Handreiking-zon-en-wind12059.pdf (Natuur en Milieu Federatie Zuid Holland).pdf

Wind- en zonneparken realiseren samen met inwoners

Hoe organiseer je als lokale overheid een succesvol proces met draagvlak en lokaal eigendom?

1

Colofon Dit is een uitgave van de Natuur en Milieufederaties, in samenwerking met Energie Samen. De uitgave is primair bedoeld voor gemeenten en geeft praktische adviezen en voorbeelden voor het realiseren van wind- en zonneparken met draagvlak en lokaal eigendom. Redactie: Miranda Koffijberg (Communicatiebureau de Lynx) Alex de Meijer (Gelderse Natuur en Milieufederatie) Foto’s en illustraties: Alex de Meijer, Balanyna Photography, Christine Wevers, De Windvogel, Gemeente Beuningen, Gemeente Ronde Venen, GNMF, Hanzehogeschool Groningen, John Voermans, NMU, Pixabay, Provincie Groningen, Provincie Limburg,. Deze uitgave is tot stand gekomen in opdracht van de Provincie Gelderland, geschreven mede naar aanleiding van de Green Deal Participatie van de Omgeving bij Duurzame Energieprojecten. 1e druk: Juni 2019 Opbouwend commentaar op de inhoud van deze uitgave is welkom: Gelderse Natuur en Milieufederatie (GNMF), t.a.v. Alex de Meijer, a.de.meijer@gnmf.nl © Citeren uit deze uitgave wordt aangemoedigd. Overname van foto’s en illustraties alleen met bronvermelding.

2

Inhoud Voorwoord

4

Inwoners meekrijgen? Zo lukt het!

5

Sleutel 1 Het beste proces is volledig, zorgvuldig én inclusief Altijd doen 1. Hou regie, laat het niet alleen aan de ontwikkelaar over 2. Start altijd bij de hele energieopgave - niet bij zon en wind 3. Begin nu! We mogen geen tijd meer verliezen 4. Let op het democratisch gehalte van het proces

6

7 10 12 14

Sleutel 2 De financiële baten voor de lokale gemeenschap Vier adviezen 1. Zet in op 50% lokaal eigendom, ook als er geen coöperatie is 2. Neem in het beleid de ambitie op voor 50% lokaal eigendom 3. Bemoei je actief met de realisatie van lokaal eigendom 4. Creëer de voorwaarden voor succes

18

19 21 22 24

Bijlagen Bijlage 1 - Meer lezen en weten over participatie?

28

Bijlage 2 - Voorbeelden van energiespellen

31

Bijlage 3 - De vormen van financiële participatie

32

Bijlage 4 - De lokale baten in geld uitgedrukt

34

Bijlage 5 - Hoe werkt de maatschappelijke tender?

36

Energie Samen De Natuur en Milieufederaties

38 39

3

We gaan het doen! Energie voor en door onze inwoners

’Vroeger' was het simpel: energie werd opgewekt in grote centrales. Het energiesysteem was goed geregeld in Nederland en dat heeft ons veel rijkdom en voorspoed opgeleverd. Overzichtelijk, maar ook vervuilend en bovendien gingen de winsten naar grote bedrijven en hun aandeelhouders. En het gaat ook gepaard met veel ellende, denk aan de aardbevingen door gaswinning. Goede redenen om ons energiesysteem anders te regelen: energie door en voor onze inwoners! Goed voor het milieu en voor de portemonnee, door de winsten lokaal te verdelen. We hebben NU het momentum om dat goed te organiseren. We hebben bijna een definitief Klimaatakkoord en we zijn al begonnen met de opzet van de Regionale Energiestrategie. Goede voorbeelden te over. Laten we van elkaar

Bij mijn aantreden als gedeputeerde kreeg ik de

leren en laten we blijven uitdragen dat we samen

vraag waar ik me in het bijzonder mee bezig wilde

duurzame energie moeten en gaan opwekken. Door

houden. Ik hoefde daar geen seconde over na te

en voor onze inwoners!

denken: bijdragen aan het opstellen van goede Regionale Energiestrategieën. Dit vraagt van ons

Nienke Homan, Gedeputeerde provincie Groningen

allemaal inzet én de wil om samen afspraken te maken en deze uit te voeren. Ondertussen moeten we niet stil zitten en goede initiatieven mogelijk maken. De participatie van bewoners is hierbij cruciaal. In Gelderland zien we hiervan goede voorbeelden. Laten we die benutten en slagvaardig werken aan een groene, duurzame samenleving. Jan van der Meer, Gedeputeerde provincie Gelderland

4

Inwoners meekrijgen? Zó lukt het! U staat als gemeente voor de opgave om de overgang te maken van fossiele naar duurzame energiebronnen. Dus u stelt beleid vast met een eigen gemeentelijk doel en u doet samen met andere gemeenten een aanbod voor de Regionale Energiestrategie. Voor lokale opwekking van duurzame energie ontkomt u hierbij niet aan wind- en/of zonneparken. Maar hoe doet u dit sámen met uw inwoners, op zo’n manier dat u goede en gedragen besluiten kunt nemen?

Voor een geslaagd traject rond wind- en zonprojecten bestaat geen kant-en-klaar recept. In deze brochure laten we zien wat uw rol als gemeente kan zijn; vooral dat u er verstandig aan doet stevig de regie te houden. Gebrek aan ervaring met participatieprocessen rond wind- en zonne-energie hoeft daarbij geen probleem te zijn. We beschrijven de belangrijkste do’s and don’ts: wat

1

Investeer van begin tot einde in het participatieproces: hou zelf de regie!

2

Laat de baten ten goede komen aan de lokale gemeenschap, 50% lokaal eigendom is mogelijk.

moet u in elk geval doen in gesprekken met uw inwoners en wat kunt u beter laten? Wat kunt u prima overlaten aan de ontwikkelaar en op welk moment, en wat beter niet? We geven ook aan waarom het streven uit het Klimaatakkoord - 50% van de productie in eigendom van de lokale omgeving - zo belangrijk is en hoe u dat streven helpt waarmaken. Met een goede aanpak vergroot u de kans dat de

.

aanleg van wind- of zonneparken positieve energie brengt in de gemeenschap. En dat veel inwoners uiteindelijk tevreden zijn met hun zonnepanelen en windturbines, ook als die in de achtertuin staan.

5

1

Het beste proces is volledig, zorgvuldig én inclusief

Het organiseren van een zorgvuldig proces met inwoners en andere stakeholders is dé basis voor een succesvolle energietransitie, zo blijkt keer op keer. Niet alleen het proces rond één specifiek project, maar vooral en allereerst het brede proces over de hele energieopgave en de locatiekeuzes. Er is al veel geschreven over hoe een participatieproces er idealiter uitziet. Maar waar papier geduldig is, blijkt de praktijk vaak weerbarstig, zeker als het gaat om de aanleg van wind- en zonneparken. Daarbij spelen specifieke zaken die u vooraf beter goed in het vizier houdt.

bij het betrekken van de omgeving rond wind- en zonneparken:

1. Hou regie, laat het niet alleen aan de ontwikkelaar over.

2. Start altijd bij de hele energieopgave - niet bij zon en wind. 3. Begin nú, we mogen geen tijd meer verliezen. 4. Let op het democratisch gehalte van het proces.

6

1. Hou regie

laat het niet alleen aan de ontwikkelaar over

Ontwikkelende partij: “Zullen wij in overleg gaan met de omwonenden? Dat hebben we vaker gedaan.”

Gemeente: “Dank voor het aanbod, maar we gaan eerst met de bevolking over randvoorwaarden en locaties praten. We hebben jullie wel graag aan tafel.”

Ontwikkelaars van wind- en zonneparken weten

Dat geldt ook voor het formuleren van andere

vaak precies wat de beste locaties zijn voor hun

randvoorwaarden, bijvoorbeeld om hinder voor de

projecten. Ze concurreren om grondposities en

omgeving te voorkomen, voor plussen voor

maken vaak vroegtijdig afspraken met

landschap en natuur en over financiële participatie.

grondeigenaren of sluiten zelfs al contracten. Het

Het vraagt om een beleidstraject met een integrale

is verleidelijk om zo’n ontwikkelpartij meteen zelf

benadering waarin alle belangen worden afgewogen.

het participatieproces rond zijn project te laten

Dat is de taak van de overheid, niet van een

verzorgen. U hoeft dan als gemeente niet veel te

ontwikkelaar.

doen en kunt ‘neutraal’ afstand houden. Het risico is echter levensgroot dat omwonenden of landschapsbeschermers in verzet komen. De ontwikkelaar, als belanghebbende partij, moet dan zónder steun van u als onafhankelijke overheid uitleggen waarom wind- of zonneparken noodzakelijk zijn in de energietransitie, en waarom op deze plek. Op deze manier gaat het maar al te vaak mis. Het dringende advies is om de participatie rond de energietransitie áltijd op een hoger niveau te beginnen, níet vanuit één locatie. Het bepalen van de beste locaties hoort onderwerp te zijn van een democratisch proces sámen met de bevolking.

7

Afkoelperiode Wanneer participatie meteen vanuit een concrete locatie start, is het afbreukrisico groot. Door verzet van omwonenden, en een gemeenteraad die daar in meegaat, kan het project sneuvelen. Er is dan meestal een flinke afkoelperiode nodig. Als er alsnog wordt geïnvesteerd in breed gedragen beleid, kan blijken dat de locatie heel geschikt is, maar dan is deze al ‘besmet’ geraakt. Helaas is er geen EHBO-set om geleden schade snel te herstellen.

Formuleer eerst de visie Hou dus zelf de regie. Zeg niet: we hebben een zoekgebied voor wind- of zonneparken, kom als ontwikkelaar maar met uw plan. Formuleer altijd eerst zélf een visie op participatie in wind- en zonprojecten en stel daarin ook zelf de spelregels vast: over het proces, over locatiekeuze (met aspecten als netinpassing, natuur, landschap, landbouw, omwonenden) en over de financiële participatie en lokaal eigendom. Als gemeente kunt u uw eigen ambtenaren of een adviesbureau een beleidskader voor wind- en/of zonneparken laten opstellen; er zijn genoeg voor-

Voor elk concreet project een participatieplan

beelden om te kopiëren. Maar u doet er veel beter

Initiatiefnemers van concrete projecten moeten

aan om de diverse stakeholders en de bevolking

altijd een eigen participatietraject doorlopen met

vanaf het begin te betrekken, dus ook bij het

de omgeving. Over participatie hebben de wind-

opstellen van beleid. Dat is ook zo afgesproken in

en zonnesector vrijwillig minimumvoorwaarden

het Klimaatakkoord en het is de werkwijze van de

vastgelegd, o.a. in de Gedragscode Acceptatie

Omgevingswet.

& Participatie Windenergie op Land, in de

Dit kost tijd en inzet maar het helpt u om uw

Green Deal Participatie van de Omgeving bij

inwoners ‘mee te nemen’ in het lastige proces van de

Duurzame Energieprojecten en in het

energietransitie. Projecten die vervolgens in beeld

Klimaatakkoord. De gemeente kan nadere

komen en die passen binnen de gestelde kaders,

voorwaarden stellen die voortkomen uit het

hebben veel meer kans op succesvolle realisatie.

doorlopen beleidstraject en ook locatiespecifieke

Dat is ook in het belang van de ontwikkelaars want

voorwaarden. Uiteraard moet het hele wettelijk

het beleid biedt hen helderheid en meer zekerheid.

verplichte traject worden doorlopen.

Zij hoeven minder vaak risicovolle investeringen te doen. N.B.: Bij windparken is de provincie veelal bevoegd om het inpassingsplan vast te stellen en de omgevingsvergunning te verlenen. In het belang van een goed lokaal proces kan u de provincie vragen van haar bevoegdheid af te zien, waardoor de gemeente bevoegd gezag wordt.

8

“Als gemeente hebben we uitgebreid de tijd genomen om kennis te delen over de energietransitie met onze inwoners en te luisteren naar de randvoorwaarden die zij stellen aan het plaatsen van zonnevelden of windmolens in hun omgeving. Het gemeentehuis vulde zich met levendige gesprekken; uiteenlopend over natuur, milieu, geluid of het zicht.” Kiki Hagen, Wethouder gemeente Ronde Venen

9

2. Start altijd bij de hele energieopgave - niet bij zon en wind

Raadslid: “Kunnen we als gemeente niet beter aandelen in wind op zee nemen? Dat is veel effectiever en spaart ons landschap.”

Deskundige: “Er komen flink wat windparken op zee, maar die zijn nodig voor de energieintensieve industrieën. De regio’s moeten hun eigen broek ophouden. En op 120 meter hoogte waait het overal hard genoeg.’

Het opstellen van beleid en doelen voor de

Neem daarom, wanneer u in gesprek gaat over

energietransitie start met het bespreken van de

geschikte locaties en randvoorwaarden, altijd éérst

opgave: hoeveel energie gebruiken we? Hoeveel

ook de opgave door. Geef uw inwoners en organi-

kan worden bespaard en hoeveel energie moet

saties de ruimte om zaken ter discussie te stellen.

duurzaam worden opgewekt om energieneutraal

Neem tijd om hun vragen te beantwoorden, zoals

te worden? Welke bronnen kunnen we daarvoor

over wind op zee, zon op daken, waterkracht of de

inzetten en wat zijn de tussendoelen, bijvoor-

inzet van kernenergie en vragen over opslag en

beeld in 2023 en 2030? Wat zijn voor wind- en

distributie van duurzame energie. Doe soms moeite

zonne-energie de mogelijkheden in de regio?

om iets te onderzoeken, bijvoorbeeld een mogelijk alternatief dat naar voren wordt gebracht. Geef het

Dit gesprek vindt in 2019 en 2020 voor een deel van

verschil aan tussen de technieken van nú, waarmee

de energieopgave plaats in alle Nederlandse regio’s.

we moeten ontwerpen voor 2030, en innovatieve

De Regionale Energiestrategie (RES) zal specifiek

technieken of andere mogelijkheden voor de langere

een aanbod moeten bevatten voor grondgebonden

termijn. Bekijk ook of sommige bezwaren kunnen

zonne- en/of windenergie, inclusief globale zoek-

worden weggenomen of verlicht.

gebieden. Wijk in deze fase echter niet meer af van de concrete

Geef ruimte, maar wijk niet af van de opgave

opgave die u eerder hebt vastgesteld, bijvoorbeeld

Het is belangrijk om burgers en belangengroepen te

blijvend, maar de uitkomst van bindende afspraken

betrekken bij het vaststellen van het RES-aanbod,

op hoger niveau, van ‘Parijs’ tot het Klimaatakkoord.

maar dit kan slechts in beperkte mate. Mensen zullen niet vanzelfsprekend de opgave aan wind- en zonlocaties in uw gemeente begrijpen en accepteren.

10

voor het RES-aanbod. Deze opgave is niet vrij-

Met een concrete opgave voor ogen, en, heel belangrijk: nog zónder vooraf vastgestelde locaties, zijn de meeste mensen uiteindelijk bereid mee te puzzelen en te zoeken naar de beste plekken in plaats van weerstand te (blijven) bieden. Zeker wanneer er ook ruimte is om in oplossingen te denken, zoals over compensatie van overlast of het beperken van de aantasting van het landschap. Benut in deze fase ook het enthousiasme van mensen die graag zien dat lokaal duurzame energie wordt opgewekt, bijvoorbeeld leden van een lokale energiecoöperatie. Zij kunnen het geluid inbrengen dat er mogelijkheden zijn om zelf financieel te participeren of dat vanuit het rendement van een park extra dingen voor een dorp, stad of wijk gedaan kunnen worden.

Vereist: communicatie- en proceskwaliteit U investeert als gemeente (ambtelijk en bestuurlijk) in goede, duurzame contacten met uw bevolking.

“In eerste instantie was hier niemand blij met de komst van vier, en straks nog meer windmolens naast onze woningen. Inmiddels ben ik voorstander van windmolens. Maar alles staat of valt met een goede communicatie” Dia Vennis, Buurtschap Reeth, raadslid gemeente Overbetuwe

Maar besef dat processen rond wind- en zonneparken vragen om verschillende deskundigheden en om proceskwaliteit. Geduld, inlevingsvermogen en het erkennen van belangen zijn essentieel. Het kan verstandig zijn een onafhankelijke regisseur aan te trekken om het hele proces te organiseren, met ontwerpateliers, dorpsbijeenkomsten, een klankbordgroep of omgevingsadviesraad. Belangrijk is ook voldoende ruimte en tijd te geven aan mensen om zich de materie eigen te maken en oplossingen te onderzoeken, maar schep geen onrealistische verwachtingen. Wees vanaf het begin helder waar mensen wel en niet nog invloed op kunnen hebben, en wat er met de inbreng gebeurt: wordt die ‘meegenomen’, is sprake van een zwaarwegend advies, gaat het nog verder?

Zon en wind vergeleken De energieopbrengst van windturbines is sterk afhankelijk van hun locatie (windrijk of minder windrijk gebied), maar stijgt nog steeds door met name de toenemende ashoogte en rotordiameter en meer opgesteld vermogen. Als rekenvoorbeeld nemen we een windturbine van 4 MW die per jaar gemiddeld 2200 tot 3250 vollasturen draait (uren dat de molen op vol vermogen zou moeten draaien om de jaarproductie te produceren). De energieopbrengst is dan gemiddeld 10 tot 13 GWh, goed voor het jaarlijks stroomverbruik van 3.367 tot 4.377 huishoudens (een gemiddeld huishouden - 2,2 personen - verbruikt 2,97 MWh elektriciteit per jaar).

Meer lezen?

De energieopbrengst bij zonne-energie is

In bijlage 1 vindt u een verwijzing naar een groot

afhankelijk van de opstelling en de mate van

aantal documenten en links waar u meer leest

bedekking van het oppervlak en varieert van

over hoe u participatieprocessen goed kunt

gemiddeld 550 MWh (1,9 TJ) tot 1000 MWh (3,6

inrichten. Bijlage 2 noemt een aantal spellen die

TJ) per jaar per hectare, goed voor het stroom-

u kunt gebruiken om goede discussie met

gebruik van 185 tot 330 huishoudens. Om

bewoners te voeren over de energietransitie.

evenveel elektriciteit te leveren als 1 windturbine is dus 10 tot 23 hectare zonnedak of -veld nodig.

11

3 Begin nu!

We mogen geen tijd meer verliezen

Raadslid: “We zijn begonnen met een breed gebiedsproces. Dat heeft een half jaar gekost, terwijl we eigenlijk al vooraf wisten wat er uit zou komen.”

Wethouder: “Ja, dat klopt. Maar de noodzaak is nu breder geaccepteerd en we hebben goede randvoorwaarden opgesteld. De gemeenteraad kan straks makkelijker instemmen met een wind- of zonnepark.”

Een gebiedsproces rond de aanleg van zonnevelden en windturbines kost tijd. Maar de klimaatopgave is urgent. Daarom is het zaak om nú, als u nog niet bent begonnen, aan de slag te gaan. U kunt - of eigenlijk: moet - het parallel en in wisselwerking met het RES-proces doen, mét de ondersteuning die daar bij hoort. Volgens het Klimaatakkoord dient in 2025 alles beschikt te zijn en dus in 2024 alles vergund (minimaal 35 TWh grondgebonden wind en zon op land). In 2021 moet het beleid rond zijn. U kunt veel tijd besparen omdat u het wiel niet opnieuw hoeft uit te vinden; maak gebruik van de voorbeelden die er al zijn.

Energiek Beuningen In 2016 is de nota ‘Energiek Beuningen’

Een goed proces met de bevolking willen voeren

opgesteld. De ambitie: energieneutraal in 2040.

mag geen excuus zijn voor uitstel. Te lang wachten

De gemeente zet in op een mix van maat-

met knopen doorhakken is ook om een andere reden

regelen, zoals energiebesparing, een energie-

onverstandig. Op een gegeven moment moet er

neutrale wijk, zonne-energie op daken en

duidelijkheid komen. Eindeloos blijven wachten en

opwekking van 731 TJ/jaar aan elektriciteit, met

nog een rondje overleg doen helpt de acceptatie juist

name in het buitengebied. Om dat op een zorg-

weer om zeep. De acceptatie kan groter worden als

vuldige wijze te doen, en de bevolking erin mee

u zoekt naar koppelingen met andere gebieds-

te nemen, startte de gemeente een

opgaven, die wellicht efficiënt te combineren zijn. Het

gebiedsproces. Op de foto ziet u hoe inwoners

RES-proces biedt daar mogelijkheden voor.

en mensen van de gemeente met kaarten en fiches samen zoeken naar locaties voor wind- en zonneparken.

12

“We namen en nemen de tijd voor een breed proces, met dorpsbijeenkomsten, een gebiedsraad van inwoners, excursies, een website en een nieuwsbrief. Dat werkt! De gebiedsraad stelde een goed advies op en dat is, met wat wijzigingen, aangenomen door de gemeenteraad. Inwoners volgen het proces nauwgezet; men is kritisch over windturbines en zonneparken én over de zones waar die kunnen komen. In het MER-traject wordt het concreter. We hebben goede randvoorwaarden gesteld, zoals 50% lokaal eigendom en een gebiedsfonds. Het is essentieel dat lokaal geprofiteerd kan worden van de opgewekte energie.” Piet de Klein, Wethouder gemeente Beuningen

13

4 Let op het democratisch gehalte van het proces Raadslid: “Zijn nou alleen die groene natuur- en milieuclubs betrokken?”

Ambtenaar: “Nee, komende donderdag hebben we overleg met de dorpsraad en er schuiven ook inwoners uit de buurgemeente aan.”

De invloed van een wind- of zonnepark is groot,

wordt alleen maar beter als sommige bezwaren

dus de groep mensen en belangenorganisaties

kunnen worden weggenomen en problemen worden

die daarover een mening heeft ook. Betrek in het

opgelost. Dat verkleint de kans dat als er eenmaal

gebiedsproces daarom heel bewust en vanaf het

een projectlocatie is bepaald, er nog onvoorziene

begin een brede groep belanghebbenden. Zij

problemen opduiken. Het risico blijft bestaan dat er

kunnen dan direct met elkaar het gesprek

bij een concreet project opnieuw bezwaren komen,

aangaan, waar nodig opnieuw over de urgentie

bijvoorbeeld van omwonenden die eerdere

en de opgave, maar ook concreet over geschikte

communicatie hebben gemist. Uiteraard moet de

locaties in de gemeente (of regio) en over alle

gemeente hun bezwaren serieus behandelen, maar

andere randvoorwaarden.

dat kan nu wel in het vertrouwen dat er al een zorg-

Ook de netbeheerder hoort aan tafel, die kan

vuldige weging heeft plaatsgevonden en veel

zeggen: hier kan het wel en hier niet vanwege de

mogelijke problemen reeds zijn opgelost.

aansluitmogelijkheid op het net. Het bespreken

Bij dit proces past dat de gemeente (en wanneer die

van dit soort ‘platte’ dingen maakt dat mensen

in beeld komt: de ontwikkelaar) transparant opereert,

beter gaan begrijpen waar het over gaat.

bijvoorbeeld door te zorgen dat online alle stappen

Daarom is het ook belangrijk, al kan dat het beste

van het proces te volgen zijn en de uitkomsten goed

‘zijdelings’ gebeuren, om reeds lokaal neer-

zijn gedocumenteerd.

gestreken ontwikkelaars van zon en wind te betrekken.

Nodig ook ‘tegenstanders’ uit

Kijk over de grens Moderne windturbines zijn zo hoog dat ze vaak impact hebben op buurgemeenten. Nodig vertegen-

Vraag juist ook mensen aan tafel van wie u verwacht

woordigers van die gemeente(n) uit in het gebieds-

dat ze kritisch zijn over wind- of zonneparken. Wees

proces, en vraag hen wie nog meer uitgenodigd

daar niet bang voor. Als alle belangen zo goed

zouden moeten worden. Vraag hen ook hoe mensen

mogelijk zijn aangehaakt bij het gesprek over lokale

uit hun gemeente het best bereikt kunnen worden

energieopwekking en de locaties, komen ook de

voor meer algemene aankondigingen, bijvoorbeeld

meeste (potentiële) problemen in beeld. Het project

via de huis-aan-huiskrant van die gemeente.

14

Dit kan voorkomen dat er straks wel een mooi resultaat ligt uit het proces met inwoners, maar dat raadsleden zich te weinig gehoord voelen. En omgekeerd, dat de gemeenteraad het resultaat terzijde schuift, waardoor de burgers en stakeholders die er tijd in staken zich niet serieus genomen voelen. Beleid dat voortkomt uit een goed, breed proces en is vastgesteld door een betrokken en geïnformeerde gemeenteraad, loopt later minder

Voorbeelden Goed gedocumenteerd: het participatieproces voor een energielandschap in Rijnenburg en Reijerscop - te vinden op utrecht.nl. Inzichtelijk gepresenteerd: een beleidskader voor zonne-energie - zonneveldenbunnik.nl. Veelgestelde vragen en antwoorden in een groeidocument: download de pdf op energiekbeuningen.nl.

Bij zonne-energie lijkt dat minder relevant, maar wind- en zonne-energie worden steeds vaker gecombineerd opgepakt. Ook het vollopen van het net is een reden om in een groter gebied dan één gemeente naar de opgave te kijken. Er wordt gedacht aan energielandschappen, met buffering van de energie en eventueel op termijn netverzwaring. Daarbij kunnen andere gebiedsopgaven worden meegekoppeld en tegelijk andere gebieden worden ‘ontzien’.

Betrek de gemeenteraad ook apart Het primaat van de besluitvorming over beleid en bestemmingsplannen ligt uiteindelijk bij de gemeenteraad. De raadsleden zijn ook degenen die ontevreden inwoners te woord moeten staan en zich naar hen moeten verantwoorden. Het kan daarom een goed idee zijn om gemeenteraadsleden te laten aanschuiven (als deelnemer of als toehoorder) bij gesprekken en ateliers voor inwoners en andere stakeholders over wind- en zonneparken. Het is in elk geval aan te raden om ook een of meer aparte raadsinformatiebijeenkomsten te organiseren om tussentijds bij te praten over het proces. De raad kan dan zelf nadenken over dilemma’s die er zijn, zoals locatieafweging, inpassing, het proces met de

kans op averij. Zodra concrete locaties bekend worden, kunnen zich alsnog verontruste burgers melden. Tenzij er onverhoopt relevante nieuwe informatie op tafel komt, is er niet direct een reden om uw democratisch bepaalde koers te wijzigen. Ga altijd serieus met vragen, bezwaren en belangen om, maar schep ook duidelijke verwachtingen. Je mening en inbreng geven betekent niet ‘je zin krijgen’.

Wie nodigt u in elk geval aan tafel? ► potentiële omwonenden: bewoners uit de gebieden (ook over de gemeentegrens heen) waarvan bekend is dat ze geschikt zouden kunnen zijn voor wind- of zonneparken; maak hen duidelijk dat daar nog niets over is beslist, maar dat hun stem nu wel van belang is ► actieve bewoners uit bijv. dorpsraden, verenigingsleven ► in duurzaamheid geïnteresseerde bewoners ► energiecoöperaties ► organisaties die opkomen voor milieu, natuur, landschap, cultuurhistorie, recreatie ► grondeigenaren, landbouw, waterbeheerders ► de netbeheerder ► bedrijfsleven

Betrek ook: ► de reeds bekende ontwikkelaars van zon en wind ► de gemeenteraad ► de buurgemeenten, de regio en de provincie ► jongeren en het onderwijs

ontwikkelaar en de ideeën over lokaal eigendom.

15

Werken met een gebiedsraad

Organiseer het proces

Een ‘gebiedsraad’ is een goed middel gebleken voor

► Kies een door ieder gerespecteerde

het opstellen van randvoorwaarden voor windparken, en inmiddels ook voor zonneparken. Een gebiedsraad is een klein, maar representatief gezelschap dat over een langere periode regelmatig bij elkaar komt. Deelnemers krijgen de kans zich in

onafhankelijke voorzitter of procesregisseur ► Bespreek de samenstelling: omwonenden en andere belangen, eventueel ook de gemeente en ontwikkelaars ► Maak afspraken over het goed functioneren (hoe

te werken in de materie en de beschikbare opties op

ga je met elkaar om, besluitvorming via

hun waarde te beoordelen. Het is ideaal als de

consensus of bij meerderheid, planning, externe

gemeente zo’n gebiedsraad een formele opdracht geeft en zorgt dat de raad breed is samengesteld en over voldoende deskundigheid beschikt.

communicatie) ► Leg vast dat steeds wordt teruggekoppeld met achterbannen en via inloopbijeenkomsten, en op welke wijze dat gebeurt

Wat is, buiten wat we hiervoor al schreven, van belang om dit goed te laten werken?

► Geef iedereen gelegenheid om te reageren op tussenresultaten

Zorg vooraf dat: ► de opdracht ondubbelzinnig is, inclusief een (realistische) termijn van oplevering ► het eindadvies in principe als zwaarwegend wordt gezien door het gemeentebestuur ► de raad breed en representatief wordt

Windturbines (NLVOW) schreef in 2017 het handboek ‘Omgevingsparticipatie bij windenergie op land: lessen uit de praktijk’.

samengesteld, wat betreft verschillende

Daarin staan ze o.a. uitgebreid stil bij het

belangen, leeftijden, deskundigheden en de

functioneren van een ‘OmgevingsAdviesRaad’ en

verhouding mannen en vrouwen

eventueel een Bewonersplatform, om de inbreng van

► de verantwoordelijke wethouder op afstand de regie heeft en een vinger aan de pols houdt ► er middelen beschikbaar zijn, zodat aanvullende expertise kan worden ingehuurd

Vergeet ontwikkelaars en grondeigenaren niet Het is verstandig om initiatiefnemers - ontwikkelaars en geïnteresseerde grondeigenaren - op afstand te houden bij het formuleren van randvoorwaarden. In alle gevallen is het wél nodig om de reeds bekende initiatiefnemers te betrekken. Dit kan ook in aparte gesprekken. Ze hebben relevante kennis - over de lokale grondsituatie, over de business case en de SDE+, over techniek - die kan helpen om onjuiste veronderstellingen te weerleggen en om onrealistische wensen, die projecten onmogelijk maken, te voorkomen. Ze hebben óók kennis over het proces met direct omwonenden en andere grondeigenaren. Maak daar gebruik van!

16

De Nederlandse Vereniging Omwonenden

bewoners in deze OAR voor te bereiden dan wel terug te koppelen.

“De realisatie van de eerste vier windmolens in onze gemeente was een traject van meer dan tien jaar met vele bezwaren. Eén windmolen is later geplaatst door coöperatie Zuidenwind. Daar kregen wij toen geen enkel bezwaar op. Wij hebben goede ervaringen opgedaan als het gaat om de samenwerking met burgerenergiecoöperaties. Er komen nu vijf nieuwe volledig coöperatieve windmolens. Dat heeft tot nu toe slechts enkele bezwaren opgeleverd en mogelijk geen beroep. Dit is een goed voorbeeld van regionale samenwerking en we zijn er trots op.” Piet Verlinden, Wethouder gemeente Leudal Bron citaat en foto’s: Een andere wind

17

2

De financiële baten voor de lokale gemeenschap

Inmiddels is het een breed geaccepteerd idee dat een deel van de baten van wind- en zonneparken ten goede behoort te komen aan de lokale gemeenschap. Financiële participatie van inwoners in een project is inmiddels ook de standaard in de windsector. Dat krijgt vaak gestalte in de vorm van een omgevingsfonds, een vergoeding aan direct omwonenden en/of het uitgeven van obligaties. Maar er valt nog meer ‘winst’ te behalen voor de lokale gemeenschap als die zelf (een deel van) het wind- of zonnepark ontwikkelt of in eigendom krijgt. We geven hieronder vier adviezen om dit voor elkaar te krijgen.

1. Zet in op 50% lokaal eigendom, 2. 3. 4.

18

ook als er geen coöperatie is. Neem de ambitie voor 50% lokaal eigendom op in het beleid. Bemoei je actief met de realisatie van lokaal eigendom. Creëer de voorwaarden voor succes.

1. Zet in op 50% lokaal eigendom, ook als er geen coöperatie is

Wethouder: “Wij willen graag dat u het zonnepark samen met onze bewoners ontwikkelt. We gaan hier uit van minimaal 50% lokaal eigendom.”

Ontwikkelende partij: “Een nobel streven, wethouder. Maar waar komt dat geld vandaan? En wie ziet u dat doen, is de deskundigheid aanwezig? De energiecoöperatie hier lijkt niet erg actief.”

In het Klimaatakkoord is als streven opgenomen

Mis die kansen niet!

om bij ontwikkeling van wind- en zonneparken op

Geef in het gemeentelijke beleid voor zon en/of wind

land 50% in eigendom van de lokale omgeving te

én in gesprekken met ontwikkelaars aan: wij streven

laten komen. Dit roept vragen op: wat kun je

naar ten minste 50% lokaal eigendom.

vragen van een ontwikkelaar als er (nog) geen sterke energiecoöperatie is in de gemeente? Wat

Daar zullen, zeker als u het als harde randvoor-

doe je als een coöperatie zonder grondpositie

waarde opneemt, bezwaren tegen worden inge-

zich meldt? Zijn de afspraken over financiële

bracht: wie gaat dit doen, waar komt het benodigde

participatie bij windprojecten in de gedragscode

geld vandaan, en moet niet eerst geïnventariseerd

van de windsector (NWEA c.s.) niet voldoende?

worden waar lokaal behoefte aan is? En: er is ook risico voor de gemeente en/of coöperatie, mooie

Het antwoord op die laatste vraag is: ja en nee.

rendementen zijn niet gratis! Wij hebben al veel werk

Ja, in de zin dat ontwikkelaars die zich aan deze

verzet, risico genomen en contracten gesloten - staat

gedragscode houden in Nederland windparken

de wet wel toe dat u nu zo’n randvoorwaarde oplegt?

moeten kunnen ontwikkelen. En ook ja, in de zin dat

Laat dat u niet weerhouden. We laten hierna zien dat

de kennis en het investeringsvermogen van ont-

het 50% lokaal eigendom bijna altijd georganiseerd

wikkelaars in wind en zon hard nodig zijn. Er ligt

kan worden en ook heel wenselijk is.

immers een enorme opgave voor de energietransitie. Maar het antwoord is ook nee, want een wind- of zonnepark kan lokaal veel meer opleveren wanneer inwoners (en het lokale MKB) het park zelf (mee) ontwikkelen en in eigenaarschap hebben of krijgen. Daarin kunt u als gemeente een belangrijke rol spelen, ook als er nog geen (ervaren) energiecoöperatie is.

19

Waarom lokaal eigendom een goed idee is Zelf investeren in duurzame energieopwekking is een manier om individueel iets te doen aan klimaatverandering. Bij lokaal eigendom doen mensen dat ook als lid van een gemeenschap. De energietransitie wordt daarmee iets van inwoners en niet alleen de overheid. De energietransitie wordt van een bedreiging tot een kans. Grootschalige en ingewikkelde techniek wordt iets eigens, waar mensen trots op zijn en de ontwikkeling van gaan volgen. Het levert nieuwe sociale verbanden op,

“De coöperatieve methode zorgt onder meer voor eerlijkheid en geeft grootschalige techniek een menselijk gezicht. En elke windmolen kan de lokale gemeenschap jaarlijks 150.000 euro opleveren. Het gaat absoluut niet alleen om geld, maar het is wel een positieve kant van de zaak.”

mensen weten elkaar te vinden en helpen elkaar. Betrokkenen krijgen meer inzicht in het eigen energiegebruik en dat is een impuls om nog meer te doen aan besparing en duurzaamheid.

To do: 1. Lokaal eigendom opnemen in gemeentelijke visie

Gerlach Velthoven directeur Energie Samen Rivierenland

2. Actief mee bemoeien 3. Voorwaarden voor succes creëren

Geef aan wat 50% lokaal eigendom inhoudt Het streven naar 50% lokaal eigendom in het Klimaatakkoord gaat duidelijk verder dan eerdere voornemens van de windsector en geldt voor windén zonne-energie (grootschalig). Wanneer u deze ambitie overneemt in uw visie, is het van belang om goed te formuleren wat u verstaat onder 50% lokaal eigendom. Bespreek dit in het participatieproces met uw burgers. Gaat het om eigendom wanneer het wind- of zonnepark is opgeleverd? Of gaat het ook over mee ontwikkelen, met meer risico maar ook meer zeggenschap en (bij realisatie) meer opbrengst voor de omgeving? Mag het een lokaal bedrijf zijn of een coöperatie van grondeigenaren, of moet er ook een écht stevig aandeel zijn voor burgers, al dan niet via

Meer lezen?

een coöperatie? Over hoeveel mensen moet het

In bijlage 4 leest u meer over het extra financiële

minimaal gaan en uit welk gebied? Moet er een

rendement dat een duurzaam energiepark in

‘voorkeursregeling’ zijn voor omwonenden? Is een

eigen bezit kan opleveren voor inwoners

instapregeling voor minima gepast?

individueel en voor de hele gemeenschap. Het

Bespreek dit alles goed en laat u er over adviseren.

rendement maakt dat inwoners positiever naar

Timmer het vooraf in de visie niet helemaal dicht

de hele energietransitie kijken en het is het

want het is bij elk project maatwerk.

vliegwiel voor nieuwe energieprojecten.

20

2. Neem in het beleid de ambitie op voor 50% lokaal eigendom

In hoofdstuk 1 gingen we in op procesparticipatie.

Zelfs 100%

Financiële participatie is daarbij onderdeel van het

Gaat het om eigen overheidsgrond, dan is nog méér

gesprek. Eén van de uitkomsten kan de wens voor

haalbaar. Zo is Windpark Nijmegen-Betuwe 100%

lokaal (mede-)eigendom zijn. Om dit niet alleen een

coöperatief ontwikkeld, zelfs zonder dat er aan het

‘streven’ te laten zijn kunt u in uw visie of beleids-

begin van het proces een coöperatie bestond (zie

kader minimaal 50% lokaal eigenaarschap opnemen

kader). Er is óók een hoger percentage lokaal

als randvoorwaarde voor nieuwe wind- en

eigendom haalbaar als er al een sterke energie-

zonprojecten.

coöperatie bestaat die zelf actief op zoek gaat naar grondposities. Hét voorbeeld zijn de coöperaties

Praktijk leert dat het kan

Zeeuwind en Deltawind, die het 100 MW grote

Juristen zullen misschien tegenwerpen dat de ge-

Windpark Krammer opleverden. Met een historie van

meente dit niet kan opleggen omdat het alleen mag

meer dan 30 jaar en samen zo’n 5.500 leden waren zij

gaan over ruimtelijke voorwaarden. Dit baseren zij op

in staat om professionele krachten in te huren, kapitaal

uitspraken van de Afdeling Bestuursrechtspraak van

aan te trekken en een succesvolle crowdfunding-actie

de Raad van State, die meermaals uitsprak dat bij

op te zetten, grotendeels in de eigen regio.

bestemmingsplannen of vergunningen een afweging moet worden gemaakt op grond van een ‘goede ruimtelijke ordening’. Dit was echter in beroepszaken waarin ‘gebrek aan draagvlak’ werd ingezet als argument om windparken tégen te houden. Wanneer een gemeente actief aanstuurt op het realiseren van wind- en/of zonneparken kunnen niet-ruimtelijke voorwaarden - o.a. over participatie - prima worden opgenomen in een beleidskader. De praktijk bij windprojecten, in bijvoorbeeld Staphorst en MiddenLimburg, en bij diverse beleidskaders voor zonne-

Heeft de ontwikkelaar al afspraken? Heb je als gemeente invloed op lokaal eigendom als ontwikkelaars en grondeigenaren al afspraken hebben? Jazeker. Die afspraken gelden immers niet voor de gemeente. Als de gemeente (of provincie) aanvullende eisen stelt, zullen de afspraken wellicht opengebroken moeten worden. Dat is het risico van elke ondernemer, zolang die geen vergunning heeft ontvangen.

energie leert dat ontwikkelaars dit accepteren.

21

3. Bemoei je actief met de realisatie van lokaal eigendom

Bemoei je als gemeente steeds actief met de

actieve coöperatie uit een andere gemeente. Laat

manier waarop het lokale eigendom vorm krijgt,

geïnteresseerde bewoners ook weten dat ze in de

om te zorgen dat de baten van een zonnepark of

beginfase van de projectontwikkeling ‘ontzorgd’

van windturbines voldoende breed gedeeld

kunnen worden (zie ook pagina 24: ‘Creëer de

worden in de gemeenschap. Met breed bedoelen

voorwaarden voor succes’).

we een voldoende groot aantal mensen (en eventueel bedrijven) én zo mogelijk ook een

Maatschappelijke tender

spreiding over diverse sociale lagen van de

Een andere manier om de ambitie 50% lokaal

bevolking.

eigendom vorm te geven is het uitschrijven van een zogenaamde ‘maatschappelijke tender’ voor een

Vraag om onderzoek naar de behoefte aan lokaal eigendom

gebied. Voor een bepaalde hoeveelheid op te

Vindt u het te ver gaan of durft u het niet aan om

een beperkte tijdsperiode meerdere ontwikkel-

50% lokaal eigendom als randvoorwaarde op te

partijen projecten indienen. De projecten worden

nemen in uw beleid? Neem het dan op als streven. U

beoordeeld volgens een vooraf opgesteld beleids-

kunt dat verder uitwerken door van elke ontwikkelaar

kader, met allerlei aspecten waarop getoetst kan

te vragen om in een participatieplan o.a. aan te

worden. 50% lokaal eigendom kan één van de

geven hoe hij de behoefte van de bevolking aan

positieve beoordelingsaspecten zijn.

financiële participatie (waaronder mede-eigenaar-

De toetsing kan bijvoorbeeld gebeuren aan de hand

schap) gaat onderzoeken. Zie er als gemeente op

van punten die per aspect verdiend worden. Alleen

toe dat dit onderzoek op een degelijke wijze, en ook

de projecten die meer dan een bepaald aantal

transparant, wordt uitgevoerd.

punten scoren mogen door naar de volgende ronde.

Is er nog geen sterk bewonersinitiatief (bijvoorbeeld

Een andere optie is: alleen de best scorende

een energiecoöperatie), zorg dan dat bewoners

projecten mogen door, precies genoeg om de vooraf

kennis kunnen nemen van voorbeelden van finan-

vastgestelde opgave te halen.

ciële participatie en projecten in lokaal eigendom. Organiseer bijvoorbeeld een ontmoeting met een al

22

wekken wind- en/of zonne-energie kunnen dan in

Voor windenergie is de maatschappelijke tenderaanpak recent gevolgd in de gemeente Staphorst en in de provincie Groningen. Voor zonne-energie kiest o.a. de gemeente Barneveld voor deze aanpak (zie bijlage 5).

Projecten in samenwerking Een aanvullende randvoorwaarde die u voor alle wind- en zonprojecten kunt opnemen in uw visie, is dat individuele projecten in een bepaald gebied alleen gerealiseerd mogen worden als ze samengaan in één overkoepelend plan. Een voorbeeld daarvan is de ontwikkeling van windenergie in de A16-zone in West-Brabant, onder regie van de provincie Brabant en vier gemeenten.

Juridisch in orde? Een gemeente kan niet zomaar één partij het alleenrecht geven op 50% lokaal eigendom. Ze kan wél randvoorwaarden opnemen die sterk sturen op de wijze waarop dit eigendom wordt georganiseerd. De maatschappelijke tender is een manier om te zorgen dat de beste partij mag ontwikkelen, mét lokaal eigendom. Als er al een sterke lokale energiecoöperatie is, kunnen de criteria in zo’n tender sterk in die richting sturen. Maar het is altijd goed om ruimte te laten voor andere en nieuwe initiatieven. Lang niet alle gemeenten hebben de tijd of de (specialistische) kennis in huis om actief te sturen op financiële participatie. Benut dan de kennis die de provincie heeft, de kennis van Energie Samen en de Natuur en Milieufederaties, of werk samen met gemeenten die soortgelijke processen doorlopen (hebben). U kunt de expertise die u nodig heeft ook inhuren, zorg in elk geval dat u goed geadviseerd wordt. Dat kost geld, maar lokaal eigenaarschap en draagvlak zijn die investering waard. Vergeet niet dat veel inkomsten zo ook in de regio blijven.

23

4. Creëer de voorwaarden voor succes

Als de wens (of randvoorwaarde) voor 50% lokaal eigendom in de visie staat, is het zaak om te zorgen dat dit in de praktijk ook inderdaad succesvol kan worden. Wie van een ontwikkelaar vraagt om een lokale partij vanaf de start mee te laten ontwikkelen, kan terechte vragen verwachten: is er een geschikte partij aanwezig, heeft die voldoende professionaliteit in huis en is het benodigde investeringsgeld tijdig beschik-

Zorg dat u vooraf helderheid heeft over:

> >

Het benodigde investeringsbedrag Een partij die lokaal eigendom organiseert

baar?

Het benodigde investeringsbedrag Voor de ontwikkeling van een wind- of zonnepark is een behoorlijk investeringsbedrag nodig. Het hoofdbedrag voor de daadwerkelijke bouw kan succesvol worden verkregen via crowdfunding (voor het eigen vermogen, zo’n 20% van de kosten) en via een banklening (vreemd vermogen, zo’n 80% van de kosten). Maar een deel van het investeringsbedrag moet al beschikbaar zijn in de ontwikkelfase, nog vóórdat de vergunning is afgegeven en de SDE+subsidiebeschikking is verkregen. Bij grote projecten kan die ontwikkelfase wel enkele jaren duren en dan zijn de kosten al gauw enkele tonnen. Crowdfunding en een lening van de bank zijn in deze risicovolle fase nog niet voor de hand liggend.

24

Mee-ontwikkelen vanaf het begin levert veel

De gemeente bereid vinden om een deel van de

voordelen op: zeggenschap, maar ook delen in de

kosten op zich te nemen, die bij realisatie van het

‘winstsprong’. De vraag is: kán een coöperatie al

project worden terugbetaald. Bedenk wel: hierbij

risicovol (mee) ontwikkelen? Grote energie-

wordt risico gelopen met gemeenschapsgeld dus

coöperaties kunnen dat inmiddels wel, maar

als een project misloopt dan moet de wethouder

beginnende kleine coöperaties meestal nog niet. Zij

dat uitleggen. Bovendien ontstaat er zo een

kunnen op verschillende manieren toch aan

belang voor de wethouder om het project door te

ontwikkelgeld komen:

zetten. Het is goed om u daarvan bewust te zijn.

Een of enkele kapitaalkrachtige leden van

Anderzijds: na realisatie is er iets bereikt om trots

Energie Samen mee laten investeren (en tevens

op te zijn. Deze route is gevolgd bij de ontwikke-

kennis inbrengen). Dit gebeurde bijvoorbeeld in

ling van Windpark Nijmegen-Betuwe en de

Limburg, waar coöperaties De Windvogel en

gemeente Nijmegen profiteert nog steeds van de

Meerwind mee investeerden in een windturbine

positieve PR.

van de nieuwe coöperatie Zuidenwind, en

Geld ophalen bij de meest enthousiaste en

stapsgewijs terugtraden toen Zuidenwind

kapitaalkrachtige leden van de coöperatie. Die

‘volwassen’ werd. Vervolgens pakte Zuidenwind

krijgen in ruil daarvoor ook extra rendement als

die rol op bij windprojecten in enkele andere

het project wordt gerealiseerd. Dit gebeurde

gemeenten, met inmiddels ook weer volwassen

bijvoorbeeld bij Windpark Deil, waar de

geworden coöperaties.

coöperatie Betuwewind zich zo inkocht.

Een forse lening uit een provinciaal of landelijk

Creatief op zoek gaan naar andere financierings-

revolverend fonds afsluiten, te verkrijgen op basis

bronnen, zoals subsidies voor pilotprojecten.

van een degelijk uitgewerkt projectplan en

Mede-financiering door de turbinefabrikant. Bij

business case (voor het schrijven van die

Windpark Krammer werd Enercon voor 49%

business case en professionalisering van een

mede-eigenaar gemaakt.

coöperatie is soms nog apart subsidie mogelijk).

Geen leges bij lokaal eigendom Voor het plaatsen van zonnepanelen op een gebouw

Om duurzame energie in lokaal eigendom te

is geen omgevingsvergunning nodig. Anders is dit bij

stimuleren heeft de gemeente in de leges-

zonneparken. Worden de panelen op een stellage op

verordening opgenomen, dat de leges voor een

de grond geplaatst, dan is hiervoor een omgevings-

zonnepark € 202,80 bedragen, indien het plan tot

vergunning nodig en zijn derhalve leges

uitvoering wordt gebracht door een aanvrager die in

verschuldigd. Voor een groot zonneproject kan dit

het bezit is van het keurmerk MienskipsEnergie. Dit

flink in de papieren lopen. Zo is men voor een

is een geregistreerd keurmerk voor lokaal opgewekte

zonnepark van zes miljoen euro in de gemeente

energie dat gemeenschappen in Fryslân een

Noardeast-Fryslân € 70.200,00 verschuldigd aan

instrument geeft bij het investeren in de transitie van

bouwleges

fossiele naar duurzame energie.

25

Een partij die lokaal eigendom organiseert Mensen die willen participeren in een zon-of windproject kunnen zich op verschillende manieren onderling organiseren. In steeds meer gemeenten zijn er al lokale energiecoöperaties die zich melden om samen met een ontwikkelaar een wind- of

Is er nog geen organisatie die

zonnepark te realiseren, of de duurzame lokale

lokaal eigendom kan en wil

opwekking van energie helemaal zelf op te pakken.

organiseren?

Maar er zijn ook dorpsorganisaties en lokale stichtingen die het voortouw nemen. Zijn dergelijke organisaties nog niet actief? Ook dan is de ambitie van 50% lokaal eigendom haalbaar.

U kunt in dit geval de volgende drie sporen (gelijktijdig) benutten om de ambitie waar te maken dat de baten van een wind- of zonnepark voor een groot deel ten goede komen aan de gemeenschap:

Is er een organisatie die lokaal eigendom kan en wil organiseren? Dat is heel mooi. Laat het echter niet ‘zomaar’ aan deze organisatie over. Als u de kaders stelt, kunt u zich ook actief bemoeien met de aanpak. Aandachtspunten zijn: vertegenwoordigen ze een voldoende grote en brede groep? Zijn ze voldoende deskundig op technisch, financieel, communicatief gebied? Kunt u ze helpen de kwaliteit te verhogen en

A. Betrek een ‘coöperatieve ontwikkelaar’, een betrouwbare partij die (mee) kan ontwikkelen met als einddoel lokaal (coöperatief) eigendom. Dat kan een ontwikkelaar van de landelijke koepel Energie Samen zijn, of een regionale organisatie als Wiek-II/Burgers Geven Energie (regio Arnhem-Nijmegen), Bronnen Van Ons (provincie Groningen), REScoop Limburg of de AGEM (Achterhoek). Het kan ook de reeds aanwezige ontwikkelaar zijn wanneer die open staat om 50% lokaal eigendom te realiseren.

de vertegenwoordiging nog te verbreden?

B. Stop als gemeente - samen met de provincie zelf geld in de oprichting van een lokale energiecoöperatie. Dat kan in de vorm van een lening of als subsidie, door je actief met de oprichting en brede lokale ‘inbedding’ te bemoeien, of door zelf mee te ontwikkelen. Voorbeelden: de AGEM (Achterhoek), Windpark Nijmegen-Betuwe, Zonnepark Ameland en Zonnepark Vierverlaten (bij Groningen).

C. Maak gebruik van een van de financieringsmogelijkheden zoals op pagina 25 genoemd. Dring er bij het provinciebestuur op aan om provinciaal geld beschikbaar te stellen, bij voorkeur als cofinanciering aansluitend bij het landelijke Ontwikkelfonds voor coöperaties. Uitgangspunt is dan dat projecten die worden gerealiseerd bij financial close de lening met een opslag terugbetalen. Op die manier ontstaat een revolverend fonds.

26

Mensen met een smalle beurs? Eigenaarschap van een wind- of zonnepark hoeft niet alleen te zijn weggelegd voor de meer vermogende mensen. Veel coöperaties geven kleine aandelen of obligaties uit, zodat iedereen kan meedoen, en hebben ook een bovengrens om grote jongens buiten de deur te houden. In het project ‘Zonnestroom’ heeft ZupthenEnergie een mooie aanbieding: 800 mensen die klant worden krijgen per persoon zoveel panelen ‘op naam’ als nodig is voor hun stroomverbruik; de klanten krijgen op elke kilowattuur 5 eurocent terug. Mensen in ’t Zandt (Groningen) kunnen lid en afnemer van energie ‘Zonnedorpen’ zonder te hoeven investeren in het

Financieel voordeel is geen garantie voor draagvlak

zonnepark.

Vaak is de gedachte dat mensen een wind- of

worden van het coöperatief postcodeproject

zonnepark sneller zullen accepteren als ze financieel Of met dit soort constructies ook echt mensen met

kunnen meeprofiteren. Deze relatie blijkt in de

een smalle beurs worden bereikt is onbekend. Vaak

praktijk niet zo eenduidig te zijn, want de aantasting

hangt lidmaatschap van een coöperatie ook samen

van woongenot of een mooi landschap laat zich niet

met uit welke sociale groep iemand komt. In het

uitdrukken in geld. Het te snel opvoeren van een

Waalse dorp Crisnée ging het gemeentebestuur

financieel voordeel kan zelfs averechts werken als

daarom een stap verder: het koopt een windmolen

het beleefd wordt als vorm van omkoping.

en 1000 zonnepanelen om de 3400 inwoners en de bedrijven die er gevestigd zijn van gratis elektriciteit

De sleutel voor acceptatie ligt in een zorgvuldig

te voorzien. Zij betalen alleen de transport- en

proces, met een goede uitleg waarom lokale

gebruikskosten van het netwerk.

duurzame energieopwekking met een wind- of zonnepark nodig is, en met een zorgvuldige locatiekeuze. Een proces met daarin aandacht voor en erkenning van zorgen over de effecten op het woongenot, natuur en landschap, landbouwgrond, waarin samen wordt bekeken wat daaraan te doen is. Pas als mensen en organisaties zich als serieuze gesprekpartner gezien en gehoord voelen, staan ze open voor het gesprek over een mogelijk financieel voordeel. Ze zullen dat overigens niet als voordeel, maar eerder als compensatie ervaren. De combinatie van een goed proces, zorgen serieus nemen en een financiële tegemoetkoming is de sleutel tot acceptatie. Zéker als het project in lokaal coöperatief eigendom is, kan goed nabuurschap groeien en kunnen aanvankelijke tegenstanders uiteindelijk vrienden worden.

Voorbeelden Zie de filmpjes van windparken die lokaal delen op onzemolen.nl.

27

Bijlage 1 - Meer lezen en weten over participatie? Inspiratiegids participatie omgevingswet Samenwerking van VNG, IPO, UvW en het Rijk. Website. Participatie is een belangrijke pijler onder de Omgevingswet. Participatie is maatwerk, daarom deze digitale inspiratiegids met de inbreng van velen. Te vinden op aandeslagmetdeomgevingswet.nl

Een andere wind Provincie Limburg, december 2018. PDF. Informatiemagazine waarin vele betrokkenen worden geïnterviewd over de inspirerende aanpak van de provincie, vier gemeenten en vijf burgercoöperaties in Midden-Limburg. Te vinden op limburg.nl/onderwerpen/duurzameenergie/windenergie

Tien adviezen voor wind en zon in Gelderland GNMF, november 2018. PDF. Tien adviezen voor succesvolle realisatie van wind en zon op land, de weerslag van een uitgebreid consultatieproces met alle stakeholders. gnmf.nl/nieuws/tienvoorwindenzon

Succesvolle financiële participatie bij uw energieprojecten Windunie, november 2018. PDF. Eenvoudige brochure over financiële participatie en lokaal eigendom. Te downloaden via windunie.nl

Regionaal handboek opwek duurzame energie Nijmegen Green Capital, juni 2018. PDF. Bevat veel informatie, een gestandaardiseerde aanpak, checklists en praktische handvatten om potentiële projecten sneller op weg te helpen. Gratis te bestellen op burgersgevenenergie.nl

28

Coöperatief ondernemen met wind REScoop Limburg, december 2017. Handreiking voor coöperaties, gebaseerd op de aanpak in vijf gemeenten in Midden-Limburg. Te vinden op zuidenwind.org

Omgevingsparticipatie bij windenergie op land: lessen uit de praktijk NLVOW, oktober 2017. PDF. Handleiding over omgevingsparticipatie, geschreven door de vereniging die de omwonenden vertegenwoordigd. De weg van weerstand en confrontatie naar acceptatie en coöperatie. Te downloaden via nlvow.nl

Handleiding participatieplan Ecofys en Houthoff Buruma, update 2017. Website voor overheden en ontwikkelaars, met een gestructureerde beschrijving van de ontwikkelingsfasen van windenergie en de daarbij in te zetten participatie-instrumenten. Te vinden op handleidingparticipatieplan.nl

Gedragscode Acceptatie & Participatie Windenergie op Land NWEA, De Natuur en Milieufederaties, Natuur&Milieu, Greenpeace, Milieudefensie en ODE Decentraal, versie december 2016. PDF. Te downloaden via nwea.nl

Locaties voor energiecoöperaties RVO.nl, 1 november 2016. PDF. Handreiking juridische mogelijkheden voor het ondersteunen van coöperaties bij het verkrijgen van locaties voor duurzame energieopwekking. Te downloaden via rvo.nl

Windgids Vlaams Energieagentschap, 2016. PDF. Een zeer uitgebreide beschrijving van de fasen in projectontwikkeling, met o.a. veel praktische voorbeelden van in te zetten instrumenten bij participatie. Te downloaden via energiesparen.be

29

Websites Meer informatie over wind- en zonne-energie kunt u vinden op de volgende websites:

rvo.nl

windenergie.nl

nwea.nl

hollandsolar.nl

hieropgewekt.nl HIER opgewekt geeft veel informatie over coöperatief ontwikkelen van duurzame energie.

nlvow.nl npbo.nl De NLVOW en NPBO zijn koepelorganisaties die het belang van omwonenden vertegenwoordigen en opkomen voor zorgvuldige participatie.

30

Bijlage 2 - Voorbeelden van energiespellen De energietransitie is een complexe zaak en gaat veel impact hebben op onze leefomgeving. Wilt u de energieopgave concreet beleefbaar maken en die samen met inwoners, raadsleden en/of andere stakeholders vertalen naar verschillende scenario’s? U kunt gebruik maken van diverse middelen die speciaal hiervoor zijn ontwikkeld, al dan niet met daarbij horende deskundige begeleiding. Puzzelen met locaties voor wind- of zonnevelden, virtueel of gewoon rond de tafel met een grote kaart en fiches. 3D-visualisaties om de impact vanuit de eigen huiskamer, of in het landschap te zien. Aan knoppen draaien, die elk staan voor vormen van energiebesparing of energie-opwekking, en meteen zien wat dit doet voor de energietransitie. Vrijwel elk adviesbureau en ook veel energiebedrijven en grotere ontwikkelaars hebben eigen tools. Vaak worden die op maat gemaakt voor een concrete regio, gemeente of project, soms ook speciaal voor jongeren en het onderwijs. De volgende voorbeelden zijn online te vinden: Energie- en ruimtespel: generation.energy Energietransitiemodel: energytransitionmodel.com Energie Transitie Dashboard: anteagroup.nl/nl/diensten/energietransitie/energietransitie-dashboard The Newtonian Shift: eneco.nl/over-ons/wat-we-doen/energy-game

We-Energy Game Dit is een groot bordspel waarin deelnemers gezamenlijk de energiemix van een gebied vormgeven. Iedere speler krijgt binnen het spel een rol (bewoner, netbeheerder, financiën, duurzaamheid enzovoorts). Gezamenlijk vullen zij de energieopgave in. Er is ook een digitale versie, maar het papieren bordspel bevordert de interactie tussen de deelnemers. Het spel kan voor elk gewenst gebied worden gemaakt. Te vinden op hanze.nl

Swipocratie In de Gemeente De Bilt liep in 2018 een campagne om jongeren te betrekken bij de energietransitie. Hun mening werd gepeild via de online tool ‘Swipocratie’ en er was een ontwerpsessie. Deze pilot van de provincie Utrecht en de Natuur en Milieufederatie Utrecht krijgt in 2019 een vervolg in het project ‘WATT NOU’. Meer hierover: magazine.provincie-utrecht.nl/energiedialoog-metjongeren

31

Bijlage 3 - De vormen van financiële participatie In de windsector zijn verschillende middelen ontwikkeld om de opbrengst van turbines (deels) ten goede te laten komen aan de omgeving. De volgende middelen zijn, in wisselende combinaties, gangbaar: Individuele vergoedingen voor de directe omgeving (in geld, soms korting op de stroomprijs). Gesocialiseerde grondcontracten, waarin de grondvergoeding volgens een sleutel wordt gedeeld met andere grondeigenaren en omwonenden nabij de windturbine(s). Meer daarover op blz. 33. Een fonds voor sociale of duurzame projecten in de omgeving, of voor landschapsversterking. Zie blz. 33. De uitgifte van obligaties, aandelen e.d. Dit kan zonder dat mensen zeggenschap hebben, maar kan ook via coöperatief eigendom. In de zonnesector doen, hoewel de rendementen geringer zijn, sommige van deze vormen van financiële participatie inmiddels ook hun intrede. Daarnaast kan erop worden gestuurd om werk voor het

In verschillende gemeenten zijn lokale werk-

project zo veel mogelijk lokaal en regionaal uit te besteden.

zoekenden opgeleid voor het aanleggen van zonnevelden. Bijvoorbeeld:

Zonnepark de Groene Weuste weustestroom.nl

coöperatie nieuwe energieprojecten, maatschappelijke projecten

omgevingsfonds buurtprojecten

direct omwonenden sociale grondvergoedingen hinder beperken

energie windmolens en zonnevelden

32

Hoe kan socialisering van grondvergoedingen eruitzien? Een goed uitgangspunt voor het bepalen van de vergoeding kan zijn: het verlies van grond (fundament, wegen, kabels en leidingen), het verlies van bestemming (cirkel rond de molen) en overlast (omwonenden die tot een bepaalde afstand van het project wonen). Van de beschikbare grondvergoeding zou bijvoorbeeld 60% toegekend kunnen worden aan degenen die een windturbine op hun grond krijgen, 20% aan hen die land hebben binnen een cirkel van 400 meter, en 20% voor de woonhuizen op maximaal 800 meter. Binnen deze drie categorieën moet dan nog verder naar een rechtvaardige verdeling worden gekeken. Deze verdeling is een voorbeeld; dit soort afspraken maak je steeds met elkaar, het is maatwerk. Een goed startpunt kan zijn dat in een plangebied alle grondeigenaren op wiens grond potentieel een windturbine mogelijk is, verplicht worden om samen tot één plan te komen. Dat betekent dat eigenaren die uiteindelijk géén molen op hun land krijgen, toch meeprofiteren. De financiële bedragen waar het om gaat kunnen variëren, dat is o.a. afhankelijk van de grondprijs ter plaatse en het aantal omwonenden binnen een bepaalde cirkel. Een indicatie: traditioneel ontvangen grondeigenaren zo’n €10.000,- per geplaatste MW per jaar en hebben ontwikkelaars ook een bedrag beschikbaar voor planschade of individuele vergoedingen.

Voorbeelden van fondsen Een deel van de opbrengst van een wind- of zonnepark kan terug worden geïnvesteerd in de omgeving via uitkeringen uit een fonds. De hoeveelheid geld die beschikbaar komt en de kenmerken van de omgeving (denk aan type landschap en bewoning) zijn erg bepalend voor de mogelijkheden. Het inrichten van zo’n fonds gebeurt daarom bij voorkeur als onderdeel van het participatieproces. Meestal keren de fondsen alleen uit aan projecten, soms lopen ook individuele bijdragen aan omwonenden via het fonds. Enkele voorbeelden: De Friese dorpsmolens, belangrijke supporters van lokale verenigingen, scholen, zwembaden en meer. Zie op Youtube een filmpje over de Dorpsmolen Wommels. De coöperatie Windenergie Waterland draagt al enkele jaren bij aan lokale projecten via de Stichting Duurzaam Waterland. Zij zet soms ook gerichte tijdelijke subsidieregelingen in voor individueel te ondernemen duurzame energie-investeringen. cwwaterland.nl Uit de opbrengst van een windturbine van Zuidenwind is in coöperatief verband voor 15 gezinnen in het buitengebied van Neer glasvezel aangelegd. zuidenwind.org | samensnelinternet.nl/initiatieven/glasvezelboerderijweg-neer Vanuit Windpark Luchterduinen, voor de Hollandse kust, draagt het Eneco Luchterduinenfonds gelijkelijk bij aan projecten in twee kustgemeenten.

eneco.nl/over-ons/projecten/luchterduinen-fonds Het Omgevingsfonds windpark Nijmegen-Betuwe subsidieert in 2019 o.a. naambordjes voor een buurtschap, vervanging van buxushagen bij een kerk, programmering van een buurttheater, een jongerenzomerkamp en voorzieningen bij de zichtbaar gemaakte contouren van een voormalig kasteel. windparknijmegenbetuwe.nl/omgevingsfonds Het Windfonds van Windpark Krammer keerde in mei 2019 voor het eerst geld uit voor twee elektrische leenauto’s, zonnepanelen bij een voetbalvereniging, een informatiebord bij een jeu de boules-baan en nieuwe speeltoestellen. windparkkrammer.nl/windfonds Verschillende grote windparken in aanbouw krijgen een fonds voor projecten binnen een ‘gebiedsagenda’ die door overheid en samenleving gezamenlijk is vastgesteld. O.a. Windpark Fryslân en Windpark Drentse Monden-Oostermoer: windparkfryslan.nl | drentsemondenoostermoer.nl Natuurwind en het Groen Ontwikkelfonds Brabant willen wind- en zonneparken laten bijdragen aan de versterking van natuur en landschap. Er zijn nog geen gerealiseerde projecten. natuurwind .nl | groenontwikkelfondsbrabant.nl

33

Bijlage 4 - De lokale baten in geld uitgedrukt Wind- en zonneparken leveren - naast duurzame energie - geld op. Als we uitgaan van de windmolens van nu dan gaat het jaarlijks om zo’n 150.000 tot 200.000 euro per windmolen. Bij zonne-energie gaat het om lagere, maar nog steeds aanzienlijke bedragen. Als we de nationale ambities voor zonne- en windenergie realiseren, dan hebben we het over vele miljoenen per jaar die op dit moment terechtkomen bij een kleine groep bedrijven, ontwikkelaars en investeerders en die veel meer ten goede kunnen komen aan de lokale omgeving en de regio’s.