwen van een ecosysteem doen we niet alleen maar met onze vertrouwde partners zoals andere Drechtstedelijke gemeenten, (Digital) Mainport Drechtsteden, de Economic Board, Innovation Quaters, de provincie en andere, maar ook door actief deel te nemen binnen de verschillende G40 gremia en andere relevante lokale en nationale netwerken. Dit werken in een ecosysteem past binnen een missie5- en opgavegericht beleid zoals Dordt nastreeft. Daarbij worden eisen gesteld aan de organisatie ten aanzien van kennisopbouw en nieuwe conventies die samenwerking en een betrouwbare overheid eenvoudiger maken. Ook de inwoners van de stad zijn onderdeel van ons ecosysteem. We investeren actief in participatie met de inwoner en bezoeker van de stad om continu te kunnen monitoren of de oplossingen zoals wij die met onze partners realiseren voldoen aan de behoefte van de samenleving. De waarden van een smart society. Bij Smart Society draait het er om digitalisering en digitale transformatie in te zetten als middel, niet als doel.

We zien een toenemende kloof in de samenleving ontstaan tussen groepen voor wie het leven zich voor een aanzienlijk deel in de digitale wereld afspeelt en een groep mensen die grotendeels digibeet is. Voor de gemeente vormt dit een uitdaging om beide uitersten te bedienen. De Digitale laaggeletterdheid vormt daarbij een uitdaging binnen de stad waardoor groepen binnen de samenleving buitengesloten dreigen te raken en niet meekunnen komen met de steeds verder digitaliserende omgeving. Maar ook de groep aan de andere zijde van het spectrum vormt een uitdaging want die verwachten dat de gemeente in hetzelfde tempo meeontwikkeld, producten en diensten digitaal aanbiedt en inzichten biedt die de informatiesamenleving vraagt. Door vaste waarden te hanteren, toetsen we voortdurend of ontwikkelingen in lijn zijn met de ambities voor een Smart Society. Deze waarden voor een smart society hebben we als volgt gedefinieerd: PREVIT6: • • • • • •

Participatief: Relevant: Ethisch: Verbindend: Inclusief: Transparant:

We werken met bedrijfsleven, kennisinstellingen en samenleving We zetten data en digitale middelen primair in voor echte maatschappelijke opgaves We handelen vanuit de maatschappelijke betrokkenheid en met een zuiver moreel kompas We zijn gericht op integrale samenhang binnen en tussen maatschappelijke opgaves De smart society sluit niemand uit Door data en digitale oplossingen beschikbaar te maken voor iedereen ontstaat Informatiegelijkheid en handelingsperspectief

S

mart Society Dordt, gecontroleerde realisatie van onze ambities

We bouwen aan een stevig fundament (de basis op orde) terwijl we tegelijkertijd digitalisering stimuleren en kennis en ervaring opdoen door te experimenteren in een gecontroleerde omgeving.

5

Mariana Mazzucato

6

Ontwikkeld en getoetst door WE-CPV

Koersdocument ‘Smart Society’

7

Zoals gezegd, digitalisering is niet het wondermiddel en de oplossing voor alles, ook niet voor Dordrecht. Digitale transformatie is een middel om relevant te blijven voor de samenleving en is nodig om de ambities zoals die staan verwoord in de Agenda 2030 te kunnen verwezenlijken. Voor een Smart Society opgave zijn 3 pijlers te onderscheiden Stimuleren, experimenteren en borgen. Stimuleren Digitalisering ontwikkelt zich zoals gezegd razendsnel. Dagelijks komen er nieuwe ontwikkelingen op ons af die vertaald moeten worden naar de impact voor de samenleving (en de rol van de gemeente). Het spotten van die nieuwe ontwikkelingen en het delen en verspreiden van informatie daarover door middel van het organiseren van demo’s, excursies en informatiebijeenkomsten is een rol die de komende jaren noodzaak is om voldoende op de hoogte te zijn en blijven van de kansen en bedreigingen die digitalisering met zich meebrengt. We laten ons de komende periode inspireren door relevante marktpartijen, onderwijs en wetenschap maar ook collega-overheden om hun kennis en expertise met ons te delen. Op onze beurt delen wij kennis en expertise die wordt opgedaan binnen het Dordtse ecosysteem met gemeenten en andere partijen die daarom vragen.

Experimenteren ‘Bewezen oplossingen van elders’ We willen als Dordrecht niet persé een innovator zijn maar maken graag gebruik van elders al ontwikkelde en bewezen technologie. We profiteren van ontwikkelingen en innovatieve projecten die zijn uitgevoerd binnen bijvoorbeeld de G57 gemeenten en werken samen met andere gemeenten in G40 verband aan het valideren en opschalen van projecten waar digitalisering is ingezet ten behoeve van maatschappelijke opgaves. Door meer afstemming met andere (koplopende) G40 gemeenten zijn we in staat om ontwikkelingen die elders al zijn uitgevoerd te transponeren naar onze eigen omgeving. Daarmee besparen we op ontwikkel- en faalkosten en maken gebruik van de lessen die elders al zijn geleerd. Veel oplossingen zijn context afhankelijk vandaar dat we samen met ons ecosysteem (binnen de quadruple helix), deze oplossingen introduceren om daar op gecontroleerde wijze mee te gaan experimenteren binnen de Dordtse context om vervolgens op te schalen naar stad en regio. ‘Nieuwe innovaties’ Toch zal ook binnen Dordrecht nieuwe innovatie nodig zijn. Om oplossingen te bieden die elders nog niet of onvoldoende zijn ontwikkeld. Omdat innovaties vanuit startups of gevestigde partijen in ons lokale ecosysteem zijn te ontwikkelen, stimuleren we daarmee ook de economie en werkgelegenheid.

Belangrijke les uit het eerdere smart city programma is de aandacht voor het kunnen borgen van de projecten in de staande organisatie en de wijze waarop daar in business case al rekening mee wordt gehouden. Voor innovaties zijn instrumenten zoals bijvoorbeeld het Smart City Innovatiefonds, Het MKB Katalysator fonds en de regiodealgelden binnen (Digital) Mainport Drechtsteden van grote toegevoegde waarde net als regionale, nationale en Europese subsidies8. We stellen dan ook voor om juist gericht op digitalisering, innovaties te stimuleren en daar middelen voor vrij te maken voor zowel de interne organisatie als ook extern voor het aanjagen van digitale innovaties die waarde toevoegen aan de maatschappij. 7

Alleen de gemeente Rotterdam heeft op moment van schrijven al zo’n 200 digitale smart city innovaties lopen.

8

De Europese Commissie investeert de komende jaren relatief grote sommen geld aan digitalisering en digitale vaardigheden met name in het MKB en de publieke sector.

Koersdocument ‘Smart Society’

8

Daarbij maken we voortdurend heldere keuzes ten aanzien van prioritering. Rekening houdend met de Dordtse context ten aanzien van ‘digitaal volwassenheidsniveau’, ‘De Dordtse ICT infrastructuur’, ‘Het data-landschap’ en ‘mate en niveau waarin het ecosysteem en slimme conventies voor samenwerking voorhanden en beproefd zijn. We stellen een aanpak voor waarmee we de invoering van smart society toepassingen op gecontroleerde wijze plaatsvindt. De ingrediënten daarvoor zijn hieronder beschreven. Deze betreffen: a) Het gebruik maken van bewezen en gevalideerde oplossingen; b) Het bouwen aan een continu lerende (permanent bèta9) omgeving waar we: i. Versneld kennis en expertise opbouwen binnen een beperkte groep medewerkers ii. Continu de effecten monitoren, leren en bijstellen waar nodig en de geleerde lessen borgen in de staande organisatie; iii. Simulaties in een digitale omgeving inzetten waar mogelijk; iv. Geografische afgeschermde zones gebruiken als ‘proeftuinen’ om (met de externe omgeving) samen oplossingen te ‘ontwikkelen’ en beproeven alvorens ze worden opgeschaald naar stad en regio. v. Innovaties geïsoleerd toepassen c) Het belang van heldere strategische sturing en prioritering; i. Creëren van één gezamenlijke waarheid en eigenaarschap ii. Een focus op al geselecteerde thema’s (dan doen we niet alles een beetje); a.

Gebruik maken van bewezen oplossingen We werken waar mogelijk met oplossingen die elders al zijn ontwikkeld en gevalideerd. Ofwel met trots geleend van elders. Omdat oplossingen vaak context afhankelijk zijn is het geen garantie dat een oplossing die goed werkt binnen de een gemeente dat ook doet binnen Dordrecht. Wel kunnen we lessen gebruiken die elders al zijn geleerd en is de succesratio logischerwijs hoger. Dit betekent wel dat we ruimere capaciteit vrijmaken voor het investeren in intergemeentelijke relaties en samenwerkingsverbanden en in de digitale vaardigheden van medewerkers die daar nu al bij zijn betrokken. b. Bouwen aan lerende organisatie Als er iets is dat digitalisering ons leert is het dat de wereld razendsnel verandert en dat we als organisatie wendbaar moeten zijn om daar goed op te kunnen anticiperen. Dat betekent dat we werken aan een continu lerende organisatie waarin onze medewerkers mobiel10 inzetbaar zijn. i. Versnelde kennisopbouw select interdisciplinair opgaveteam Eén van de risico-beperkende factoren is het versneld expertise opbouwen binnen een beperkte groep geselecteerde medewerkers die functioneert als ‘vliegende brigade’. Het team wordt op vlieghoogte gebracht door versneld kennis en ervaring op te doen die nodig is om sámen met de externe omgeving digitalisering in te zetten voor maatschappelijke opgaven.

Dit betekent het werken in vaak complexe projecten met meerdere betrokken partijen, vaak zowel publieke en private.

9

Een houding van stapsgewijs dingen beter doen.

10

Arbeidsmobiliteit, de inzetbaarheid van medewerkers binnen huidige en toekomstige arbeidsmarkt

Koersdocument ‘Smart Society’

9

Het team is interdisciplinair met kennis van digitalisering en digitale transformaties aangevuld met expertise op het gebied van (publiek private) samenwerking, businessmodellen en waarde proposities, design thinking en relevante beleidstheorie. Het opgaveteam wordt telkens aangevuld met relevante inhoudelijke domeinexperts van binnen en buiten de gemeentelijke organisatie waardoor ieder project een samengesteld projectteam kent met beleidsdeskundigheid11, technologische (data en digitalisering) expertise en expertise op het gebied van projectontwikkeling12. ii.

Continu de effecten monitoren, leren en bijstellen waar nodig en de geleerde lessen borgen in de staande organisatie; De lessen die we leren in de digitale projecten die we doen vertalen we naar kennis voor de staande organisatie. Dat doen we door de projecten voortdurend te monitoren en de geleerde lessen te vertalen naar kennis en expertise die toepasbaar is voor nieuwe projecten maar ook wordt vertaald naar de staande organisatie. Projecten dragen op deze wijze actief bij aan het op hoger digitaal volwassenheidsniveau brengen van de organisatie als geheel. Het interdisciplinaire kernteam van smart society medewerkers is samen met de vertegenwoordigers van de relevante opgave of afdeling ook verantwoordelijk voor de ontwikkeling van een gedegen businesscase of waarde propositie waarin tevens is voorzien in de overdracht van het project naar de staande organisatie inclusief leerresultaten en eventuele producten of diensten (indien ontwikkeling daarvan onderdeel is van het project). iii. Simulaties in een digitale omgeving inzetten waar mogelijk; Voor we in de fysieke wereld projecten gaan realiseren willen we, waar mogelijk, eerst de scenario’s en effecten simuleren in een digitale omgeving. Dat betekent dat we zoveel mogelijk werken met concrete data en modellen.

De digitale tweeling van de stad (zie voor meer uitleg ‘strategie’) zal daarbij als instrument regelmatig worden ingezet. Maar ook in datatrajecten waar de digitale tweeling (nog) niet is te gebruiken zullen we modelmatig effecten simuleren alvorens datakoppelingen te gaan bouwen etc. Of het nu het fysieke of sociale domein betreft, voor we oplossingen daadwerkelijk realiseren proberen we eerst een virtueel model te bouwen. Hiermee reduceren we faalkansen en besparen we op ontwikkelkosten. iv. Geografische afgeschermde zones gebruiken als ‘proeftuinen’ Alvorens we elders ontwikkelde oplossingen of eigen innovaties opschalen naar stad en regio willen we die eerst op meer geïsoleerde wijze beproeven. Voor het fysieke domein betekent betekent dit, dat al ontwikkelde en waar mogelijk (binnen andere gemeenten) reeds gevalideerde technologie13 of nieuwe innovaties binnen de Spoorzone, Maasterras of Spuiboulevard wordt ingezet en gemonitord. Voor het sociaal domein wordt eerst een analyse gemaakt of en waar een geografisch gebied is te bepalen waar betreffende innovatie kan worden beproefd. Door de effecten van de ingezette technologie continu te evalueren en valideren werken we in iteraties toe naar schaalbare oplossingen die toepasbaar zijn voor stad en regio.

11 Waardoor het team de taal spreekt van specifieke beleidsdomein en voldoende expertise heeft om op de uitdagingen binnen het beleidsterrein te vertalen naar de context waarin data en digitalisering bijdragen aan de oplossing. 12

Met projectontwikkeling bedoelen we hier het uitwerken van een idee tot realiseerbaar project inclusief een valide waarde propositie, het samenstellen van de benodigde coalitie, verkrijgen van middelen en het creëren van een vruchtbare voedingsbodem voor het project 13

Gezien de relatief korte historie van digitale technologie en de exponentiele snelheid waarin die zich ontwikkeld is meestentijds geen langjarige effectmeting voorhanden of zelfs voorzien.

Koersdocument ‘Smart Society’

10

We beperken daarmee niet alleen de risico’s maar doen ook sneller kennis en expertise op doordat participatie met de omgeving eenvoudiger is in te richten en we dus sneller de effecten terug horen. c. Heldere strategische sturing Een succesvolle implementatie van de ‘smart society’ strategie hangt samen met het maken van heldere keuzes en het monitoren en handhaven op die keuzes. Bijgaande figuur geeft hiervoor schematisch een afwegingskader weer. Een afwegingskader helpt ons te sturen binnen de gemeente op een effectieve en efficiënte inzet van capaciteit en middelen. Geen prioriteit

Zijn er digitale oplossingen / data die bijdragen aan het oplossen van gesignaleerde knelpunt

Betreft het Smart Society

Betreft het Smart Government

Betreft het Digital Government

Draagt de ontwikkeling actief bij aan het oplossen van één of meer maatschappelijke knelpunten

Voldoet de ontwikkeling aan PREVIT* waarden

Is er een (mede-) eigenaar/opdrachtgever binnen de gemeente

Sluit de vraag aan op de focusgebieden van de gemeente t.a.v. smart society

Is er een standaard product of dienst dat voldoet aan de vraag

Ontwikkelingen volgen en wachten

Is binnen G40 / VNG / City deal ecosysteem wel mogelijkheid dit op te pakken?

Kunnen we dit samen met partners in het eigen ecosysteem vormgeven

Zijn er lopende initiatieven waarop kan worden aangehaakt?

Inkoop / aanbesteden

Projectplan maken

Projectplan maken

Aansluiten op lopend traject (incl scopeverbreding)

Coalitie bouwen

Coalitie bouwen

Gemeenschappelij ke Business case/ waarde-propositie bouwen

Gemeenschappelij ke Business case/ waarde-propositie bouwen

Betreft het EGovernance

Digitaal innovatie management (Mulder 2018)

Het afwegingskader maakt gebruik van het kwadrantenmodel van Mulder uit 2018 waar onderscheid wordt gemaakt naar digitale innovatie Binnen binnen de organisatie en buiten de organisatie Smart government gericht en naar “oud” en “nieuw” ofwel grofweg Digital government (Inzet van echte vernieuwing en intelligent data gebruik voor het (vernieuwing van het applicatielandschap optimaliseren van het eigen werk en het gericht op het optimaliseren van de ‘denken in applicaties’ en ‘denken in data’. optimaliseren van beleid en werkzaamheden van de organisatie) besluitvorming) In het koersdocument richten we ons op Smart Society en ‘smart government’. Immers inzichten Oud op basis van data leiden tot slimmere interventies Smart Society in de samenleving maar geven ook input voor het E-governance (Inzet van echte vernieuwing, inzet (Vernieuwing van het applicatielandschap slimme IoT (sensoren) en combineren en aansluiting op burgers en andere optimaliseren van beleid en besluitvorming intern. van interne en externe data om overheden gericht op het verbeteren van de dienstverlening

dienstverlening te optimaliseren over de grenzen van de organisatie)

Buiten i. Gezamenlijke waarheid Voor een goede strategische sturing is het ook van belang dat we integraal inzicht hebben in de effecten van beleid en besluitvorming. Als we de inzichten in effecten van een besluit of interventie in het ene domein ook kunnen weergeven in de andere domeinen gaan we naar een meer integrale en optimale situatie en dragen we bij aan het doorbreken we de verkokering die de

Koersdocument ‘Smart Society’

11

Nieuw

gemeente eigen is. Daarvoor is het wel van belang een eenduidige waarheid te creëren ofwel in goed Nederlands een ‘common operational picture’. Geselecteerde thema’s ii. Het smart society team ondersteunt de organisatie in eerste instantie primair op, -in het door de raad geaccordeerde startdocument ‘Hoe dichter bij Dordt, hoe slimmer het wordt’- genoemde thema’s. Dat betekent: - Een gerichte start binnen het sociaal domein met het ‘voorkomen van armoede en multi problematiek en met een beter inzicht in de besteding van middelen en capaciteit. - Een gerichte start binnen het fysieke domein ten behoeve van een leefbare (binnen)stad” waarin o.a. thema’s als leefbaarheid, veiligheid en mobiliteit een rol spelen.

S

trategie

We gebruiken een digitale tweeling van de stad als katalysator om meer integraal samen te werken maar ook als katalysator om de data aan de ‘achterkant’ beter te structureren.

Dordrecht heeft een mooie historie opgebouwd op het gebied van “smart cities” en andere opgaves. Hoewel we daar veel van hebben geleerd heeft dit (nog) niet geleid tot een eenduidige visie hoe digitalisering bij zou moeten dragen aan onze samenleving. Er is in de huidige situatie sprake van een sterk versnipperd datalandschap met verschillende eigenaren, toepassingen en belangen. Daarnaast is er geen scheiding tussen data en applicatie waardoor de ontsluiting van data haar beperkingen kent. Deze situatie belemmert een goede integrale samenwerking op het gebied van data. Om binnen afzienbare tijd toch meer integrale inzichten en -samenwerking te bewerkstelligen, voorzien we in een aantal stappen die in lijn zijn met de ‘common ground’ principes van de VNG zoals het scheiden van data en applicatie. We stellen verder voor om daarbij het instrument ‘digitale tweeling te gebruiken als katalysator om dit proces verder te versnellen. Naast het gebruik van een digitale tweeling willen we van data-gedreven naar data-gestuurd werken gaan. Integraal werken en de ‘Digitale tweeling van de stad’ als fundament De inzet van een digitale tweeling als katalysator voor integrale samenwerking op het gebied van data

De gemeente bestaat uit verschillende domeinen die allen hun eigen perspectief kennen. Waar we behoefte aan hebben is een gezamenlijke waarheid, een omgeving waar de impact van besluitvorming in het ene domein direct zichtbaar en begrepen wordt ook voor andere domeinen. Omdat we binnen de gemeente soms toch per domein een eigen taal spreken is een gezamenlijke visuele omgeving daarbij van grote toegevoegde waarde.

Koersdocument ‘Smart Society’

12

Door te werken met een digitale tweeling van de stad (vaak aangeduid als digital twin) creëren we een virtuele 3D omgeving waar we scenario’s kunnen simuleren. Door data vanuit de verschillende opgaves en domeinen te gebruiken ontstaat een door alle opgaven gezamenlijk gedeeld beeld van de situatie. Effecten van beleid en besluitvorming kunnen we vervolgens vanuit verschillende perspectieven tegelijk bekijken; “wat is de impact van een bouwopgave op de luchtkwaliteit of veiligheid binnen de stad? Waar zijn extra voorzieningen nodig met het toenemen van de gemiddelde leeftijd in een wijk? Wat is de impact op de leefbaarheid als we het aantal auto’s in de binnenstad terugbrengen? Waar en hoeveel zorg en zorginstellingen zijn nodig in een nieuw te ontwikkelen woonwijk? Allemaal vragen die alleen opgelost kunnen gaan worden als we relevante data kunnen koppelen en vanuit verschillende expertises kunnen duiden. Door stapsgewijs data uit de verschillende domeinen te ontsluiten, te koppelen aan deze tweeling en te vertalen naar bruikbare informatie, wordt de data dus beter toegankelijk. Onze continue focus zoveel mogelijk waarde toe te voegen door het koppelen van data legt tevens nadruk op de beschikbaarheid, ontsluitbaarheid en kwaliteit van de data waardoor die beter en meer centraal toegankelijk wordt.

Deze gezamenlijke omgeving dwingt ons zodoende om aan de achterkant onze data-infrastructuur effectief en efficiënt in te richten zodat data eenvoudig en veilig is te ontsluiten. Niet alleen de samenwerking op het gebied van data binnen de gemeente wordt daardoor eenvoudiger maar ook daarbuiten. De digitale tweeling van de stad draagt als instrument bij aan meer databewustzijn in de stad. Immers hoe meer en beter kwaliteit data we samen kunnen ontsluiten hoe rijker en betrouwbaarder de inzichten die we kunnen delen met elkaar en met de inwoners en bedrijven die zijn gevestigd in de stad (of dit willen gaan doen). En hoe beter de inzichten zijn, hoe effectiever de interventies die we kunnen ontwikkelen en hoe meer handelingsperspectief ontstaat voor zowel de bestuurders als de samenleving zelf. Niet alleen de G5 maar ook steden zoals Zwolle, Breda maar ook Vlaardingen zijn ons al voorgegaan in de keus voor een digitale 3D-kopie van de stad met daaraan data gekoppeld. Op deze wijze hebben zij een actueel zicht op de staat van de stad. De omvang en mate van complexiteit verschilt daarbij. Steden zoals Antwerpen of Stockholm hebben een digital twin waar geavanceerde rekenmodellen real time de impact van scenario’s op de verschillende domeinen kunnen laten zien.

De digitale tweeling kan beleidsmakers, managers en bestuurders ondersteunen bij ontwikkelingen in de stad en bij het effectief en efficiënt realiseren van hun toekomstvisie. De digitale tweeling met achterliggende data, is ook op gecontroleerde wijze te gebruiken naar de samenleving om inwoner-participatie te stimuleren en zodoende bij te dragen aan ‘transparante politiek’. Immers als iedereen beschikt over dezelfde informatie dan gaat politiek

Koersdocument ‘Smart Society’

13

over het afwegen van verschillende effecten en het maken van heldere herleidbare keuzes in de samenleving die passen bij de politieke prioriteiten. De beoogde digital tweeling bouwen we in fases. Van eenvoudig vormgegeven visuele 3D weergave van de stad met daaraan gekoppeld een beperkte set aan beschikbare data, tot uiteindelijke een geavanceerde tweeling waaraan een groot assortiment aan verschillende datasets, real time is gekoppeld en die zelfs kan worden gecombineerd met immersieve14 technologie zoals bijvoorbeeld AR/VR15 en haptic-feedback16 waardoor een levensechte belevenis17 wordt geboden die de werkelijkheid benaderd. Als gemeente willen we ook hier alvast de eerste stapjes maken door te experimenteren met de verschillende technologische mogelijkheden en de wijze waarop deze bijdragen aan de interactie Experimenten zijn van belang voor het opdoen van kennis en expertise omdat de technologie een kans biedt maar ook risico’s introduceert. Betrouwbare herleidbaarheid van de data is een belangrijk aandachtspunt. Bijvoorbeeld: Steeds meer onderdelen van ons lichaam worden digitaal opgenomen (stem, beweging- en gezichtsherkenning). Hierdoor kunnen deze eenvoudig worden gekloond met bijvoorbeeld ‘deepfakes’ tot gevolg.

Het opdoen van kennis en ervaring met immersieve technologie om hierop voorbereid te zijn en risico’s voor ons als gemeente en voor de samenleving te kunnen herkennen, maar ook om de kansen te kunnen grijpen om tot een rijkere en meer inclusieve dialoog met de omgeving te komen, is ook hier van belang.

met de omgeving. Eerste voorbeelden daarvan zijn zichtbaar bij de Spoorzone18 waar barcodes op tegels, een app op de mobiele telefoon activeren waardoor de gebruiker op het scherm kan zien hoe de Spoorzone er op die plek in de toekomst uit zal gaan zien. Data-gedreven naar data-gestuurd De inzet van digitalisering om van reactief naar proactief beleid te gaan

Zoals eerder genoemd kiezen we voor een prioritering van thema’s waarbinnen we vraagstukken op willen lossen door de inzet van digitalisering (en data). Vraagstukken binnen thema’s sociaal domein en fysieke domein. Sociaal domein: Binnen het sociaal domein werken we aan het thema ‘voorkomen van armoede en multi problematiek en aan een beter inzicht in de besteding van middelen en capaciteit. Ook in Dordrecht komt (relatief veel) armoede voor. In het verlengde daarvan komen deze mensen eerder in aanraking met andere aspecten zoals geestelijke of fysieke gezondheidszorg, justitie, etc. en komen zij in een neerwaartse spiraal terecht. De consequenties voor individuen en gezinnen zijn vaak schrijnend en daarnaast gaat een onevenredig groot deel van de, voor het sociaal domein beschikbare budgetten daardoor naar een paar procent van de populatie.

14

Immersie is letterlijk vertaald “onderdompeling” en wordt gebruikt als verzamelnaam voor technologie gericht op het realiseren van een kunstmatige omgeving die de werkelijke omgeving vervangt of aanpast. 15

Bij augmented reality (ar) is de echte wereld nog steeds te zien maar wordt deze vermengd met hologrammen. Bij virtual reality (vr) kom je als gebruiker in een virtuele wereld. Je ziet niets meer van de echte wereld om je heen. 16

Technologie die middels beweging, vibratie of door het uitoefenen van krachten communiceert met een gebruiker

17

Door levensechte ervaringen te bieden van een toekomstige situatie, lezen of horen mensen niet hoe de situatie er in de toekomst uit zal zien maar ervaren ze die daadwerkelijk. Wereldwijd bestaat er inmiddels brede consensus dat dit leidt tot meer en betere participatie en meer begrip over en weer. Veel technologiebedrijven bouwen inmiddels aan de volgende generatie internet genaamd ‘ Metaverse’ waar we straks niet ‘op’ zullen gaan maar ‘in’ en waar immersieve technolgie een sleutelrol speelt. 18

Traject in samenwerking met architectenbureau Mecanoo

Koersdocument ‘Smart Society’

14

De besteding van de beschikbare middelen is gezien de veelheid aan partijen en de complexiteit van de vraagstukken in toenemende mate een probleem binnen het sociaal domein. Data en dataanalyse kan als stap richting meer inzet van digitalisering binnen het domein helpen bij een helder inzicht in bestedingen en de samenhang tussen de veelheid aan actoren en levert beter inzicht in de effecten van interventies. Door de jaren heen heeft de gemeente een steeds uitgebreider pakket aan verantwoordelijkheden gekregen, WMO, Jeugdwet en Participatiewet zijn daarvan de meest recente voorbeelden. Tegelijkertijd hebben we te maken met o.a. een zeer dynamische economie en een toenemende mismatch op de arbeidsmarkt, toenemende hulpvraag in het sociaal domein, tekorten op de woningmarkt, een toenemende kloof tussen arm en rijk, een toenemende kloof tussen digitaal wel en niet vaardig en een toenemend aantal individuen of hele groepen die de aansluiting (dreigen) te verliezen met onze maatschappij. Recent zijn daar de problemen die Corona heeft veroorzaakt bovenop gekomen. We stellen dat de capaciteit en middelen de afgelopen jaren niet in gelijke tred zijn meegegroeid met de uitdagingen en verantwoordelijkheden. Daarmee groeit ook het bewustzijn dat VVT-zorgorganisatie is 6 jaar geleden gestart met de transitie naar een digitale toekomst.

“Het huidige bedrijfsmodel is niet langer houdbaar, het levert niks op om daar nog in te investeren. “Door personele krapte en ontoereikende financiering als gevolg van demografische ontwikkelingen, zouden we onherroepelijk vastlopen”, stelt bestuurder Maarten van Rixtel. “Daarom zijn we het fundamenteel anders gaan doen.” In plaats van zorg verlenen gaat Sensire zorgprofessionals faciliteren zodat zij hun werk autonoom en zo digitaal mogelijk kunnen uitvoeren. Met deze paradigmashift zet de bestuurder een organisatie neer die klaar is voor de digitale toekomst, zonder dat zorgprofessionals wegstromen uit een systeem dat hen frustreert.

traditionele middelen niet langer aansluiten bij de complexiteit en amplitude van de problemen. Dat betekent dat innovaties nodig zijn om tot passende oplossingen te komen voor de uitdaging waarvoor we staan gesteld. Digitalisering speelt daarin een grote rol. Dordrecht wil echt het verschil maken in het sociaal domein. We streven ernaar een inclusieve stad te zijn waar iedereen met plezier woont en/of werkt. Daarom ook doen we mee aan de Citydeal ‘Slim Maatwerk’ en leveren de bestuurlijk trekker voor de deal. Binnen deze Citydeal werken we samen met andere overheden, kennisinstellingen en bedrijfsleven aan digitale oplossingen voor verschillende thema’s binnen het sociaal domein. Punt van aandacht binnen het sociaal domein is het cultuuraspect, meer nog dan in andere domeinen moeten we aandacht hebben voor de perceptie van medewerkers en hun omgeving waar data en digitalisering vaak worden gepercipieerd als kil en afstandelijk19. Belangrijk ook binnen het sociaal domein is het feit dat we vaker te maken hebben met burgers die in onze snel veranderende maatschappij om een veelheid van redenen niet goed mee kunnen komen. Een doelgroep die wordt gezien als kwetsbaar, waardoor de functionaris gegevensbescherming extra streng is ten aanzien van privacy.

De digitalisering van de overheidsdienstverlening dient juist bij te dragen aan het verkléinen van de kloof tussen deze kwetsbare burgers en de overheid. Paradoxaal genoeg betekent dit ook dat veel data waarmee de betrouwbaarheid van het voorspellen en voorkomen van mogelijke problemen verbetert kan worden, niet gebruikt mag worden vanwege deze privacyregels. Voor projecten die werken aan oplossingen zal dit dus regelmatig wiggelroede lopen zijn.

19

Terwijl digitalisering ook juist kan worden ingezet om meer tijd te verkrijgen voor het intermenselijk contact

Koersdocument ‘Smart Society’

15

We ambiëren een wijze waarop digitalisering vorm krijgt in het sociaal domein die bijdraagt aan een inclusieve samenleving en die uitsluiting tegengaat. Binnen de VNG wordt dit ook wel aangeduid als ‘Sociaal digitaal’. Leefbare (binnen-)stad Een leefbare (binnen-)stad heeft veel samenhangende uitdagingen. Veiligheid, luchtkwaliteit en doorstroming om maar een paar te noemen. Binnen gemeenten in G40 en G5 verband zijn al veel digitale oplossingen voorhanden die toepasbaar en relevant zijn voor Dordrecht. Zo zijn binnen de city deal “een slimme stad zo doe je dat", oplossingen ontwikkeld voor crowd safety management, heeft de Economic Board Utrecht samen met RIVM en de Universiteit van Utrecht de Data- en Kennishub Gezond Stedelijk Leven opgezet waar veel relevante data en kennis ten behoeve van de leefomgeving beschikbaar is, heeft o.a. Helmond slimme verkeersmodellen ontwikkeld, heeft Amersfoort ervaring opgedaan met citizen science trajecten op het gebied van luchtkwaliteit, heeft Zwolle een slimme strategie ontwikkeld voor deelmobiliteit en wordt door de Noordelijke provincies samen met gemeenten, bedrijfsleven en kennisinstellingen hard gewerkt aan digitale middelen die de energietransitie ondersteunen. De inbreiding van zo’n 10.000 woningen en 4000 arbeidsplaatsen in Dordrecht gaat de komende periode grote impact hebben op de stad.

Meer mensen in de stad vergt nieuwe mobilteitsoplossingen en stadslogistiek maar ook nieuwe voorzieningen. Bij het leggen van deze puzzel is de inzet van digitalisering en het gebruik van data van grote toegevoegde waarde. Van data-gedreven naar data-gestuurd Digitalisering brengt nieuwe vraagstukken met zich mee en we mogen daar als overheid actiever mee omgaan. Voor de overheid is dit moeilijk, want de instituties van nu zijn altijd het antwoord op vragen uit het verleden. Zoals voormalig burgemeester Onno Van Veldhuizen zij naar aanleiding van de boete die Enschede kreeg van de Autoriteit Persoonsgegevens “We lopen als overheid vaak achteruit de toekomst in en dan struikel je. De kunst is om vooruit te kijken en er als overheid er dan ook te zijn voor het borgen van de publieke waarden”.

Een aantal jaren zijn we binnen de gemeente bezig met data-gedreven werken. Door data te ontsluiten, te combineren en te analyseren ontstaan inzichten die kunnen worden vertaald naar interventies. Het datavolwassenheidsmodel (Gartner 2012) laat zien dat we steeds meer waarde toevoegen door van ‘hindsight’ inzichten, steeds verder ontwikkelen naar voorspellende modellen. In de laatste volwassenheidsfase die Gartner ‘prescriptive analytics’ noemt, doorgronden we de systeemtheorie achter een vraagstuk zodanig dat we data kunnen gebruiken om het systeem te manipuleren. Hoewel in de Nederlandse taal de term manipulatie een negatieve connotatie heeft, is het doorgronden en manipuleren van het systeem eigenlijk zeer positief. Het ingekaderde voorbeeld hieronder maakt dat inzichtelijk:

Koersdocument ‘Smart Society’

16

Laten we kijken naar ‘armoede’ als vraagstuk om de grafiek te duiden. In de eerste fase (Descriptive Analytics) kijken we op basis van data naar wat er is gebeurd in de stad en zien we bijvoorbeeld de hoeveelheid mensen of gezinnen die in armoede leven en waar. In de tweede fase (Diagnostic Analytics) kijken op basis van data naar de actoren die van invloed zijn geweest op het ontstaan van armoede en proberen we de systeemtheorie achter het fenomeen armoede beter te begrijpen. In de 3e fase (Predictive Analytics) proberen we op basis van de inzichten die we hebben opgedaan over de verschillende actoren die van invloed zijn geweest, te voorspellen waar en wanneer armoede op gaat treden om in de 4e fase (Prescriptive Analytics) ten slotte te proberen om de actoren zodanig te beïnvloeden dat we armoede niet alleen kunnen voorspellen maar ook kunnen voorkomen.

Binnen de gemeente bewegen we met name op niveau 1 van data-volwassenheid. Om beter om te kunnen gaan met de complexe opgaves waarvoor we gesteld zijn is het echter van belang meer aan de voorkant van het probleem te komen. We zijn daardoor in staat van reactief (actieondernemen zodra we zien dat iets fout is gegaan) naar meer pro-actief (actie-ondernemen om te voorkomen dat er iets fout gaat) te gaan. Hiermee besparen we niet alleen veel leed in de stad maar scoren ook op andere indicatoren als duurzaamheid en de effectieve en efficiënte inzet van capaciteit en middelen beter. Op verschillende domeinen willen we de komende jaren van niveau 1 (inzicht in wat er is gebeurd) toe groeien naar niveau 3 (voorspellende modellen). De domeinen waar we deze groei met name willen doormaken zijn zoals gezegd20: - Het voorkomen van armoede (en daarmee één van de aangrijpingspunten voor multiproblematiek) en; - Een leefbare (binnen-)stad met daarin grote sub-thema’s als veiligheid (zowel in het verkeer als ook het tegengaan van criminaliteit en overlast), bereikbaarheid (nabijheid van voorzieningen, ontsluiting, logistiek) en gezondheid (luchtkwaliteit, voldoende groen, tegengaan van hittestress, nabijheid van zorg).

Het groeien van niveau 1 naar 3 vergt een forse investering in kennis en capaciteit21 maar ook in middelen om de randvoorwaarden in te kunnen vullen en experimenten uit te voeren om van te kunnen leren. De meerjaren ambitie richting 2030 zoals we deze vooralsnog door de oogharen zien schetst de volgend logische stappen: Starten met 1. ‘Basis op orde’ naar 2. ‘Inzicht en overzicht voor thema’s 5 voorkomen van armoede (en 4 multiproblematiek)’ en ‘leefbare 3 (binnen)stad’ naar 3. ‘Integraal inzicht 2 1 en overzicht; een common operational picture waar stapsgewijs alle domeinen bij elkaar zijn gebracht’ naar 4. ‘Proactief beleid op specifieke thema’s,’ naar inclusief maatregelen en instrumenten 5. Uiteindelijk een lange termijn ambitie waar we ‘integraal pro-actief beleid’ ontwikkelen en dus de systeemcomplexiteit en onderlinge effecten Integraal pro-actief beleid

Pro-actief beleid op specifieke thema’s

Integraal inzicht en overzicht (common operational picture)

Inzicht en overzicht per thema

Basis op orde

20

Vastgesteld in de Raad o.b.v. Startnotitie ‘Hoe dichter bij Dordt hoe slimmer het wordt’

21

In Rotterdam heeft deze ontwikkeling geleid tot een jaarlijkse verdubbeling van het aantal data-scientists de afgelopen jaren.

Koersdocument ‘Smart Society’

17

tussen de verschillende domeinen inzichtelijk hebben (en daar op proactieve wijze op sturen). In 2030 is digitaal inmiddels verweven met het DNA van de gemeente.

B

usinesscase achter Smart Society

De business case achter een smart society Het potentieel van data en digitalisering is groot, een analyse van meer dan 90 data user cases voor de Zweedse overheid schat het potentiele waarde op 6% van de totale jaarlijkse overheidsuitgaven. Een deel van deze baten komt direct bij burgers en bedrijven terecht, een deel bij de overheid. Het OECD verwacht dat gebruik van data een essentieel onderdeel van de herstelfase is na de Coronacrisis22.

De business cases voor smart society zijn zeer divers, waarbij valt te denken aan (niet uitputtend): - Assetmanagement en onderhoud: voorspellend onderhoud aan de assets van de gemeente (waarbij het faalmoment van de asset wordt voorspelt op basis van monitoringdata) is volgens verschillende onderzoeken tot zo’n 6 x goedkoper dan correctief onderhoud. - De business case voor digitalisering binnen het sociaal domein wordt met name gezocht in het verkrijgen van betere inzichten waardoor bestedingen doelmatiger worden, in de betere afstemming tussen zorgverleners, het terugdringen van de regeldruk maar met name door te werken aan voorspellende modellen waarmee we problemen voorkomen in plaats van oplossen.

- Voor de leefbaarheid gelden bijvoorbeeld: o Verbetering van de luchtkwaliteit biedt gezondheidsvoordelen en daarmee lagere zorgkosten, o Crowd Safety Management leidt tot effectievere en efficiëntere inzet van (hulp)diensten o Meer en beter situationeel inzicht en betere afstemming met de omgeving leidt tot vermindering van de faalkosten en tot betere planning van bouw- en onderhoudswerkzaamheden o Toezicht en handhaving (bijvoorbeeld door intelligente microfoons (of camera’s)) in de publieke ruimte leiden tot meer veiligheid en minder inzet van BOA’s en politie en hebben een positief economisch effect door de gepercipieerde veiligheid waardoor meer mensen, langer verblijven in betreffende gebied. o Beter inzicht in parkeerdruk, oplaadfaciliteiten en stedelijke congestie leidt tot minder (zoekend) verkeer, betere benutting van parkeermogelijkheden en laadfaciliteiten, minder luchtvervuiling, hogere veiligheid o Digitalisering is verder een onontbeerlijk element voor de inzet van deelmobiliteit, o Draagt bij aan effectievere en efficiëntere stadslogistiek o Draagt bij aan langer zelfstandig thuiswonen - Volgens Boston Consulting kan een forse kostenbesparing worden gerealiseerd op bouwprojecten door deze volledig te digitaliseren23. 13- 21% in de ontwerp- engineeringen constructiefase en 10-17% in de operationele fase. Deze kostenbesparing neemt toe 22

Bron: NL Digitaal: Interbestuurlijke Datastrategie Nederland

23

https://www.bcg.com/publications/2016/engineered-products-infrastructure-digital-transformative-power-buildinginformation-modeling

Koersdocument ‘Smart Society’

18

-

-

-

-

bij grotere bouwwerken waar meerdere opgaven samenkomen. Volgens Siemens en Bentley Systems kunnen kosten en overlast verder worden beperkt door dit te koppelen met een digital twin waar ook de effecten op de omgeving zichtbaar worden gemaakt en overlast door afzettingen, bouwverkeer, etc in beeld worden gebracht. Betere en efficiëntere gezondheidszorg (van de inzet van zorg op afstand tot de inzet van AI voor diagnosticeren van huidkanker, tot aanrijtijden hulpdiensten, tot langer zelfstandig thuis wonen en persoonlijke gezondheidszorg) Meer inzicht in lokale energieopwekking en gebruik leidt tot betere benutting van de energie-infrastructuur waardoor noodzakelijke investeringen beter worden voorzien en effectiever worden ingezet. Idem inzet van bi-directionele laadfaciliteiten waardoor loadbalancing effecten worden vergroot. De inzet van sensoren die verbonden zijn met het internet leidt tot effectievere inzet van beperkte personele (inspectie) capaciteit Door betrokkenheid van externe partijen bij de business case worden ook voordelen voor hen zichtbaar en wordt meer betrokkenheid (en mogelijke co-financiering) verkregen. Voorbeeld hiervan is de betrokkenheid van de verzekeraar Achmea bij verschillende projecten die de verkeersveiligheid verhogen en daarmee de hoogte van de uitkering beperken. ...

Naast allerhande financiële en economische voordelen zijn natuurlijk de maatschappelijke voordelen van belang. Zo kan digitalisering bijdragen aan een meer inclusieve samenleving en aan meer transparantie en een betere verhouding tussen de samenleving en de gemeente en andere overheden. Door goede inrichting van de business case waarbij wordt gedacht vanuit meerdere perspectieven, waaronder die van de eindgebruiker, wordt hier invulling aan gegeven. Binnen de fysieke leefomgeving is recent door Ecorys aangetoond dat ‘smart city’ beleid ofwel ‘slimme oplossingen voor duurzame verstedelijking’ substantieel meer waarde genereert voor de maatschappij dan bij traditionele inbreiding het geval is. Landelijk bedraagt dit verschil zo’n 3 miljard euro tot 2050. De investering in slim beleid binnen het fysiek domein is daarmee een nobrainer. Aandachtspunt daarbij is wel dat het rendement veelal binnen een ander domein valt dan waar de investering plaats heeft gevonden. Bijvoorbeeld investeringen binnen het mobiliteitsdomein leiden met name tot maatschappelijke baten binnen de domeinen energie en ruimte.

Koersdocument ‘Smart Society’

19

M

eerjarenplanning

Concreet gebruiken we 2022 en 2023 om de basis op orde te brengen en een uitvoeringsagenda te realiseren met een plan van aanpak op basis van verschillende scenario’s voor een digital twin; een plan voor opleiding en training van onze mensen; een plan hoe we in gesprek gaan met de externe omgeving over mogelijke samenwerkingsvormen en te hanteren businessmodellen. Tegelijk zijn we dan al concreet bezig met de inzet van data. We richten ons op de beweging om van verklarende inzichten op basis van historische data te Juni 2021 Startnotitie smart society ontwikkelen naar voorspellende modellen en proactieve Feb 2022 interventies waarvan de eerste rudimentaire versies Koersdocument smart society waarschijnlijk worden opgeleverd rond beging 2023. Augustus 2022 September 2022 Smart society uitvoeringsagenda Daarna worden de modellen samen met de relevante PvA Digitale tweeling clusters in de samenleving gevalideerd en middels iteraties Eind 2022 geoptimaliseerd. Training en opleiding 21 century skills Hierbij zal ook direct de samenwerking worden gezocht Begin 2023 1 rudimentaire voorspellende modellen (armoede en leefbaarheid) met collega-gemeente en externe partijen zodat we Begin 2023 Digitale tweeling, meteen bouwen aan de bedoelde eco-systemen van Medio 2023 livegang versie 1 Externe samenwerkingen t.b.v. bedrijven, kennis- en wetenschap.

voorkomen armoede / leefbare stad 2023 Deze ecosystemen zijn niet statisch, er komen continu Eind Gevalideerde en geoptimaliseerde voorspellende modellen (armoede partijen bij en er vallen ook weer partijen af. Er is dan ook en leefbaarheid) geen termijn te noemen waarop het ecosysteem klaar is. Wel willen we medio 2023 een aantal concrete Eind 2024 Digital twin volledig operationeel samenwerkingen hebben gerealiseerd waarmee samen Beleidsterreinen / (intern) wordt gewerkt aan het voorkomen van armoede en aan Medio 2025 Digital twin operationeel een leefbare stad. (extern gebruik) e