Gebiedvisie-Biesbosch-dec2020-gecomprimeerd.pdf

Schrankkeet op de Pannekoek Figuur 1: Bezoekersgroepen die door de netwerksamenwerking genoemd worden als belangrijk (groen) en die minder gewenst zijn (rood)

Gebiedsessentie In 2012 is vanuit het Parkschap Nationaal Park De Biesbosch samen met verschillende partners en stakeholders een gebiedsessentie opgesteld:

8.2 Doelstellingen De doelstellingen die voor communicatie en marketing geformuleerd worden zijn: • interne communicatie inzetten om betrokkenheid en eigenaarschap binnen de netwerksamenwerking te vergroten ent de netwerksamenwerking te versterken; • verder uitbouwen en benutten van het merk Biesbosch; • communicatie en marketing over het gebied meer aansluiten op de recreatieve zonering en het bezoekersmanagement; • vergroten van de bewustwording van bezoekers over de natuurwaarden en de hierbij behorende (gedrags)regels;

•

•

•

gerichter communiceren richting bezoekersgroepen die interessant zijn voor het gebied en respect hebben voor de natuur(waarden); communicatie en marketing beter benutten om de verwachting van de bezoekers en de zogeheten klantreis te beïnvloeden; meer eenduidigheid in de communicatie naar bezoekers vanuit alle netwerkpartners.

De Biesbosch is een rivierdelta met getij, bewerkt land van kreken en wilgenbossen. Elke hoofdpoort van de Biesbosch heeft hierbij een eigen identiteit. Deze wordt vermeld op informatieborden bij de poorten. Drimmelen: Delta van rivieren, kreken en wilgenbossen Werkendam: Bewerkt land van grienden, kreken en polders Dordrecht: Land van eb en vloed, doolhof van kreken en wilgenbossen

29

9. Educatie In aansluiting op het thema communicatie en marketing is ook educatie een middel om te sturen op de balans tussen natuur en recreatie. Het begrip educatie moet breed uitgelegd worden. Het gaat niet alleen over educatie over natuur en cultuurhistorie op scholen, maar ook over excursies met gidsen, bewustwording over de natuur en cultuurhistorie en de rol van ondernemers als gastheer van het gebied. De samenwerking met het Nationaal Park in oprichting NLDelta speelt binnen dit thema een belangrijke rol, maar ook de samenwerking met de bezoekerscentra in het gebied is belangrijk.

9.1 Ambitie De ambitie voor het thema educatie is om in vervolg op het bestaande educatieprogramma een gezamenlijk educatieprogramma uit te werken, als onderdeel van het educatieprogramma voor NLDelta. Dit educatieprogramma is gericht op: • een programma voor scholen; • de opleiding en coördinatie van de vrijwillige school- en publieksgidsen in het gebied; • het behoud en de ontwikkeling van het gastherennetwerk. Focus in de educatie ligt op het vergroten van de bewustwording van de schoonheid en de waarde van de natuur en de cultuurhistorie bij alle bezoekers van het gebied.

Vanuit het huidige Nationaal Park is ook een gastherennetwerk opgezet en uitgebouwd. In dit gastherennetwerk participeren toeristisch recreatieve ondernemers in en rond de Biesbosch. Doel van dit netwerk is dat de gastheren: • de verhalen over het gebied beter leren kennen en deze doorgeven aan hun gasten; • een band met de Biesbosch opbouwen en dit overdragen aan hun gasten; • met elkaar beleefconcepten en arrangementen ontwikkelen om de beleving van de Biesbosch door bezoekers te versterken. Alle gastheren volgen hiervoor een gastheercursus. Daarnaast worden er netwerkbijeenkomsten georganiseerd voor de gastheren.

[zie kader ‘Educatiestrategie NLDelta’] Bij het opstellen van het educatieprogramma worden Staatsbosbeheer, IVN en de bezoekerscentra (Biesboschcentrum Dordrecht, Biesbosch MuseumEiland en Biesboschcentrum Drimmelen) nauw betrokken. Daarnaast kunnen alle netwerkpartners die zich bezig (willen) houden met het thema educatie hierbij aanhaken.

Het gastherennetwerk wordt behouden en doorontwikkeld. De gastheren worden hierbij nauw betrokken en krijgen meer eigen verantwoordelijkheid en eigenaarschap. Hiermee groeit ook de toegevoegde waarde van de gastheren voor het gebied. Hierbij is het interessant ook NLDelta te betrekken om te verkennen of hierin gezamenlijk opgetrokken kan worden. [zie kader ‘De rol van IVN in de Nationale Parken’]

Momenteel is een groot netwerk van vrijwilligers actief als gids in het gebied. Deze vrijwilligers worden door IVN, Staatsbosbeheer en de bezoekerscentra ondersteund. Het netwerk van vrijwilligers wordt in stand gehouden en bij voorkeur verder versterkt. Ook hierop is de samenwerking tussen IVN, Staatsbosbeheer, de vrijwilligersorganisaties en de bezoekerscentra gericht . De ambitie is één gidsennetwerk voor het gehele gebied in stand te houden en te versterken.

30

9.2 Doelstellingen Gekoppeld aan de bovengenoemde ambities worden de volgende doelstellingen geformuleerd: • benutten van de samenwerking met NLDelta om het educatieprogramma voor de Biesbosch vorm te geven en uit te voeren; • meer scholen uit de omgeving van de Biesbosch laten deelnemen aan het scholenprogramma; • verder versterken van het netwerk van vrijwillige gidsen in het gebied (gericht op één gidsennetwerk voor het hele gebied); • verder versterken en ontwikkelen van het gastherennetwerk in de Biesbosch; • inzetten op bewustwording en de kwaliteit van natuur en cultuurhistorie bij de bezoekers van de Biesbosch.

Educatiestrategie NLDelta Met educatie in Nationaal Park in oprichting NLDelta willen de educatiepartners van NLDelta bereiken dat mensen zich betrokken voelen bij het verhaal van NLDelta en de waarde kennen van het natuurlijke en cultuurhistorische karakter van het gebied. Door een uniek en samenhangend educatief programma van magische leermomenten vol beleving en verwondering vergroten we de betrokkenheid en waardering voor het gebied en beïnvloeden daarmee gedrag en keuzes die van invloed zijn op de kwaliteiten van het gebied. De educatiestrategie is in een co-creatie met verschillende educatieve partners in het gebied tot stand gekomen. Wat goed is wordt verbonden en versterkt en bestaande programma’s worden verrijkt met het unieke NLDelta verhaal. De educatieve activiteiten worden verbijzonderd met de identiteit van NLDelta en de themalijnen ‘Een met Water’ en ‘Oer-Hollandse Deltanatuur’. Zodra kansen zich voordoen worden deze themalijnen verbonden met maatschappelijke thema’s die relevant zijn in het gebied van NLDelta. Denk hierbij aan klimaatverandering, duurzaam voedsel, preventie zwerfafval en het behoud van biodiversiteit. De focus in de educatiestrategie ligt op enkele doelgroepen zoals kinderen, jongeren, inwoners en recreanten. Hierbij komt een accent te liggen op het enthousiasmeren, verbinden en faciliteren van ambassadeurs voor het gebied.

Zo ontstaat een levend netwerk van ambassadeurs van NLDelta die zich actief inzetten voor het betrekken van anderen bij de kernwaarden en ontwikkelingen binnen NLDelta.

De rol van IVN in de Nationale Parken IVN Natuureducatie verbindt mens en natuur en laat jong tot oud beleven hoe leuk, leerzaam, gezond en belangrijk natuur is . Hiervoor richt IVN zich op vier thema’s: • kind & natuur • natuur in de buurt • natuur & recreatie • natuur & gezondheid Educatie betekent bij IVN: samen ontdekken, beleven en meedoen. Via verschillende programma’s worden deze thema’s vertaald naar concrete projecten en activiteiten. Voorbeelden hiervan zijn: beleefweken, slootjesdagen, schone rivieren en de nationale buitenlesdagen. In de nationale parken verzorgt IVN de coördinatie van het totale educatieprogramma. Daarnaast bouwt IVN aan een landelijke kennisnetwerk gericht op educatie over en in de nationale parken. Hiermee beheert en vergroot IVN het maatschappelijk draagvlak voor natuur, landschap en cultuurhistorie en wordt de bewustwording van de schoonheid en de waarde van de natuur vergroot. Binnen het huidige Nationaal Park De Biesbosch coördineert IVN het educatieprogramma en het gastherennetwerk. Het ministerie van LNV financiert deze uren. Het lijkt waarschijnlijk dat er vanaf 2022 nog slechts uren beschikbaar gesteld worden voor de coördinatie van de educatie binnen het Nationaal Park NLDelta.

31

Rietplaat

32

10. Uitvoeringsprogramma Dit hoofdstuk geeft een eerste aanzet voor het uitvoeringsprogramma. De doelstellingen vanuit de voorgaande hoofdstukken zijn in dit hoofdstuk vertaald naar activiteiten op hoofdlijnen. Deze zijn per thema benoemd en hierbij worden de betrokken partijen benoemd. De activiteiten worden door de netwerksamenwerking verder uitgewerkt en geconcretiseerd in concrete projecten en activiteiten.

10.1 Regulering en toezicht/handhaving Een Biesboschverordening wordt opgesteld en actueel gehouden door Staatsbosbeheer en de gemeenten Altena, Dordrecht en Drimmelen. Op basis van de Biesboschverordeningen worden vergunningen, ontheffingen en toestemmingen verstrekt door Staatsbosbeheer (met mandaat vanuit de gemeenten). De recreatieve zonering voor het gebied wordt vormgegeven vanuit Staatsbosbeheer en de gemeenten Altena, Dordrecht en Drimmelen. Hierbij wordt uitdrukkelijk afstemming gezocht met de gebruikers van het gebied. Voor toezicht en handhaving is in de dienstverleningsovereenkomst tussen Staatsbosbeheer, Rijkswaterstaat, Evides en de gemeenten Altena, Dordrecht en Drimmelen een aantal opdrachten omschreven. Hierbij gaat het bijvoorbeeld over het jaarlijks opstellen van een veiligheids- en/of handhavingsplan, het uitwerken van een meerjarig integraal handhavingsbeleid, het gevraagd en ongevraagd adviseren van gebiedspartners en het organiseren van overleggen met verschillende partijen. Er is een samenwerkingsconvenant opgesteld tussen deze partijen om op elkaars grondgebied te mogen werken en handhavingsinformatie te kunnen en mogen delen. Aanvullend hierop stellen Staatsbosbeheer en de gemeenten Altena, Dordrecht en Drimmelen in 2021 een nieuw (integraal) veiligheidsbeleid op voor de Biesbosch.

Hierbij wordt verkend of toezicht en handhaving in het gebied geïntensiveerd kunnen worden. Dit kan betekenen dat andere prioriteiten

gesteld worden of de inzet op een andere manier verspreid wordt over het gebied en/of in de tijd. Indien hiervoor meer middelen (geld en/of uren) nodig zijn, wordt onderzocht hoe dit gefinancierd kan worden.

Betrokken partijen en samenwerkingspartners

Staatsbosbeheer en de gemeenten Altena, Dordrecht en Drimmelen zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor regulering en toezicht/handhaving in het gebied. Voor de recreatieve zonering wordt afgestemd met de gebruikers van het gebied. Op het gebied van toezicht en handhaving wordt samengewerkt met Rijkswaterstaat en Evides in de dienstverleningsovereenkomst en het samenwerkingsconvenant en daarnaast met verschillende andere partijen die zich in het gebied bezig houden met toezicht en handhaving (bijvoorbeeld verschillende gebruikersgroepen in het gebied zoals de sportvisserij en watersportverenigingen). Verkend wordt hoe deze samenwerking in de komende jaren versterkt kan worden.

10.2 Belangenbehartiging en omgevingsmanagement Vanuit de doelstellingen binnen het thema belangenbehartiging en omgevingsmanagement worden een aantal structurele bespreekpunten benoemd voor het overleg tussen Staatsbosbeheer en de gemeenten Altena, Dordrecht en Drimmelen: • ontwikkelingen rondom NLDelta; • afstemmen belangen, visies, ambities en relevante ontwikkelingen en actualiteiten vanuit Staatsbosbeheer en

•

de gemeenten; actualiteiten vanuit het Biesboschnetwerk.

Staatsbosbeheer en de gemeenten maken concrete afspraken over de afvaardiging in NLDelta en zorgen hierbij ook voor regelmatige afstemming met en terugkoppeling naar elkaar. Daarnaast vindt afstemming plaats over NLDelta met andere relevante partners binnen de netwerksamenwerking. Hierbij moet bijvoorbeeld gedacht worden aan de partners die zich bezig houden met communicatie en marketing. Op deze manier wordt gezorgd voor een eenduidige boodschap en een sterke positionering van de Biesbosch binnen NLDelta. Ook met de provincies Noord-Brabant en Zuid-Holland worden concrete afspraken gemaakt over de samenwerking met de Biesbosch. Gestreefd wordt naar een structureel afstemmingsoverleg met deze partijen. De partners in de netwerksamenwerking kunnen gezamenlijk bespreekpunten formuleren voor dit afstemmingsoverleg. Andersom kunnen de provincies via dit overleg informatie delen met de netwerksamenwerking. Staatsbosbeheer en de gemeenten zetten zich gezamenlijk in voor het versterken van de netwerksamenwerking. Een Biesboschregisseur wordt aangesteld met als taak het versterken van het Biesboschnetwerk. Daarnaast coördineert de Biesboschregisseur de samenwerking binnen de netwerksamenwerking en de communicatie en informatiestructuur binnen het netwerk.

De Biesboschregisseur stuurt op de uitvoering van voorliggend uitvoeringsprogramma en verbindt partners binnen de netwerksamenwerking.

33

Het bestaande netwerk wordt onderhouden door de partners betrokken te houden en regelmatig te informeren over actualiteiten en ontwikkelingen. Dit gebeurt op basis van het gezamenlijke uitvoeringsprogramma. Daarnaast wordt geïnvesteerd in nieuwe contacten met partijen die zich aan willen sluiten bij het Biesboschnetwerk. Belangrijk hierbij is dat deze partijen zich verantwoordelijk voelen voor het gebied en een bijdrage willen leveren aan de toekomst van de Biesbosch en/of de projecten en activiteiten uit de gebiedsvisie. De sleutelwoorden hierbij zijn eigen verantwoordelijkheid en eigenaarschap.

Betrokken partijen en samenwerkingspartners

Voor dit thema ligt de verantwoordelijkheid vooral bij Staatsbosbeheer en de gemeenten Altena, Dordrecht en Drimmelen. Daarnaast spelen NLDelta en de provincies Noord-Brabant en Zuid-Holland binnen dit thema een rol. Gericht op het versterken van de netwerksamenwerking wordt uiteraard uitdrukkelijk de samenwerking gezocht met de overige partners in de netwerksamenwerking.

10.3 Recreatie en toerisme Om het voorzieningenniveau te versterken in balans met de natuurwaarden worden de handen ineengeslagen. Staatsbosbeheer, gemeenten, natuurverenigingen, watersporters en ondernemers gaan samen optrekken om de bestaande voorzieningen te onderhouden en verduurzamen en nieuwe voorzieningen te realiseren. Hiervoor wordt een recreatieplan gemaakt waarin volgende onderdelen een plek krijgen: • onderhoud van bestaande aanlegplaatsen; • nieuwe aanlegplaatsen (voor verschillende doelgroepen) op locaties waar de natuurwaarden dit toelaten (inclusief

34

• • • • •

het onderhoud ervan); recreatievoorzieningen op basis van de recreatieve zonering en het bezoekersmanagement; afvalmanagement; verkennen van mogelijkheden om (compost)toiletten te plaatsen; verantwoordelijkheid voor de voorzieningen; kostenplaatje en financieringsvoorstel via een Biesboschpas of -vignet.

Voor de ontwikkeling van nieuwe recreatieve activiteiten (zoals bijvoorbeeld meerdaagse arrangementen) in en rond het gebied wordt gerekend op ondernemerschap vanuit particulieren en ondernemers. Duurzaamheid dient hierbij centraal te staan. Bij het toetsen van nieuwe ontwikkelingen besteden de gemeenten hier uitdrukkelijk aandacht aan. De recreatieve zonering vormt een belangrijke basis voor het toetsen van nieuwe ontwikkelingen. Hierbij wordt ook gekeken naar de schil rondom het gebied. Het verduurzamen en klimaatadaptief maken van de bestaande en nieuwe recreatieve en toeristische voorzieningen in het gebied wordt gestimuleerd vanuit Staatsbosbeheer en de gemeenten. Ook hierbij wordt uiteraard samengewerkt met de watersporters, ondernemers en andere gebruikersgroepen in het gebied. De samenwerking wordt gezocht met de provincies om hiervoor wellicht middelen beschikbaar te krijgen.

Betrokken partijen en samenwerkingspartners

Bij dit thema zijn alle partijen uit de netwerksamenwerking in meer of mindere mate betrokken. Binnen de netwerksamenwerking kunnen kleinere samenwerkingsverbanden en coalities ontstaan die met dit thema aan de slag gaan.

10.4 Bezoekersmanagement Om de doelstellingen binnen het thema bezoekersmanagement te bereiken, moeten ook voor dit thema de handen ineen geslagen worden. Alle partners in de netwerksamenwerking kunnen immers bijdragen aan het sturen van de bezoekers in plaats en tijd, bijvoorbeeld door gasten te verwijzen naar de juiste locaties in het gebied en door evenementen of activiteiten te organiseren op rustige momenten. Ook samenwerking en afstemming met NLDelta moet hieraan bijdragen. Hiervoor wordt: • in het recreatieplan (zie onder het thema recreatie en toerisme) ingezet op de juiste voorzieningen op de juiste plekken (op basis van de recreatieve zonering); • een verkenning uitgevoerd naar de bestaande gebieden buiten het Natura 2000-gebied waar de recreatieve voorzieningen versterkt kunnen worden en naar eventuele nieuwe gebieden die aangewezen kunnen worden voor intensieve recreatie (al dan niet in combinatie met de ontwikkeling van nieuwe natuur); • verkend of de druktemeter van Visit Brabant ingezet kan worden als communicatiemiddel (zie het thema communicatie en marketing) om bezoekers te spreiden in de tijd; • ingezet op communicatie om de bewustwording van bezoekers te verbeteren en (gedrags)regels over te brengen (zie ook het thema communicatie en marketing); • de samenwerking met en tussen ondernemers en vrijwilligers die in het gebied werkzaam zijn versterkt; • de

samenwerking en afstemming met NLDelta benut om bezoekers over een groter gebied te spreiden.

Jongeneele Ruigt

35

Voor het versterken van de samenwerking met en tussen ondernemers en vrijwilligers die in het gebied werkzaam zijn, wordt het bestaande gastherennetwerk benut en verder uitgebouwd. Deze activiteit is verder uitgewerkt binnen het thema educatie. Betrokken partijen en samenwerkingspartners Ook bij dit thema zijn alle partijen uit de netwerksamenwerking in meer of mindere mate betrokken. Binnen de netwerksamenwerking kunnen kleinere samenwerkingsverbanden en coalities ontstaan die met dit thema aan de slag gaan.

10.5 Communicatie en marketing Gericht op de interne communicatie wordt een beknopt communicatieplan opgesteld waarin beschreven wordt op welke wijze de betrokkenheid van de partners in de netwerksamenwerking wordt behouden en versterkt. Daarnaast wordt ingegaan op de wijze waarop de partijen, zowel binnen als buiten de netwerksamenwerking, worden geïnformeerd over de stand van zaken van het uitvoeringsprogramma en de actualiteiten en ontwikkelingen in het gebied. Het uitvoeringsprogramma vormt de leidraad voor de interne communicatie. De netwerkpartners zijn hiervoor gezamenlijk verantwoordelijk. Voor de externe communicatie en marketing is het belangrijk dat alle partners in het netwerk hetzelfde verhaal vertellen aan de bezoekers, zodat de identiteit en boodschap van het gebied duidelijk is en behouden blijft. Een periodiek overleg wordt opgezet met alle partners die zich bezig houden met communicatie en marketing in en rond het gebied. Hierbij worden ook de toeristische beleidsambtenaren van de

36

gemeenten betrokken. Gezamenlijk wordt een marketingplan opgesteld. Dit plan borduurt voort op wat er in de afgelopen jaren in gang is gezet vanuit een breed marketing- en communicatieteam en strategisch kernteam onder aanvoering van het Parkschap. Het plan richt zich hoofdzakelijk op het doorontwikkelen van het merk Biesbosch (mede in relatie tot NLDelta). Daarbij wordt ingezet op het informeren en voorlichten van bezoekers en het uitdragen van de identiteit en hierbij behorende boodschap van het gebied. Hierbij komen de volgende thema’s aan bod: • natuurwaarden en cultuurhistorische waarden • recreatieve voorzieningen • toegankelijkheid/bereikbaarheid • gedragsregels en bewustwording • duurzaamheid en klimaatadaptatie Daarnaast worden in het communicatieplan afspraken gemaakt over de communicatie uitingen (bijvoorbeeld een huisstijl, website, nieuwsbrieven, info-mailadres, publicaties, informatieborden). Uiteraard wordt hierover afstemming gezocht met NLDelta en in 2021 ook met de Samenwerkende Nationale Parken (SNP). Het themajaar rondom 600 jaar Sint Elisabethvloed in 2021 wordt benut om extra aandacht te genereren voor (het verhaal van) de Biesbosch. Gezamenlijk wordt ingezet op een interessant programma van activiteiten.

Betrokken partijen en samenwerkingspartners Binnen het thema communicatie en marketing wordt samengewerkt tussen en met veel verschillende partijen uit de netwerksamenwerking: Staatsbosbeheer, gemeenten, provincies, de bezoekerscentra, het gastherennetwerk,

ondernemers, marketingorganisaties, vrijwilligers, enzovoorts. Belangrijk is dat alle partijen hetzelfde verhaal vertellen aan de bezoekers, zodat de identiteit en boodschap van het gebied duidelijk is en behouden blijft. Ook de samenwerking met NLDelta binnen dit thema is van groot belang.

10.6 Educatie De projecten en activiteiten voor het thema educatie betreffen de drie onderdelen: • een programma voor scholen • de opleiding en coördinatie van de vrijwillige gidsen in het gebied • behoud en ontwikkeling van het gastherennetwerk

Scholenprogramma

De activiteiten ten behoeve van het scholenprogramma zijn gericht op: • het opzetten van een gezamenlijk scholenprogramma met het Biesboschcentrum Dordrecht, het Biesbosch MuseumEiland en het Biesboschcentrum Drimmelen; • afstemmen van het scholenprogramma met het programma vanuit NLDelta; • in afstemming met NLDelta ook de thema’s klimaatadaptatie en duurzaamheid een plek geven binnen het scholenprogramma; • het zoeken naar financiering voor het verder uitbouwen van het scholenprogramma; • het werven van nieuwe scholen die mee gaan doen; • het voortzetten van het project ‘Groen doet Goed’ gericht op scholieren binnen de provincie Zuid-Holland.

Gidsennetwerk

Gericht op de vrijwillige school- en publieksgidsen wordt

ingezet op: • coördinatie van het vrijwilligersnetwerk door IVN in samenwerking met de bezoekerscentra (uniformiteit in de vergoedingen, uitstraling en boodschap); • het verzorgen van een opleiding voor de gidsen in de Biesbosch door IVN (in samenspraak met NLDelta); • het werven van nieuwe vrijwilligers en het vormen van één gidsennetwerk voor de Biesbosch; • binnen NLDelta verbinding zoeken met andere vrijwilligersnetwerken; • het organiseren van activiteiten in het gebied vanuit het vrijwilligersnetwerk in samenwerking met onder andere bezoekerscentra en ondernemers (bijvoorbeeld lezingen, wandeltochten, kanotochten en excursies).

Gastherennetwerk

Activiteiten gericht op het versterken van het gastherennetwerk zijn: • het gastherennetwerk voortzetten en uitbouwen samen met de gastheren en in afstemming met NLDelta; • samen met de gastheren een financieringsmodel voor het gastherennetwerk uitwerken; • organiseren van activiteiten voor en door het gastherennetwerk; • het gastherennetwerk benutten om bewustwording voor natuurwaarden bij bezoekers te vergroten; • het gastherennetwerk betrekken bij het opstellen en uitvoeren van het communicatieplan (zie hoofdstuk communicatie en marketing).

•

•

•

verschillende activiteiten georganiseerd in de Biesbosch. Doel is het beleven van het gebied, maar gelijktijdig het uitdragen van de boodschap en het vergroten van het bewustzijn van de bezoekers. Natuur en theater: het organiseren van theatervoorstellingen in het natuurgebied met respect voor de natuurwaarden. Biesbosch, bron van gezond leven: dit project is gericht op de natuur als belangrijke basis voor de gezondheid van mensen. Schone Rivieren acties: minimaal één keer per jaar wordt een opschoonactie georganiseerd in het gebied, waarbij alle gebruikers worden betrokken om samen het gebied schoner te maken. Het netwerk van rivierafvalonderzoekers in de Biesbosch wordt uitgebreid.

Betrokken partijen en samenwerkingspartners

Om de activiteiten rond het thema educatie te coördineren wordt de werkgroep educatie die voorheen actief was binnen het Parkschap nieuw leven ingeblazen. In deze werkgroep zullen in elk geval IVN, Staatsbosbeheer, het Biesboschcentrum Dordrecht, het Biesbosch MuseumEiland en het Biesboschcentrum Drimmelen participeren. Ook andere partijen uit het netwerk kunnen hierbij aanhaken. Belangrijk is bovendien om NLDelta te betrekken bij de uitvoeringsactiviteiten.

Overige

Daarnaast zouden de volgende projecten en activiteiten (die soms in het verleden al in gang gezet zijn) opgepakt kunnen worden: • Beleefweek: gedurende één week van het jaar worden

37

Schotse Hooglanders

38

Bijlagen 39

Bijlage 1

Overzichtskaart gebied de Biesbosch 41

Bijlage 2

Relevante (beleids)kaders Nationale parken in Nederland Op nationaal niveau ligt de focus in de Nationale Omgevingsvisie op ‘een duurzaam perspectief voor de leefomgeving’ . Het gaat over het inspelen op uitdagingen, zoals onder andere: veranderende en groeiende steden, de overgang naar een duurzame en circulaire economie en inspelen op klimaatverandering. Hiervoor is een nieuwe manier van werken nodig: in goede samenwerking tussen overheden, bedrijven, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en burgers. Uitgangspunt is dat ontwikkelingen in samenhang met elkaar bekeken worden, zodat betere en meer geïntegreerde keuzes worden gemaakt. Interessante ambities voor natuur vanuit de Nationale Omgevingsvisie zijn: • De natuur floreert in 2050. • Goede balans tussen gebouwde omgeving en open landschap, tussen natuur en cultuur en tussen land en water met goede verbindingen tussen de gebieden. • Landgebruik in balans met natuurlijke systemen en ontwikkelingen in het landelijk gebied gaan niet ten koste van de landschappelijke waarden. • Natuur nabij de stad is belangrijk voor een goede leefkwaliteit. • Voor een veilig en gezond leven is een robuuste natuur belangrijk. • Natuurinclusieve ontwikkeling is van belang: het areaal natuur neemt toe en water- en milieucondities zijn verbeterd. • Erfgoed en identiteit zijn belangrijk.

• Naast het realiseren van een goede leefomgevingskwaliteit (waarvoor natuur en landschap belangrijk zijn), zijn ook het behouden en versterken van cultureel erfgoed en landschappelijke en natuurlijke kwaliteiten van (inter)nationaal belang en het verbeteren en beschermen van de biodiversiteit van nationaal belang. • Nationale parken kunnen een bijdrage leveren aan grote ruimtelijke opgaven mits de bescherming van de unieke waarden in deze gebieden is gewaarborgd. Het Rijk is medeverantwoordelijk voor de bescherming van belangrijke open ruimten, zoals de nationale parken. • Onderdeel van de opgave om biodiversiteit te verbeteren en beschermen is het realiseren van 80.000 ha extra natuurgebied. • Gemeenten hebben de primaire verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van de leefomgeving, waarvan natuur en landschap integraal onderdeel uitmaken. • Een robuust en verbonden geheel van natuurgebieden is noodzakelijk voor het herstel van de biodiversiteit.

42

Citaat uit: ontwerp Nationale Omgevingsvisie (Novi)

NLDelta NLDelta is één van de gebieden die de status van Nationaal Park nieuwe stijl gaat aanvragen bij het ministerie van LNV. Hiervoor is een ambitieboek opgesteld gericht op de toekomst van het gebied en wordt een statusaanvraag bij het ministerie voorbereid voor begin 2021 . NLDelta is een uniek gebied . De natuur, mens en economie vormen al meer dan 600 jaar een hechte drie-eenheid. Alles draait om leven met de natuur en in het bijzonder het water. Het gebied richt zich op drie pijlers: • natuur: de natuurlijke basis versterken; • mens: de unieke belevenis vergroten; • economie: aanjager voor een duurzame regio. Binnen de pijler natuur wordt ingezet op de deltanatuur: robuust, onderling verbonden en onderscheidend. De deltanatuur wordt gekenmerkt door de dynamische overgang van rivier naar zee met alle landschappelijke en ecologische verschijningsvormen die daarbij horen. De pijler mens richt zich op het deltapark: een typisch Nederlands verhaal, de handen uit de mouwen steken en vindingrijkheid. Mensen wonen en leven al eeuwenlang met het water en dat is terug te zien in de steden, dorpen en havens, de linies en forten en het watermanagement. De pijler economie zet in op de duurzame delta: samenwerking, innovatie en ontwikkeling. Ademruimte voor de stad, een bijzonder vestigingsklimaat en een proeftuin voor nieuwe ontwikkelingen die bijdragen aan natuur en landschap.

De Biesbosch is binnen NLDelta het grootste aaneengesloten natuurgebied. Vanwege de unieke natuurkwaliteit is De Biesbosch één belangrijk icoon binnen NLDelta. Bovendien is het gebied belangrijk voor waterberging (bijvoorbeeld in de Noordwaard) en voor de drinkwatervoorziening (met drie drinkwaterbassins die Rotterdam en omstreken van drinkwater voorzien).

43

Bijlage 2

Relevante (beleids)kaders Wet natuurbescherming en Beheerplan Natura 2000 De Wet natuurbescherming beschermt Nederlandse natuurgebieden en planten- en diersoorten. Binnen deze wet is ook de bescherming van Natura 2000-gebieden geregeld. Deze Natura 2000-gebieden zijn aangewezen beschermingszones op grond van de Europese Vogel- en Habitatrichtlijnen. Voor alle Natura 2000-gebieden worden beheerplannen opgesteld waarin de maatregelen staan die nodig zijn om de instandhouding van het gebied te borgen.

Hierop aansluitend zijn voor de Biesbosch enkele specifieke kernopgaven en instandhoudingsdoelstellingen voor de verschillende soorten beschreven. In onderstaande tabel zijn de kernopgaven samengevat:

De Biesbosch is aangeduid als Natura 2000-gebied. De Biesbosch is van belang voor een groot aantal habitattypen en moerassoorten, waaronder de bever, ijsvogel, blauwborst, noordse woelmuis, fint en grote modderkruiper. Ook is het gebied rijk aan bijzondere mossen . De belangrijkste opgave voor de Biesbosch is een kwaliteitsverbetering van het zoetwatergetijdengebied voor vochtige alluviale bossen, ruigten en zomen, slikkige rivieroevers, vissoorten, de noordse woelmuis, de tonghaarmuts en de bever. Daarnaast moet er kwaliteitsverbetering en uitbreiding van het rietmoeras plaatsvinden met daarbij behorende (broed)vogels. En ten slotte ligt er een opgave voor herstel en verbetering van de stroomdalgraslanden en glanshaver- en vossenstaarthooilanden. De Biesbosch valt onder het landschapstype rivierengebied. De landschappelijke kernopgaven voor het rivierengebied worden als volgt beschreven: “Versterken van landschappelijke samenhang binnen het rivierengebied en met omgeving door herstel van ecologische relaties tussen binnendijkse en buitendijkse gebieden. Verbinden van leefgebieden van amfibieën, leefgebieden van vissen, met bossen binnendijks, met moerassystemen op de Natte As, met hogere zandgronden en beeksystemen.

Verder behoud van huidige slaapplaatsen en foerageergebieden vogels in komgronden, behoud en herstel binnen uiterwaarden van afwisseling tussen grootschalige én open gebieden met kleinschalige én half open gebieden. Herstel van evenwichtige verdeling met laaggelegen uiterwaarden (rietmoerassen en vochtige alluviale bossen) met hooggelegen uiterwaarden (met droge hardhoutooibossen) met nevengeulen en met diepe plassen bij voorkeur door herstel van erosie en sedimentatieprocessen, herstel van rivierdelta’s én zoetwatergetijdegebied met voldoende doorstroming en overstromingsdynamiek én met doorgaande verbinding naar Europese achterland voor trekvissen” (Aanwijzingsbesluit, Ministerie van EZ, 2013).

44

Voor de meeste habitattypen en soorten zijn de omstandigheden in het gebied goed genoeg om de instandhoudingsdoelstellingen te kunnen bereiken. Voor een aantal habitattypen is een extra beheerinspanning nodig. Voor een enkele vogelsoort is nader onderzoek nodig om helderheid te krijgen over het bereiken van de doelstellingen. De oorzaak voor het niet kunnen realiseren van een aantal doelstellingen ligt voor een aantal soorten buiten het gebied. Voor de meeste soorten en een groot aantal habitattypen lijkt het inzetten op procesnatuur en het vergroten van de dynamiek te leiden tot het halen van de doelstellingen. Om de Natura 2000-doelstellingen te halen wordt: • ingezet op procesnatuur en het vergroten van de dynamiek; • beheermaatregelen voor enkele habitattypen.

Het beheerplan gaat in op de benodigde maatregelen om de doelstellingen te behalen. Het beheerplan is opgesteld in overleg met alle direct betrokkenen (beheerders, gebruikers, omwonenden, gemeenten, natuurorganisaties en waterschappen). Samen geven partijen invulling aan beschermen, gebruiken en beleven.

Recreatieve Zonering Op basis van het beheerplan Natura 2000 werken Staatsbosbeheer en gemeenten Altena, Dordrecht en Drimmelen aan de recreatieve zonering voor de Biesbosch. In de recreatieve zonering worden gebieden aangeduid waar meer en minder intensieve recreatie mogelijk is. Gekoppeld hieraan worden kaders gesteld aan de regelgeving en (recreatie)mogelijkheden in de betreffende gebieden. Ook een ambitie om in te zetten op stil en duurzaam varen is onderdeel van de recreatieve zonering.

Omgevingswet, omgevingsvisies en omgevingsplannen Op 1 januari 2022 gaat de Omgevingswet in werking. Doel van deze wet is de regels voor ruimtelijke projecten te vereenvoudigen en te bundelen. Hierbij staat een goede balans tussen het benutten en beschermen van de fysieke leefomgeving centraal. Op basis van de omgevingswet stellen zowel de provincies als gemeenten omgevingsvisies op waarin de ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving voor de lange termijn worden vastgelegd. De provinciale omgevingsvisies worden vertaald in een provinciale omgevingsverordening waarin alle regels zijn verankerd. De gemeentelijke omgevingsvisies worden vertaald in omgevingsplannen die de bestaande bestemmingsplannen moeten gaan vervangen. Zowel bij de provincie Noord-Brabant als de provincie Zuid-Holland wordt voorgesorteerd op de Omgevingswet en zijn er omgevingsvisies en (ontwerp) omgevingsverordeningen opgesteld. Ook bij de gemeenten Altena, Dordrecht en Drimmelen wordt gewerkt aan omgevingsvisies. De gebiedsvisie voor De Biesbosch moet uiteraard aansluiten op de verschillende omgevingsvisies. De ambities en beleidsdoelen mogen niet tegenstrijdig zijn.

45

Bijlage 3

Stakeholders Bij het opstellen van de gebiedsvisie zijn de volgende stakeholders betrokken:

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

46

Provincie Noord-Brabant Provincie Zuid-Holland Rijkswaterstaat IVN Jachthavens Historische haven Woudrichem Biesboschcentrum Dordrecht Biesbosch Museumeiland Dordrecht Marketing VVV Biesboschlinie Stichting toerisme en recreatie Geertruidenberg Beleef de Biesbosch Biesbosch Streekfonds Bewoners Biesboschgidsen Gastheren van de Biesbosch Horeca Verblijfsrecreatie Bootverhuurders Rondvaartbedrijven Outdoorbedrijven Veerverbindingen

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

Natuurfederatie Geertruidenberg Agrarische Natuurvereniging Drimmelen ZLTO Federatie Hengelsportverenigingen Sportvisserij Zuidwest Nederland Varend Erfgoed Landelijke Vereniging Behoud Historische Bedrijfsvaartuigen Federatie van Watersportverenigingen ‘De Biesbosch’ Watersporters Kanoverenigingen Vereniging Te Voet / Wandelnetwerk Drechtsteden Waterscouts Wildbeheereenheid De Biesbosch Natuur- en Vogelwacht Biesbosch Vogelwerkgroep De Biesbosch SOVON Vogelonderzoek Nederland Stichting Natuuronderzoek Nederland Vereniging van Vrijwilligers Hollandse Biesbosch Uitvoeringscoalitie Waterdriehoek Gemeente Molenlanden (ambtelijke vertegenwoordiging) Gemeente Geertruidenberg (ambtelijke vertegenwoordiging) Raadsleden van de gemeenten Altena, Dordrecht en Drimmelen

Bijlage 4

Verslag werksessies

Verslag werksessies gebiedsvisie De Biesbosch

47

Inleiding Inleiding

In opdracht van Staatsbosbeheer en de gemeenten Altena, Dordrecht en Drimmelen wordt een gebiedsvisie voor De Biesbosch opgesteld. Onderdeel van deze visie is een uitvoeringsprogramma met concrete uitvoeringsprojecten en -activiteiten. In verschillende bijeenkomsten is input opgehaald voor de gebiedsvisie en het uitvoeringsprogramma. Dit document vormt het verslag van alle bijeenkomsten. Een deelnemerslijst van de aanwezigen is toegevoegd aan het einde van het verslag. Daarnaast is door 250 stakeholders een vragenlijst ingevuld om (aanvullend) input te leveren voor de gebiedsvisie en het uitvoeringsprogramma. Er zijn twee verschillende digitale bijeenkomsten georganiseerd. In de eerste bijeenkomsten hebben we in de drie deelgebieden Altena, Dordrecht en Drimmelen algemene input opgehaald over de toekomst van De Biesbosch. In de tweede ronde bijeenkomsten hebben we wederom in de drie deelgebieden input opgehaald. Dit keer aan de hand van drie thema’s: duurzaam toerisme, bezoekers en het merk Biesbosch.

1. Aanleiding en achtergrond gebiedsvisie

Staatsbosbeheer en de gemeenten gaan op een nieuwe manier samenwerken in de Biesbosch. Per 1 januari 2021 wordt de huidige samenwerking in de Gemeenschappelijke Regeling (GR) van het Parkschap Nationaal Park De Biesbosch opgeheven. Er wordt gebouwd aan een netwerksamenwerking met alle partijen die actief zijn in en betrokken zijn bij het gebied.

Netwerksamenwerking

In de nieuwe netwerksamenwerking staan participatie, flexibiliteit en eigen verantwoordelijkheid centraal. We vragen betrokkenheid van alle partijen die actief zijn in het gebied en vragen deze partijen om zelf verantwoordelijkheid te nemen voor bepaalde thema’s of activiteiten. Anderzijds ontstaat er ook voor alle partijen vrijheid om zelf met nieuwe thema’s of activiteiten in het gebied aan de slag te gaan. 48

Gebiedsvisie en uitvoeringsprogramma

De gebiedsvisie en een hierbij behorend uitvoeringsprogramma vormen de basis voor de nieuwe netwerksamenwerking. Daarnaast is de gebiedsvisie een belangrijke basis voor de positionering van De Biesbosch binnen het grotere Nationaal Park in oprichting NLDelta. In de visie worden de toekomstrichting en de doelstellingen voor het gebied vastgelegd. In het uitvoeringsprogramma ligt de agenda met projecten en activiteiten vast. De partijen in de netwerksamenwerking zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de uitvoering van het programma. Er komt een Biesboschregisseur om de netwerksamenwerking verder uit te bouwen en het uitvoeringsprogramma aan te jagen. We vragen alle netwerkpartners hierbij om verantwoordelijkheid te nemen voor de uitvoering van projecten en activiteiten in het gebied.

Proces

In het najaar is een concept gebiedsvisie en de eerste aanzet voor het uitvoeringsprogramma gereed. Hiermee komen we terug bij alle netwerkpartners. Streven is aan het eind van het jaar de visie en het uitvoeringsprogramma af te ronden.

2. Recreatieve Zonering

Op basis van de wettelijke kaders vanuit de Natuurbeschermingswet en Natura 2000 wetgeving is een voorstel tot stand gekomen voor de zonering in het gebied. In het najaar wordt een (fysieke) bijeenkomst georganiseerd waarin de zoneringskaarten besproken worden en waarbij specifieke vragen gesteld kunnen worden en opmerkingen gemaakt kunnen worden. De hoofdlijnen van de zonering zijn weergegeven in de presentatie die via de link hieronder te bekijken is.

Link naar de presentatie

Thema duurzaam toerisme

zeggenschap gebruikersgroepen

In deze werksessie zijn we ingegaan op het begrip duurzaam kwaliteitstoerisme. Wat betekent dit? Welke voorzieningen passen hierbij? Welke vormen van recreatie en toerisme passen in het gebied en welke niet? Hoe kunnen ondernemers hieraan bijdragen? Geconstateerd is dat het begrip duurzaamheid gedefinieerd moet worden. Het begrip duurzaamheid spreekt iedereen aan, maar ook hierbij zijn de belangen verschillend. Behoud van de balans tussen natuur en recreatie komt hierbij duidelijk naar voren. Zonering en spreiding van bezoekers zijn belangrijke middelen om met dit thema aan de slag te gaan, de schil rond het gebied kan een belangrijke rol spelen en ondernemers moeten aan de slag met verduurzamen. Stil of elektrisch varen, afvalmanagement en technische ontwikkelingen worden genoemd als kansrijke maatregelen.

respect ondernemerschap afvalvoorzieningen

zonering verantwoordelijkheid

tie

ruig kamp eren

gezondheid

afwisselend

toegankelijkheid duurzaamheid wandelen

wa

ter

handhaving

ge we n

Hierna hebben we in verdiepende werksessies doorgepraat over drie thema’s: duurzaam toerisme, bezoekers en het merk Biesbosch. Per thema is in een wordcloud de input verzameld.

elijk e heid subsidie educ atie

ism

er

to

bli

jfs

duid

sa

ni

trekpleisters

ve r

ga

horeca ov

m rdu verh a a natuur z ur uu r u recreatiedruk za rde u d to kwaliteitstoerisme me rs eg n transitie vissteigers

t

bankjes

handhaving

schil

rin

Dordrecht routes

d i e h ve boot

belangen

etp

Brabant

or

spre recr iden sp o eati e be rtviss lev eri toi ingj le

tte n

watersport

vo

toerisme zonering capaciteit belangen samenwerking do recreatiedruk el ed onderhoud natuurwaarden gro uca ep t verantwoordelijkheid i uniek en e n varen voorzieningen mesturen o schil ssgtrcommunicatie fietsen r e ontverbindingen e k dr la e o z balans ag ste be lokale n identiteit

kleinschaligheid bezoekersstromen

rust

snelheid

parel

opschoonacties

balans definieren

an stilvaren respect ke capaciteit belonen lij kh afvalmanagement ei toiletten ecotoerisme schoonhouden d voorzieningen visserijplan

rs

In de eerste werksessies hebben we input opgehaald gericht op de toekomst van De Biesbosch. Belangrijke conclusie vanuit deze werksessies is dat voor iedereen de natuurwaarden in het gebied voorop staan. Het belangrijkste knelpunt in het gebied is de balans tussen de recreatiedruk en de natuurwaarden. Er spelen veel verschillende belangen in het gebied. Kansen worden gezien in het betrekken van de schil rond het natuurgebied, het beïnvloeden van het gedrag van bezoekers en het sturen van de bezoekersstromen in en rond het gebied. In een wordcloud wordt de input vanuit de werksessies in kernwoorden weergegeven.

da ad on krac der h ne t me

3. Werksessies toekomst van De Biesbosch Toekomst van De Biesbosch

provincie

communicatie

technische-ontwikkelingen elektrisch-varen ins

y

green-ke dho spr udi eidi ng tan

ng

49

Thema bezoekers

Thema merk Biesbosch

In principe is iedereen welkom in het gebied, mits de natuurwaarden worden gerespecteerd. Verschillende bezoekersgroepen worden specifiek benoemd: dagbezoekers en meerdaags verblijf, gezinnen met kinderen, schoolgroepen, passagiersschepen, natuurgenieters, wandelaars, fietsers, watersporters en sportvissers. Er is geen behoefte aan overlast veroorzakende groepen, maar de schil rond het gebied wordt genoemd als kansrijk gebied om deze groepen op te vangen. Voorzieningen spelen hierbij een belangrijke rol. Het is echter vooral belangrijk het gedrag van de bezoekers te beinvloeden. Hiervoor zijn communicatie, informatie, voorlichting en educatie belangrijke begrippen en is een belangrijke rol weggelegd voor ondernemers, verenigingen, gidsen, VVV’s en bezoekerscentra.

De identiteit wordt onderschreven, maar de kernwoorden moeten meer aansluiten op de unieke natuurwaarden in het gebied. De gebruikersgroepen waarop de communicatie gericht zou moeten worden zijn divers; gezinnen met kinderen, senioren, scholieren, sportieve mensen, wandelaars, fietsers en de inwoners. De verschillende deelgebieden verschillen van karakter en spreken daarom verschillende gebruikersgroepen aan. Hierop moet ingespeeld worden in de communicatie.

We hebben nagedacht over het merk Biesbosch en het verhaal dat we willen vertellen aan de bezoekers. In 2012 is met een brede groep stakeholders de identiteit van het gebied geformuleerd: De Biesbosch is een rivierdelta met getij, bewerkt land van kreken en wilgenbossen. Hierbij zijn twee kernwoorden geformuleerd waarmee de Biesbosch zich momenteel profileert: dynamisch en avontuurlijk. Wordt deze identiteit onderschreven? Op welke gebruikersgroepen richten we de communicatie? En hoe profileren we het gebied binnen het nationaal park in oprichting NLDelta?

behoeften samenwerken piekmomenten verwachtingsmanagement inwoners

r

e ek zo st

ecotoiletten

ambassadeurs

handhaven bez

oeker

voorzieningen ligplaatsen capaciteit

50

cultuur

ele

toeristen

horeca

gezondheid

fie

ts

festivals camperplaatsen

sa

tie s

verhaallijn

ni

n

le

ru

aal

ion reg

Visit-Brabant

al loka

nd

mensen-met-een-beperking

lokaal

sportief

en

rd

aa

dw

or

no

menselijk-gedrag bereikbaarheid gezinne n

ve

meegidsen rda ags bord en

gez rd ov inn en ie nm erl od ast el

n le

inzichtzoeker

stimuleren

ga

ij st

s

kje

uitsluiten verbindingzoeker

groepen

wa

ef

n ba

internationaal horeca voetveer

Dordrecht bewegen

natuurgericht di beleving kernkwaliteiten ve t i rs natuur ite watersport ite t n it e informatie d imeerdaags poor te i n sen wone n ior rs en

detailhandel VVV toeristen

le

a

ss

pa

he

sc

rs

e gi

watersporters

n pe

dynamisch dagrecreatieedu avontuurlijk catie

n scholen

ondernemers dagbezoekers bootverhuurders str wandelaars an e i b dje verenigingen t o a s ka jeugdlawaai c i i o e n d d ar app u er sc m scholen te ee h m gedrag s r infrastructuur richtlijnen n co fietse n ap we informatiegedragsregels route lko afval kw beïnvloeden m al ite zonering it sturen bezoekersstromen natuurgenieters jongeren voorlichting handhaving

brede context toegankelijkheid

or

We hebben gesproken over het sturen van bezoekers binnen het gebied. Welke gebruikersgroepen willen we in het gebied wel of niet ontvangen? Hoe krijgen we de bezoekers op de juiste plekken in het gebied? Hoe maken we bezoekers bewust van de natuurwaarden en hoe kunnen we het gedrag van bezoekers beïnvloeden?

scentr

a

Mailadressen en contacten Vragen en opmerkingen over de gebiedsvisie en het uitvoeringsprogramma kunnen gestuurd worden naar: gebiedsvisiebiesbosch@gmail.com. Vragen en opmerkingen over de recreatieve zonering kunnen gestuurd worden naar Daniel Bakker van Staatsbosbeheer: d.bakker@staatsbosbeheer.nl.

Stakeholders Stakeholders

Aande deverschillende verschillendewerksessies werksessies hebben volgende stakeholders deelgenomen: Aan hebben dede volgende stakeholders deelgenomen: ANVDrimmelen Drimmelen • • ANV Beleefde deBiesbosch Biesbosch • • Beleef Bewoners • • Bewoners BiesboschAdventures Adventures • • Biesbosch BiesboschAktief Aktief • • Biesbosch BiesboschBusiness Business • • Biesbosch BiesboschMuseumeiland Museumeiland • • Biesbosch BiesboschSloepenverhuur Sloepenverhuur • • Biesbosch • • Biesbosch BiesboschStreekfonds Streekfonds • • Biesboschcentrum Dordrecht Biesboschcentrum Dordrecht • • Delta DeltaSafari Safari • • Diepstraten botenverhuur De Biesbosch In • • Federatie van botenverhuur Hengelsportverenigingen de Alm en Biesbosch Diepstraten • • Federatie rond Biesbosch Federatievan vanwatersportverenigingen Hengelsportverenigingen deDe Alm en Biesbosch • • Fort Bakkerskil Federatie van watersportverenigingen rond De Biesbosch • • Gemeente Altena Fort Bakkerskil • • Gemeente GastherenDordrecht van de Biesbosch (toeristisch-recreatieve • Gemeente Drimmelen ondernemers) • • Gemeente GemeenteGeertruidenberg Altena • • Gemeente GemeenteMolenlanden Dordrecht • • Hengelsportvereniging Gemeente DrimmelenDe Vrolijke Vissers Hank • • IVN Gemeente Geertruidenberg • Jachthaven van Oversteeg • Gemeente Molenlanden • Jachthavens • Hengelsportvereniging De Vrolijke Vissers Hank • Natuurfederatie

Geertruidenberg • IVN • Ondernemersvereniging Samen Een Drimmelen • Jachthaven van Oversteeg • Parkschap Nationaal Park De Biesbosch • Jachthavens • Poort naar de Biesbosch • Natuurfederatie Geertruidenberg • Provincie Noord-Brabant Natuur- en Vogelwacht Biesbosch • • Provincie Zuid-Holland • Ondernemersvereniging Samen Een Drimmelen • Raadsleden van de 3 gemeenten Parkschap Nationaal Park De Biesbosch • • Rondvaartbedrijf Zilvermeeuw Poort naar de Biesbosch • • Sportvisserij Zuidwest Nederland Provincie Noord-Brabant • • Staatsbosbeheer Provincie Zuid-Holland • • Stichting Biesboschbeleving Raadsleden van de gemeenten • • Stichting toerisme en3recreatie Geertruidenberg • Rondvaartbedrijf Zilvermeeuw • Uitvoeringscoalitie Waterdriehoek Sportvisserij Zuidwest Nederland • • Van Chastelet cultuurbedrijf Staatsbosbeheer • • Vereniging Te Voet / Wandelnetwerk Drechtsteden Stichting Biesboschbeleving • • Vereniging van Vrijwilligers Hollandse Biesbosch Stichting toerisme en recreatie Geertruidenberg • • VVV Biesboschlinie Uitvoeringscoalitie Waterdriehoek • • Watersport Botenverhuur Van Chastelet cultuurbedrijf • • Watersportverbond Brabant • • Watersportvereniging Biesbosch Vereniging Te Voet / De Wandelnetwerk Drechtsteden • • Wildbeheereenheid De Biesbosch Vereniging van Vrijwilligers Hollandse Biesbosch • VVV Biesboschlinie • Watersport Botenverhuur Daarnaast is de vragenlijst

door 250 stakeholders ingevuld. Daarnaast is de vragenlijst door 250 stakeholders ingevuld.

Samengesteld en opgemaakt door:

51