Kennisdocument Dordrecht Netcongestie.pdf

Netcongestie in Dordrecht Kennisdocument over urgentie, uitdagingen en kansen

September 2025

Kennisdocument netcongestie Dordrecht -pagina 2

Inleiding Dit ambtelijke kennisdocument geeft uitleg over het thema netcongestie binnen de gemeente Dordrecht. Het is opgesteld vanuit het gemeentelijke programma Energietransitie en belicht de samenhang tussen de energietransitie en netcongestie én de mogelijkheden om netcongestie transitiegericht aan te pakken. Netcongestie is een complex onderwerp dat grote gevolgen heeft voor inwoners, bedrijven en maatschappelijke voorzieningen. En dat stelt iedereen voor keuzes. Niet alleen over het omgaan met schaarste, maar ook over samenwerken aan oplossingen. Het probleem hierbij is dat de verzwaring van het elektriciteitsnetwerk door de netbeheerders lang duurt. Daarop wachten en zelf niets doen is geen optie. Onderzoek van Netbeheer Nederland toont aan dat het zogenaamde ‘maakbaarheidsgat’ voor het verzwaren en uitbreiden van de Nederlandse elektriciteitsinfrastructuur in 2030 28% is1. Dit betekent dat het netbeheerders niet lukt om het elektriciteitsnet voldoende snel uit te breiden en te verzwaren om te kunnen voorzien in de huidige en toekomstige vraag. Er is dus een verschil tussen de netcapaciteit waar vraag naar is (en die gebouwd zou moeten worden) en de netcapaciteit die daadwerkelijk kan worden gebouwd. Dit leidt onvermijdelijk tot meer netcongestie in de nabije toekomst.

Tegelijkertijd is het goed om in te zien dat netcongestie meerdere partijen op scherp zet en bewust heeft gemaakt van wat nodig is om tot een toekomstbestendig elektriciteitssysteem te komen. Het laat zien dat het bestaande centrale elektriciteitsnet niet meer passend is. En dat de energietransitie van groot belang is om de stap te maken naar een duurzaam en deels lokaal energiesysteem, waar het opwekken, het opslaan en het gebruiken van energie in balans zijn. De keuzes in de komende jaren zijn bepalend om het hoofd te kunnen bieden aan deze uitdaging. Netcongestieproblemen zullen anders toenemen en dat kan leiden tot economische, ruimtelijke én sociale schade. Ook kan het vertraging opleveren van allerlei opgaven in onze stad. De oplossing ligt niet alleen in het verzwaren van het elektriciteitsnet, maar ook in slimmer omgaan met de ruimte op het net. Dit kennisdocument laat de mogelijkheden zien die de gemeente heeft. In dit document staan alle gegevens op een rij, met de bijbehorende nuances: niet alles is een doemscenario. Er zijn uitdagingen én kansen. In vraag- en antwoordstijl kunt u lezen wat netcongestie betekent én welke mogelijkheden/oplossingen er zijn in Dordrecht.

1

netbeheernederland.nl/sites/default/files/2024-04/eindrapport_maakbaarheidsgat_final.pdf

Kennisdocument netcongestie Dordrecht -pagina 3

1. Wat is netcongestie eigenlijk? Netcongestie betekent dat er op piekmomenten geen ruimte is om energie te vervoeren op onderdelen van het elektriciteitsnet. Er treedt dan “transportschaarste” op. Er zijn twee soorten netcongestie: afnamecongestie (er kan niet meer elektriciteit worden afgenomen) en opwekcongestie (er kan niet meer elektriciteit aan het net worden terug geleverd).

Waarom is netcongestie een probleem? Het net is op steeds meer momenten en plekken vol. De samenleving loopt tegen de grenzen aan van wat mogelijk is. De komende jaren gaan inwoners en bedrijven meer elektriciteit gebruiken en opwekken, terwijl het elektriciteitsnet daar niet genoeg capaciteit voor heeft. Nieuwe grote aansluitingen en uitbreidingen op grote aansluitingen zijn al niet meer mogelijk en komen op een wachtlijst. Dat heeft effect op belangrijke ontwikkelingen zoals bedrijfsontwikkeling en gronduitgifte. Als de congestie erger wordt komt ook woningbouw tot stilstand.

Tot wanneer duurt de netcongestie? Om netcongestie op te lossen, werkt de netbeheerder aan het verzwaren en het uitbreiden van het huidige elektriciteitsnet. Zo willen ze weer ruimte creëren voor vraag én aanbod van elektriciteit. Maar diverse netbeheerders laten weten dat dat veel tijd kost: ze zijn er minstens tot 20332 mee bezig. Mogelijk zelfs tot 20403. Dat het nog jaren gaat duren, is zeker.

Is er dan niets meer mogelijk op het net in Dordrecht? Bij netcongestie worden nieuwe capaciteitsverzoeken van grootverbruikers (>3x80A) niet gehonoreerd. Zij komen op een wachtlijst. Alleen als er weer voldoende ruimte op het elektriciteitsnet ontstaat kunnen zij worden aangesloten. Het heeft nu in Dordrecht geen effect op bestaande stroomaansluitingen als deze niet naar een grotere aansluiting moeten (groot- en kleinverbruiksaansluiting) of nieuwe aansluitingen voor kleinverbruikers (woningen, kleinere bedrijven en maatschappelijke voorzieningen, laadpalen). In de volgende hoofdstukken geven we uitgebreider per doelgroep aan wat de gevolgen voor Dordrecht zijn.

2 3

Congestie voor afname in Dordrecht Centrum en -Oost | Stedin https://www.rabobank.nl/kennis/d011480688-blijven-bouwen-in-tijden-van-netcongestie

Kennisdocument netcongestie Dordrecht -pagina 4

2. Hoe is de situatie rond netcongestie in Dordrecht nu? In Dordrecht is er netcongestie op het middenspanningsnet: hier vervoeren grootverbruikers en middelgrote opwekkers hun elektriciteit. Het hoogspanningsnet in ZuidHolland kampt ook met netcongestie, maar nog niet in de Drechtsteden. Op het laagspanningsnet is er ook nog geen netcongestie in Dordrecht. Het gaat hier om kleinverbruikers zoals huishoudens en kleine bedrijven met een aansluiting van 3x80 ampère en kleiner. Gezien de snelheid waarmee netcongestie zich door het land verspreidt, is het niet ondenkbaar dat ook het hoogspanningsnet en het laagspanningsnet in Dordrecht hiermee te maken krijgen.

Wat betekent dit voor Dordrecht? Netbeheerder Stedin kondigde in 2024 netcongestie “fase 1” aan voor de gemeente Dordrecht (en grote delen van de regio Drechtsteden). Concreet betekent dit dat nieuwe, grootverbruikaansluitingen en uitbreidingen op grootverbruikaansluitingen op een wachtlijst komen. Aan verzwaring van het net wordt gewerkt door het aanleggen van extra stations en kabels. De netniveaus HS (hoogspanning), MS (middenspanning) en LS (laagspanning) schematisch weergegeven.

Als er weer ruimte op het net komt, dan wordt een prioriteitskader van de ACM (Autoriteit Consument & Markt) toegepast: “congestieverzachters” zoals batterij- of warmtekrachtkoppelingsinstallaties (WKK-installaties) krijgen voorrang, op plek twee komen aansluitingen voor veiligheidsdiensten en op plek drie aansluitingen die in basisbehoeften voorzien (zoals aansluitingen voor de gezondheidszorg). De meeste grote ruimtelijke ontwikkelingen komen onderaan de wachtlijst te staan.

Wat kan nog wel in Dordrecht? Aansluitingen van huishoudens en kleine aansluitingen voor bedrijven en maatschappelijke voorzieningen zijn nog mogelijk. Denk ook aan laadpalen in de openbare ruimte, aansluitingen voor grondgebonden woningen en tijdelijke aansluitingen voor bouwmaterieel. Voor nieuwe gestapelde woningbouw met grote aansluitingen, noodzakelijk vanwege de lift, past de netbeheerder maatwerk toe.

Kennisdocument netcongestie Dordrecht -pagina 5

Hoe is de situatie vergeleken met andere steden in Nederland? Dordrecht staat nog aan het begin van netcongestie, zeker vergeleken met de rest van Nederland. In Noord-Brabant waarschuwde Enexis ervoor dat bepaalde wijken deze winter mogelijk in het donker komen te zitten.4 En in Utrecht is nieuwbouw uitermate lastig door netcongestie. Zelfs aansluitingen voor kleinverbruik zijn daar al niet meteen mogelijk. Toch is er een lichtpuntje te ontdekken in regio’s die last hebben van netcongestie. In Utrecht en Noord-Brabant ontstonden namelijk innovatieve oplossingen zoals het delen van aansluitingen tussen bedrijven. Dit laat zien dat er mogelijkheden zijn om te leren over de inzet van de energietransitie bij andere gemeentes en provincies. Als je maatregelen van de energietransitie slim inzet, kunnen ze bijdragen aan de verlichting van netcongestie. Meer hierover in hoofdstuk 4.

Kan elektrificatie dan gewoon doorgaan? Op dit moment kan dat nog wel voor huishoudens en kleinverbruik bij bedrijven. Bedrijven met een grootverbruiksaansluiting kunnen echter niet (verder) elektrificeren als dat om een grotere aansluiting vraagt. En stel, er komen snel genoeg congestieverzachters op het net, dan moet je rekening houden met een golf aan nieuwe aansluitverzoeken van de bedrijven. Alleen elektrificeren, een all-electric strategie, is daarom geen reële optie. Dordrecht zet met de energietransitie in op drie pijlers die het elektriciteitsnet moeten ontlasten: 1) energiebesparing, 2) oplossingen zoals warmtenetten die een duurzaam alternatief vormen voor warmte en 3) het slimmer en lokaal koppelen van opwek aan gebruik en opslag en natuurlijk het verzwaren van het elektriciteitsnet.

4

Mogelijk urenlang geen stroom deze winter in delen van Brabant door vol net

Kennisdocument netcongestie Dordrecht -pagina 6

3. Wat zijn de gevolgen van netcongestie in Dordrecht? Als netcongestie niet wordt aangepakt, heeft dat grote gevolgen voor de ontwikkeling van Dordrecht. Denk bijvoorbeeld aan bedrijfsverhuizingen, nieuwe scholen of voorzieningen als winkelcentra. Als de congestie verergert, zal in de toekomst woningbouw veel moeilijker zijn. Dordrecht kan economisch en sociaal stagneren, met als gevolg een slechter vestigingsklimaat.

Gevolgen voor inwoners Altijd en overal toegang tot vermogen (stroom) is niet meer de standaard. Dit vraagt om zowel uitbreiding en verzwaring van het elektriciteitsnet. Uit het Interdepartementale Beleids Onderzoek (IBO) naar de bekostiging van het elektriciteitsnet blijkt dat er grote zorgen zijn over de kosten van het elektriciteitsnet5. Sinds 2021 zijn de nettarieven voor industriële bedrijven maar liefst verdrievoudigd. Ook huishoudens hebben in deze periode een bijna verdubbeling van de nettarieven gezien. De nettarieven voor huishoudens gaan volgens het rapport tot 2040 flink omhoog, tot boven de 1.000 euro per jaar. Terugvallen op gas is lastig. Deze energiebron wordt steeds duurder6 en de prijs is niet vrij van geopolitieke invloeden, zoals de oorlog in Oekraïne. Het is niet uit te sluiten dat er weer prijsstijgingen komen. Inwoners van Dordrecht zullen direct gevolgen ondervinden van de verzwaring van het elektriciteitsnet, doordat Stedin circa 300 nieuwe transformatorhuisjes in de stad plaatst7. Deze huisjes worden geplaatst in woonwijken, wat invloed kan hebben op het straatbeeld. Tegelijkertijd zijn ze onmisbaar om de betrouwbaarheid van de energielevering te garanderen en toekomstige stroomtekorten te voorkomen.

Gevolgen voor bedrijven en organisaties Maatschappelijke organisaties en ondernemers met een grote aansluiting kunnen niet uitbreiden, verduurzamen of verhuizen. Maatschappelijke instellingen die verhuizen krijgen geen grote aansluiting, en alternatieve oplossingen moeten worden bedacht om voor een periode bijvoorbeeld de brandweer te voorzien van energie. En de verduurzaming van grote panden die aangewezen zijn op een all-electric oplossing moet opnieuw worden ontworpen. Bedrijven en organisaties komen zelf en samen in actie om na te denken over oplossingen als energiedelen, gebruik maken van de ruimte in elkaars aansluitingen inclusief het afstemmen van piek gebruiksmomenten. De gemeente ondersteunt ze daarbij met advies en bemiddeling naar Stedin.

5 6 7

Voorzienings- en leveringszekerheid energie | Tweede Kamer der Staten-Generaal CE_Delft_240201_Hoe_blijft_de_gasrekening_betaalbaar_Def.pdf

https://cms.dordrecht.nl/Inwoners/Overzicht_Inwoners/Natuur_en_milieu/Duurzaam/ Transformatorhuisjes

Kennisdocument netcongestie Dordrecht -pagina 7

Nog langer uitstoot van broeikasgassen Als er alleen gewacht wordt op de verzwaring van het elektriciteitsnet door de netbeheerder, dan zou het pas over 15 jaar opgelost kunnen zijn. Waarbij er bovendien nog geen rekening is gehouden met de volgende, zo niet grotere, golf van elektrificatie: die van bedrijfsprocessen uit de industrie. Dat betekent dat Dordrecht in de tussentijd meer fossiele brandstoffen moet blijven gebruiken. De gevolgen van 15 jaar langer en meer uitstoot van broeikasgassen in Dordrecht heeft negatieve gevolgen voor de leefbaarheid van de stad, zoals de luchtkwaliteit en het klimaat.

Het slechtste scenario Dordrecht zit nu in fase 18 van netcongestie. Maar fase 3 (regelmatige stroomstoringen en stroomuitval) is niet ondenkbaar. Utrecht en Noord-Brabant wezen al op de risico’s en diverse veiligheidsregio’s bereiden zich al voor op scenario’s waarbij honderdduizenden huishoudens zonder stroom zitten. De gevolgen van een stroomstoring waren te zien in het zuidwesten van Spanje eind april 2025. Er was tot twee dagen lang geen elektriciteit. Met alle gevolgen van dien: liften die niet werken, geen internet, geen betaalverkeer, geen openbaar vervoer, geen airconditioning en geen warm water. Er wordt hard gewerkt aan de verzwaring van het net, maar er is dus meer nodig. Het volgende hoofdstuk laat zien dat er vooral heel veel meer mogelijk is.

8

Fase 2 netcongestie houdt in dat grote stroomverbruikers verplicht worden om op piekmomenten hun verbruik of teruglevering tijdelijk te beperken om overbelasting van het net te voorkomen.

Kennisdocument netcongestie Dordrecht -pagina 8

4. Hoe verlicht je netcongestie? Dordtse programma’s als Energietransitie en Klimaatneutraal 2040 hebben diverse projecten die bijdragen aan het verlichten van netcongestie. Dordrecht gaat meer en meer elektriciteit nodig hebben terwijl het centrale systeem zijn grenzen heeft bereikt. Besparen op het elektriciteitsverbruik door consumenten en bedrijven is sowieso een goed idee. Maar om het net te verlichten, is het zaak om nóg slimmer met elektriciteit om te gaan: we moeten op een andere manier naar elektriciteit kijken. Naast het verzwaren van het centrale net, kun je bijvoorbeeld meer gaan nadenken hoe je opwek, gebruik en opslag bij elkaar brengt. Dit is iets wat de gemeente Dordrecht al stimuleert. Er zijn veel kansen aan te wijzen aan de hand van enkele pijlers uit het programma Klimaatneutraal9:

Gebouwde omgeving Via Dordt Isoleert krijgen huiseigenaren subsidie om hun slecht geïsoleerde woning te verduurzamen en zo hun energievraag te beperken. Daarnaast helpen lokale energiehulpen inwoners met energiebesparing. Ook werkt de gemeente samen met HVC aan het Dordtse warmtenet: het warmtenet kan de piekvraag van het elektriciteitsnet met 12% terugbrengen ten opzichte van de overstap naar all-electric verwarming. Er liggen volop kansen in woonwijken. Door energie die lokaal is opgewekt ook lokaal te gebruiken, voorkom je bijvoorbeeld teruglevering aan het overvolle elektriciteitsnet als je zonnepanelen hebt. Een wijkbatterij wordt verkend als toekomstige mogelijkheid. Daarnaast zijn slimme meters een laagdrempelige manier om het energieverbruik inzichtelijk te maken en gebruikersgedrag bij te sturen.

Economie Zoals eerder benoemd ondervinden bedrijven momenteel de meeste hinder van netcongestie. Sommigen kunnen niet uitbreiden, anderen niet verduurzamen en grotere bedrijven kunnen niet verplaatsen of zich in Dordrecht vestigen. Het bedreigt de toekomstbestendigheid van Dordtse bedrijven en daarmee onze economie. Ondernemers willen niet afwachten en toekijken. Ze nemen daarom het heft in eigen handen om grip te krijgen op netcongestie. Om te kunnen blijven ondernemen zijn bedrijven in Dordrecht en de regio, onder aanvoering van de Werkgevers Drechtsteden, op meerdere bedrijventerreinen energiecoöperaties gestart. Dit maakt het mogelijk om energie met elkaar te delen, lokaal opgewekte energie optimaal te gebruiken en gezamenlijk afspraken te maken met de netbeheerder. De gemeente Dordrecht en Smart Delta Drechtsteden ondersteunen, faciliteren en nemen actief deel aan deze ontwikkeling. Onder meer door het beschikbaar stellen van een ‘digital twin’ en een adviesbureau met energie-experts. De volgende stap is groepscontracten met Stedin en de realisatie van energiehubs, waardoor gezamenlijk geïnvesteerd kan worden in infrastructuur voor bijvoorbeeld energie opwek en opslag. Met blijvende, gerichte ondersteuning van lokale overheden liggen zelfvoorzienende, energieneutrale bedrijventerreinen binnen de mogelijkheden.

9

https://raad.dordrecht.nl/Documenten/Routekaart-Klimaatneutraal-Dordrecht-2040.pdf

Kennisdocument netcongestie Dordrecht -pagina 9

Energie De gemeente Dordrecht steunt en start meerdere samenwerkingen om de energietransitie te versnellen. Denk aan de Coöperatie Drechtse Energie (bedrijven en burgers) en Energiecoöperatie Dordrecht (gemeente Dordrecht en HVC) die opweklocaties ontwikkelen. En samen met partijen als Stichting Drechtse Stromen kijken hoe dat ook aan gebruik kan worden gekoppeld zodat Dordtenaren daar direct van profiteren. Er liggen nog kansen om de lokale netwerken van coöperaties of hubs slimmer te maken met software die vraag en aanbod op elkaar afstemmen. Wat bedrijven zelf kunnen doen, is ‘load matching’. Hierbij wordt de opwek afgestemd op bijvoorbeeld de productie. Zo krijg je direct verbruik van elektriciteit. Een andere manier om niet terug te leveren is als bedrijven batterijen gaan gebruiken. De netbeheerder biedt alternatieve contracten aan waardoor het mogelijk is om toch een aansluiting te krijgen of uit te breiden. Men kan dan geen stroom afnemen tijdens piekmomenten. Er zijn twee alternatieve contracten. Bij een blokstroomcontract neem je alleen stroom af tijdens een afgesproken tijdsblok, bijvoorbeeld tussen 01:00 en 06:00 uur. Een dalurencontract is flexibeler. De beschikbare capaciteit wordt hierbij afgestemd op de actuele netsituatie. Wanneer er voldoende ruimte is, kan de gebruiker stroom afnemen. Is er geen netcapaciteit beschikbaar, dan krijgt de gebruiker geen stroom.

Deze alternatieve contracten verlichten niet per se de netcongestie, maar verergeren deze ook niet waardoor ontwikkelingen weer mogelijk zijn. Het is belangrijk om als gemeente, bedrijven en andere organisaties te informeren over de opties. Samen met Stedin wordt gekeken of er op strategische plekken in het net batterijen kunnen worden toegevoegd om de piekbelasting van het net af te zwakken. Er lopen gesprekken met grootverbruikers van elektriciteit over de hoeveelheid en tijden waarop zij elektriciteit afnemen. En Stedin doet met de gemeenteonderzoek naar de mogelijkheden om publieke laadpalen buiten de piekuren te laten laden.

Kennisdocument netcongestie Dordrecht -pagina 10

5. Wat kan er nog meer aan netcongestie worden gedaan? Om netcongestie te verlichten zijn er nog meer zaken mogelijk. In hoofdstuk 4 staat wat er nu al gebeurt in Dordrecht. Maar er is meer mogelijk om te zorgen dat netcongestie sneller wordt opgelost, en er weer ruim baan komt voor de toekomstplannen van Dordrecht. Energiebesparing: de meest logische maatregel. Meer en verdergaande energiebesparing bij inwoners en bedrijven. Wat we niet gebruiken hoeven we niet te vervoeren. En het leidt tot meer wooncomfort en betaalbare energiekosten. Versnelling warmtenet: het versnellen van een betaalbare overstap van gas naar het warmtenet voorkomt dat er veel huishoudens voor een all-electric oplossing kiezen die het net juist zwaarder belast. Uitbreiding energiedelen: het opzetten van meer energiecoöperaties in heel Dordrecht: voor ondernemers, bedrijventerreinen en woonwijken. Koppeling opwek en gebruik: het mogelijk maken van directe koppeling van nieuwe opweklocaties aan opslag en afnemers. Lobby voor een beter elektriciteitssysteem: als aandeelhouder van Stedin en via de G40 en VNG zet de gemeente in op het verbeteren van randvoorwaarden voor een meer decentraal perspectief op het energiesysteem. Hiertoe behoort het signaleren van ontwikkelingen en trends die van invloed of belangrijk zijn voor Dordrecht. Dit helpt ons tijdig in te spelen op kansen en uitdagingen.

Energieplanologie: bij alle projecten steeds slimmer vanuit energie ontwerpen en daarbij de nieuwe technologische mogelijkheden integreren. Zo kan de nieuwbouw binnen de wettelijke mogelijkheden zo worden ingericht dat de vraag naar elektriciteit beperkt is en dat deze zoveel mogelijk zelf kan worden opgewekt en opgeslagen waar nodig. Initiatieven ondersteunen: bedrijven, maatschappelijke initiatieven als Drechtse Stromen, Drechtse Energie en inwoners komen met ideeën over het samen10 opwekken, opslaan en gebruiken van energie of op het vlak van energiebesparing of bewustwording. Bevorderen lokale opwek warmte en energie: huishoudens en bedrijven minder afhankelijk maken van het elektriciteitsnet door opwek, opslag en gebruik op elkaar af te stemmen. Ook door de overgang van gasverbruik naar een lokaal warmtenet, worden we minder afhankelijk van bijvoorbeeld geopolitieke schommelingen die doorwerken in prijs en aanbod. Gedragsverandering: dit blijft een belangrijk doel. Door bewustwording kunnen inwoners en bedrijven inzien hoe ze zelf slimmer kunnen omgaan met opwek en gebruik van energie Zo kunnen inwoners en bedrijven bijdragen aan het ontlasten van het elektriciteitsnet.

10

DHL deelt zijn overschot aan energie bijvoorbeeld met het nabijgelegen AZC op logistiek bedrijventerrein Distripark.

Kennisdocument netcongestie Dordrecht -pagina 11

Dit waren een aantal voorbeelden. Onderstaande afbeelding geeft een inzicht in nog meer mogelijkheden waar je als gemeente op in kunt zetten.

Tot slot Er zijn veel kennisdocumenten en whitepapers beschikbaar voor wie zich verder wil verdiepen in het onderwerp. Dit kennisdocument heeft als doel om de situatie in Dordrecht toe te lichten en inzicht te geven in wat netcongestie is, wat de (mogelijke) gevolgen zijn, wat we nu al doen om netcongestie aan te pakken en welke maatregelen er nog meer mogelijk zijn om te zorgen voor een toekomstbestendig elektriciteitssysteem. Binnen de energietransitie gaat het daarbij niet alleen om het verzwaren van het bestaande net, maar ook om het stimuleren van lokale opwekking die zoveel mogelijk lokaal wordt gebruikt en gedeeld. Daarnaast is het van belang om de overstap van gas naar duurzame bronnen zo netvriendelijk mogelijk te maken door de inzet van het warmtenet. Uit het kennisdocument komt naar voren wat er al wordt ingezet en wat er nog meer mogelijk is aan keuzes om netcongestie aan te pakken. Zo blijft de benodigde ruimte bestaan voor de plannen en ambities van de stad, zoals woningbouw, economische ontwikkeling en maatschappelijke voorzieningen.