Handreiking-zon-en-wind12059.pdf (Natuur en Milieu Federatie Zuid Holland).pdf

Altijd lokale opbrengsten Een deel van de opbrengst van wind- en zonneparken landt altijd lokaal:

1. Grondvergoeding De grondvergoeding kan eenmalig worden betaald bij verkoop, of jaarlijks, als vergoeding voor het ‘recht van opstal’. Voor windturbines komt dit op dit moment neer op gemiddeld zo’n € 9.500,- per geplaatste MW per jaar. Steeds vaker wordt dit bedrag verdeeld volgens een gesocialiseerd grondcontract (zie bijlage 3). Voor zonnevelden betreft het minimaal € 3.500,- per ha per jaar.

2. Leges en OZB voor de gemeente Er zijn grote verschillen tussen de (eenmalige) leges die gemeenten heffen voor het aanvragen van een vergunning of bestemminsplanwijziging, en voor het bouwen van windturbines of stellages voor grondgebonden zonnepanelen. Deze ‘bouwleges’ kunnen variëren van 1,3 tot 2,8% van de investeringskosten (plus een klein basisbedrag). Daar zijn dan weer heel veel varianten op, zoals: maximeren van de leges; verschillende tarieven naargelang de hoogte van de investering; recht op (gedeeltelijke) teruggave; lager tarief bij duurzame energieprojecten. Van de OZB hebben wij geen goed overzicht, maar reëel is 0,13% van de investeringskosten (wind) of 10% van de grondhuur (zon). We kunnen niet simpel stellen wat de investering per MW kost, dat hangt van veel zaken af (o.a. schaalgrootte en locatie). Leges van € 28.000 en jaarlijkse OZB-bedragen van € 5600 per MW zijn normaal bij windturbines. Bij zonnevelden (met snel dalende investeringskosten) gaat het om leges van € 10.000 tot € 20.000 en jaarlijkse OZB-bedragen van € 1000 tot € 2250 per hectare.

3. Geld voor de omgeving De windsector heeft een richtbedrag van 0,40 tot 0,50 euro/MWh afgesproken. Dit komt bij windturbines gerekend met gemiddeld 2500 vollasturen - neer op € 1000 tot € 1.250 per geplaatste MW per jaar. De financiële participatie kan op diverse manieren worden ingevuld: een gebiedsfonds, korting op de energierekening, uitgifte van obligaties, deelname via een coöperatie enzovoorts. Holland Solar werkt inmiddels aan een eigen gedragscode. Bij zonneparken wordt al vaak een richtbedrag van € 0,50 euro/MWh voor een omgevingsfonds gebruikt.

4. Werkgelegenheid De mate waarin er lokaal werkgelegenheid wordt gecreëerd voor de projectontwikkeling, de bouwfase en het beheer, hangt sterk af van wie ontwikkelt. Bij bijv. de ontwikkelstichting Wiek-II/Burgers Geven Energie zien we dat - naast de inzet van heel veel vrijwillige uren - veel betaald werk werd en wordt gedaan door lokaal gevestigde organisaties, zzp-ers (voor communicatie, ontwerp, bouwen van applicaties, webondersteuning, crowdfunding, projectontwikkeling enzovoorts) en notaris, jurist en bankfiliaal. De turbinebouw van Windpark Nijmegen-Betuwe werd gegund aan het in de provincie gevestigde bedrijf Lagerwey. De stroomverkoop loopt via een lokaal gevestigd duurzaam energiebedrijf. Dit beeld is in meer of mindere mate overal te zien waar lokale coöperaties of stichtingen de hand aan het wiel slaan.

34

Extra baten bij lokaal (coöperatief) eigendom Wanneer een wind- of zonnepark in eigen beheer wordt ontwikkeld, zijn de baten voor de lokale gemeenschap nog veel groter. Een rekenvoorbeeld van een windturbine van 4 MW. Die kost, met een berekening op basis van het advies Basisbedragen SDE+ 2019, 4,64 miljoen euro wanneer hij onderdeel is van een wat groter windpark. Bij een rendement op eigen vermogen (ROE) voor wind op land van 15%, en een inbreng van 20% eigen vermogen in de investering (€ 928.000), betekent dat een gemiddelde kasstroom van ongeveer € 159.000 euro per jaar. Als de investeerders in het eigen vermogen een rendement van 6% gedurende de looptijd van 15 jaar krijgen, dan ontvangen zij samen rond de € 96.000 per jaar. Als het vooral lokale investeerders, bijvoorbeeld via een coöperatie betreft, dan blijft dit geld lokaal en is het, anders dan bij een commerciële ontwikkeling, van een groot aantal deelnemers. Er blijft dan € 63.000 per jaar over. Hoeveel daarvan beschikbaar kan komen voor extra uitkeringen aan de investeerders en voor nieuwe, lokale projecten hangt af van de situatie en de kosten die gemaakt zijn in de ontwikkelfase. Die kosten hangen sterk samen met het verloop van het ontwikkelproces; zijn er veel bezwaren van omwonenden of andere belanghebbenden, dan leidt dat tot aanzienlijke juridische kosten, additionele onderzoekskosten en

“De coöperatieve methode is eenvoudig. Bewoners investeren in een wind- of zonnepark, ontvangen een eerlijk rendement en er stromen gelden in een fonds. Zo zijn glasvezelnetten, buurthuizen, voetbalclubs en scholen gefinancierd, en kunnen wijken worden verduurzaamd.”

kostbare vertragingen (tijd is geld). De brancheorganisatie NWEA schat de ontwikkelkosten op 5% van de investering (dit is zonder risico-opslag). Dat is

Anne Marieke Schwencke zelfstandig onderzoeker energie

in dit voorbeeld dus € 232.000. Wanneer die kosten, uitgesmeerd over 15 jaar, worden terugverdiend is dat € 15.500 per jaar. Als minimaal € 0,50/MWh in het omgevingsfonds wordt gestort, is dat bij gemiddeld 2500 vollasturen (dus energie-opbrengst 10 GWh) € 5.000 per jaar. Er blijft dan nog € 43.500 per jaar over, die - anders dan bij een commerciële ontwikkelaar - volledig beschikbaar is voor lokale doelen: bijvoorbeeld extra vergoedingen aan omwonenden, een hogere bijdrage aan het omgevingsfonds, investeringen in het landschap en vooral voor nieuwe, lokale (duurzame) projecten. Lokaal eigendom wordt zo een belangrijke motor achter de energietransitie.

De cijfers hierboven zijn ontleend aan een publicatie van Anne Marieke Schwencke: ‘Verkenning toekomstpotentieel burgerenergiebeweging 2030', in opdracht van het ministerie van EZK, juni 2019. Het hoofdstuk 'Energiecoöperaties, lokaal eigendom en lokale bate (Windenergie op land)' is op haar website geactualiseerd voor de SDE+ 2019. asisearch.nl

35

Bijlage 5 - Hoe werkt de maatschappelijke tender? Voor duurzame energieprojecten is het werken met ‘maatschappelijke’ tenders een nieuwe, zeer interessante ontwikkeling. Hieronder vindt u enkele voorbeelden voor wind- en zonne-energie. In alle gevallen betreft het nog ‘work in progress’. In Staphorst gaf de gemeenteraad in mei 2019 een verklaring van geen bedenking en kon de vergunningsaanvraag voor drie windturbines ter inzage worden gelegd. De inspraakperiode voor de ‘Barneveldse Zonneladder’ liep tot 30 mei 2019, een definitieve vaststelling en de eerste tender moeten nog volgen.

Provincie Groningen In 2017 heeft de provincie Groningen met honderden inwoners en experts een energiedialoog gevoerd. Centraal in de dialoog stond de vraag onder welke voorwaarden in Groningen ruimte kan worden gegeven aan de ontwikkeling en het opwekken van duurzame energie op land. De opbrengst van dit proces is samengevat onder de noemer: “Eerlijk, Efficiënt en Eigen.” Eind 2017 is voorgesteld om het provinciaal beleid voor windenergie uit te werken in een maatschappelijke tender, in 2018 is daarvoor een verder proces uitgerold. Door middel van een maatschappelijke tender wil de provincie per deelgebied samen met de gemeente vooraf een aantal minimumeisen stellen die leiden tot maximale maatschappelijke baten voor omwonenden en de omgeving, via bijvoorbeeld financiële participatie en bijdragen in een gebiedsfonds. Projecten die aan gestelde minimumeisen voldoen, nemen het tegen elkaar op in een soort ‘beauty contest’. Dit heeft als doel om de projecten met de meeste meerwaarde te selecteren.

Bron: Grafisch centrum, provincie Groningen

36

Staphorst Om een provinciale aanwijzing voor tenminste 12 MW aan windenergie te voorkomen, besloot de gemeente Staphorst eind 2017 om windenergie toe te staan, maar dan wel op hun éigen voorwaarden. Twee belangrijke uitgangspunten werden: streven naar 100% lokaal coöperatief eigendom (met 60% als minimum) en één gezamenlijk plan bij meerdere concurrerende projecten in elkaars omgeving. Begin 2018 konden partijen zich melden, waarna een onafhankelijke commissie van drie experts de projecten beoordeelde op basis van een uitgebreid toetsingskader. Het winnende project werd een initiatief van de coöperatie Wij Duurzaam Staphorst. wijduurzaamstaphorst.nl

Barneveldse Zonneladder Ook bij zonne-energie kan worden getenderd. Dit wordt de werkwijze voor implementatie van de ‘Barneveldse Zonneladder’. Uitgangspunt is: maximaal inzetten op zonnepanelen op daken, boven parkeerplaatsen en langs infrastructuur (trede 1) en op erven (trede 2). Voor zonneparken zijn meervoudig ruimtegebruik, inpassing in het landschap, participatie van omwonenden en versterking van de ecologie belangrijke speerpunten. Onttrekken van grond aan agrarisch gebruik verdient niet de voorkeur. Zonneparken worden uitgesloten in het Gelders natuurnetwerk (GNN) en Natura2000-gebieden. Om op deze uitgangspunten te sturen zal de gemeente regelmatig tenders uitzetten, steeds voor een vooraf vastgesteld aantal zonnepanelen (of productie-opgave). De initiatieven die zich voor de einddatum melden worden getoetst aan een aantal criteria; ze kunnen een voortoets vragen om nog te kunnen bijstellen. Per criterium kunnen punten worden verdiend (of afgetrokken). Initiatieven met de meeste punten worden uitgenodigd om een principeverzoek in te dienen. Omdat deze werkwijze voor zonne-energie betrekkelijk nieuw is, wordt iedere uitgifte na uitvoering geëvalueerd. Een nieuwe tender wordt na evaluatie in dezelfde of aangepaste opzet uitgezet als blijkt dat meer zon op land gewenst is, bijvoorbeeld in het kader van wijzigingen in de energiemix.

De Barneveldse aanpak is deels ontleed aan het stappenplan van de ‘Constructieve zonneladder’ die de Natuur en Milieufederaties in januari 2019 presenteerden. U vindt de brochure De Constructieve zonneladder op nmu.nl.

37

Energie Samen wordt gevormd door organisaties die al sinds jaar en dag duurzame (energie)projecten voor en door burgers opzetten en uitvoeren. Daar zitten echte windenergiepioniers tussen, zoals De Windvogel, of Zeeuwind en Deltawind die onlangs samen met al hun leden Windpark Krammer hebben kunnen openen. Alle postcoderoos-coöperaties van Zon op Nederland zijn aangesloten en bijvoorbeeld de Amelander Energiecoöperatie, die het 10 hectare grote Zonnepark Ameland mee heeft ontwikkeld. Via PAWEX zijn de particuliere windenergie-exploitanten aangesloten, waaronder alle leden van de Windunie. Energie Samen gaat verder dan zon en wind alleen. In Culemborg exploiteert coöperatie Thermo Bello een eigen buurtwarmtenet. Coöperatie Hoom leidt haar leden op om in buurten en wijken met energiebesparing aan de slag te gaan. Buurtwarmte is opgericht om met buurten zelf aardgasvrije wijken te realiseren. Ecode ontwikkelt professionele ICT-producten speciaal voor energiecoöperaties. En de eerste landelijke duurzame mobiliteitscoöperatie, CDMN, heeft zich ook al aangemeld. Energie Samen is zo breed als de energietransitie zelf. De integratie van alle activiteiten maakt een krachtige organisatie, waarin zowel veel lobbykracht aanwezig is als kennis en ervaring bij het ondersteunen van duurzame (energie)projecten.

Energie Samen activeert door haar brede en actieve achterban maatschappelijk eigenaarschap en zeggenschap in de energietransitie.

Projectleiders helpen lokaal Met begeleiding van Energie Samen-projectleiders zijn en worden verschillende windprojecten geheel of gedeeltelijk coöperatief ontwikkeld. Zo staat de Culemborgse coöperatie Vrijstad Windwinning aan de lat voor het, samen met Eneco, ontwikkelen van (zes) windmolens. De coöperatie kon al vroeg in het proces het gemeentelijk beleid beïnvloeden, zodat de omgeving nu voor 50 procent van het project mee kan doen. Met Eneco is een sterke coalitie gevormd waarin ook de grondeigenaren vertegenwoordigd zijn, en is de omgeving goed aangehaakt. Ze wisten politiek draagvlak voor het plan te verwerven door af te spreken dat 20 procent van de grondopbrengsten ten goede komt aan de omgeving. De negatieve sfeer jegens het gemeentebestuur aan het begin van het proces, is dankzij de inzet van de coöperatie grotendeels verdwenen. Inmiddels is Vrijstad Windwinning zover dat ze de hulp van de projectleiders bijna niet meer nodig heeft. Coöperatie de Knotwilg heeft de hulp van een Energie Samen-projectleider ingeroepen bij het ontwikkelen van een windproject bij Gorinchem. Eerder probeerden ze een dorpsmolen te verwerven bij een project van Eneco in Vianen, maar omdat dit project al te ver in het proces was ging dit niet door.

Dit heeft er wel toe geleid dat Energie Samen en Eneco voor het project in Gorinchem hebben afgesproken dat het voor de helft door coöperatie De Knotwilg ontwikkeld wordt. En de nieuwe windmolen die bij Vianen mogelijk is, die kan wel door De Knotwilg gerealiseerd worden.

38

Elk van de twaalf provinciale natuur- en milieufederaties heeft een achterban van tientallen tot wel honderd lokale en regionale organisaties, en daarnaast individuele leden of donateurs. Samen met deze achterban en vele partners in het maatschappelijk middenveld, maken we ons sterk voor natuur en landschap, een gezonde leefomgeving, duurzame ontwikkeling en een circulaire economie. De Natuur en Milieufederaties ervaren dagelijks de spanning die bestaat tussen de transitie naar energieneutraliteit en bescherming van natuur, landschap en leefomgeving. De uitdaging is om op béide thema’s stappen vooruit te zetten en dilemma’s die daarbij optreden zoveel mogelijk op te lossen. Dat lukt alleen door intensief met alle stakeholders samen te werken en lokaal eigenaarschap te creëren, de thema’s van deze handreiking.

De rol van de Natuur en Milieufederaties in de energietransitie De Natuur en Milieufederaties werken aan advisering, concrete projecten en beleidsprocessen. Voorbeelden van onze inzet:

1. Advies en assistentie aan energiecoöperaties en betrokken burgers. In verschillende provincies hebben de federaties daarvoor energieservicepunten ingericht. Hulp varieert van eenmalig advies tot het actief mee oprichten van energiecoöperaties, vanaf het prille begin (Zeeuwind) tot recent (bijvoorbeeld Energie-U, WindpowerNijmegen, Duurzaam Lopikerwaard).

2. We begeleiden gemeenten in processen met hun burgers en stakeholdergroepen, geven workshops en organiseren excursies naar voorbeeldprojecten. Ook ontwikkelaars adviseren we over een goed proces, draagvlak, het opzetten van omgevingsfondsen of inpassing in het landschap.

3. Samen met onze vele partners in het landelijk gebied komen we op voor het natuur- en landschapsbelang. Soms zeggen we ‘nee’ tegen onwenselijke locaties, soms komen we op voor mitigerende en compenserende maatregelen. Tegelijk werken we in dit netwerk aan steviger commitment bij de energietransitie, ook als die soms pijn doet.

4. Op alle niveaus zoeken we naar nieuwe samenwerkingen en uitwisselingen die de energietransitie verder helpen. Vaak staan we mee aan de wieg van regionale of provinciale energie-allianties. In kennisprogramma’s en communities of practice helpen we met kennisdeling over bijv. goed gemeentelijk energiebeleid.

5. Concrete projecten. Dat varieert van WATT NOU, een pilot om jongeren te betrekken bij de energietransitie, tot het mee ontwikkelen van (deels) coöperatieve wind- en zonprojecten, zoals Windpark Nijmegen-Betuwe.

6. Op landelijk niveau zetten we ons in voor sterke afspraken over participatie en over het goed meenemen van natuurbelangen. Bijvoorbeeld in de Gedragscode Wind op Land, in verschillende Green Deals en in het Klimaatakkoord.

7. We ontzorgen overheden, lokale partijen en ontwikkelaars met landelijke en provinciale handreikingen.

39

"Wind en zon met draagvlak? Het kan! Deze brochure laat zien - aan de hand van veel praktijkervaring dat gemeenten in de energietransitie een eigen koers kunnen varen. Met een stevige regie en brede participatie kunnen ze samen met alle betrokken partijen de beste locaties voor zon- en windprojecten vinden. En die koppelen aan andere gebiedsopgaven. Lokaal (mede-)eigendom is daarbij een must en heel goed haalbaar. De Natuur en Milieufederaties adviseren gemeenten, helpen energiecoöperaties en realiseren zelf projecten. Altijd met oog voor omwonenden, natuur, landschap en leefomgeving."

Annie van de Pas Netwerkdirecteur De Natuur en Milieufederaties

"Energie Samen is actief in heel Nederland. We realiseren duurzame energie en energiebesparing op een brede, coöperatieve wijze. Je komt altijd wel weerstand tegen bij wind en zon, maar als organisaties met lokale roots zijn we goed in staat om het gesprek over nut en noodzaak aan te gaan. Bovendien kan iedereen die dat wil daadwerkelijk met onze projecten meedoen. Daarom zijn onze leden een goede samenwerkingspartner voor gemeenten die aan de slag willen met de energietransitie. Wij kunnen helpen met professionele coöperatieve projectontwikkeling als die kennis lokaal nog niet aanwezig is."

Siward Zomer Woordvoerder Energie Samen

40