Drieluik Gemeente Dordrecht 2021-def.pdf
Tekst van het document
Drieluik Gemeente Dordrecht 2021
Perspectief op de stad, de financiën en sturing & organisatie Bouwstenen voor een nieuwe bestuursperiode Dordrecht, juli 2021
Inhoudsopgave Inleiding
06
Luik 1: Perspectief op de Stad
10
1.1 Een groeiende stad 1.1.1 Trends en ontwikkelingen 1.1.2 Vertaling naar Dordrecht 1.1.3 Bouwstenen voor beleid
12 12 17 20
1.2 Een leefbare en veilige stad 1.2.1 Trends en ontwikkelingen 1.2.2 Vertaling naar Dordrecht 1.2.3 Bouwstenen voor beleid
1.6 Een betrokken stad 1.6.1 Trends en ontwikkelingen 1.6.2 Vertaling naar Dordrecht 1.6.3 Bouwstenen voor beleid
60 60 63 68
Luik 2: Perspectief op de Financiën
74
2.1 Financiële uitganspositie
76
22 22 25 29
2.2 Toekomstige ontwikkelingen
78
Luik 3: Perspectief op Sturing & Organisatie
82
1.3 Een werkende stad 1.3.1 Trends en ontwikkelingen 1.3.2 Vertaling naar Dordrecht 1.3.3 Bouwstenen voor beleid
32 32 36 40
3.1 Trends en ontwikkelingen
84
1.4 Een zorgzame stad 1.4.1 Trends en ontwikkelingen 1.4.2 Vertaling naar Dordrecht 1.4.3 Bouwstenen voor beleid
42 43 45 50
3.2 Vertaling naar Dordrecht 3.2.1 Samenwerkingsverbanden 3.2.2 In dialoog naar een nieuw akkoord 3.2.3 Eisen aan de gemeentelijke organisatie
88 88 90 90
1.5 Een duurzame stad 1.5.1 Trends en ontwikkelingen 1.5.2 Vertaling naar Dordrecht 1.5.3 Bouwstenen voor beleid
52 52 55 57
4
|
Drieluik 2021
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
Drieluik 2021
|
5
Inleiding •
In 2022 zijn er weer gemeenteraadsverkiezingen. Inwoners maken dan hun keuzes over de toekomst van de stad. Deze politieke keuzes zullen zich in de formatie vertalen in een programma voor een nieuwe bestuursperiode. Dit Drieluik is opgesteld door de ambtelijke organisatie en bedoeld om u als politieke partijen -met oog op de nieuwe bestuursperiodeambtelijke handvatten te bieden voor (toekomstige) keuzes voor onze stad.
van deze ontwikkelingen voor Dordrecht. Verder bevat deze notitie suggesties voor bouwstenen die u in overweging kunt nemen bij uw politieke keuzes. Een vergelijkbaar document is in aanloop naar de huidige bestuursperiode gemaakt in 2017. Net als in de vorige editie bevat het Drieluik achtergronden bij:
Het Drieluik gaat in op landelijke trends en ontwikkelingen die de ambtelijke organisatie ziet en geeft een vertaling
•
6
|
Drieluik 2021
•
De maatschappelijke opgaven die in Nederland en in de stad spelen (1. Perspectief op de Stad); De middelen die hiervoor beschikbaar zijn (2. Perspectief op de Financiën);
De samenwerkings- en sturingsvormen in de organisatie en daarbuiten (3. Perspectief op Sturing & Organisatie).
We baseren ons als ambtelijke organisatie op wat er in de afgelopen decennia is bereikt in de stad. En dat is veel. Zo is er stevig geïnvesteerd in culturele voorzieningen, zoals het Energiehuis, de verbouwing van Kunstmin en het Dordrechts museum. Er is ook veel geïnvesteerd in sportvoorzieningen (bouw van de Sportboulevard), onderwijsvoorzieningen (Leerpark en Dordrecht Academy) en de kwaliteit van de binnenstad (bijvoorbeeld het gebied rond het Bagijnhof en de Sarisgang). Dit heeft de stad zichtbaar verrijkt. In de nu lopende bestuursperiode heeft de Raad voortgebouwd op deze eerdere investeringen, onder meer door de Agenda Dordrecht 2030 vast te stellen. Zo onder strepen we de visie van een stad die we richting 2030 willen zijn; een groene, levendige stad die beweegt naar 140.000 inwoners, met een veerkrachtige bevolking en een hoger welvaartsniveau. En boven dien een stad die sociaaleconomisch in balans is.
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
De uitgangspositie van Dordrecht is kansrijk. We hebben een unieke positie langs de weg-, water- en spoorverbindingen. Het is goed leven, wonen en werken voor de Dordtenaren in hun stad met een centrale ligging en dichtbij de bedrijvigheid van de Randstad, maar met een nationaal park als achtertuin. Een ideale combinatie van grootstedelijke voorzieningen en natuur. En met een rijke historie die zichtbaar is in de historische binnenstad. Deze sterke punten van Dordrecht zien we terug in de hoge score op woonaantrekkelijkheid in de Atlas voor gemeenten (12e op de ranglijst van 50 grootste gemeenten in 2020). Om deze voorzieningen ook in de toekomst voor de stad te behouden, is het doel van de Agenda 2030 om te zorgen voor een stevig fundament. Er zijn ook duidelijke aandachtspunten. De prestaties van Dordrecht op sociaaleconomisch terrein blijven achter en de beroepsbevolking is in dit opzicht kwetsbaar. Dit blijkt ook uit de lage score op de sociaal economische index in de Atlas voor gemeenten, waar Dordrecht op de 48e plaats staat.
Drieluik 2021
|
7
Daarbij komt dat we nu aan het begin lijken te staan van een periode waarin we de coronacrisis langzaam achter ons laten. Dit is hoopvol en biedt ons allen perspectief. Tegelijkertijd blijven er op het moment van schrijven onzekerheden over hoe de komende maanden eruit gaan zien. Dit geldt sowieso op het gebied van het virus en de gezondheidszorg. Ook is nog veel onduidelijk over de vraag of en hoe de samenleving op de langere termijn zal veranderen na deze periode van lockdowns en thuiswerken. Voor de kortere termijn is de aandacht gericht op een goed herstel van de stad na de crisis. De Raad heeft hiervoor middelen gereserveerd in een coronacrisis- en herstelfonds en deze deels al toegewezen. De komende tijd zal duidelijk worden hoe de middelen een hopelijk spoedig herstel kunnen ondersteunen. En welke inspanningen in een volgende bestuursperiode hiervoor nog nodig zullen zijn. Met de Agenda 2030 richt Dordrecht zich op de kwaliteit van de stad en het welzijn van alle Dordtenaren op de langere termijn. De ambities sluiten aan bij de Groeiagenda 2030 die de gemeenten in de Drechtsteden gezamenlijk hebben opgesteld. Het doel van een sociaal en economisch sterke stad is vertaald in een aantal subdoelen: groei van de bevolking, groei van werkgelegenheid en economie en het behoud van voorzieningen.
Als het aantal inwoners weer stijgt en welvarender wordt, ontstaat een stevige basis voor
8
|
Drieluik 2021
het behoud van onze voorzieningen, een hogere kwaliteit van leven en het benutten van de kansen die de stad te bieden heeft. Daar profiteren de huidige en toekomstige inwoners van Dordrecht van. Op het moment van schrijven van dit Drieluik ligt in de Raad tevens een besluit voor om de Agenda 2030 te vertalen in reserves voor een aantal programma’s. Een besluit over deze reserveringen wordt verwacht voor de zomer van 2021. De Agenda 2030 geeft – met brede steun van de Raad - een langjarige en doelgerichte agenda voor de stad. Voor de komende bestuursperiode ligt het daarom in de lijn der verwachtingen om deze Agenda 2030 als richting te blijven hanteren. Deze agenda biedt een perspectief voor de stad. Er zijn ook kansen om dit te realiseren; met de krapte op de woningmarkt in Nederland maakt een voortvarende bouw van huizen de stad Dordrecht een aantrekkelijke optie voor woningzoekenden. Dat betekent dat er voor de komende jaren met name veel wordt gevraagd in termen van realisatiekracht: het daadwerkelijk uitvoeren van plannen vraagt een gemeentelijke organisatie met voldoende capaciteit en kennis. En een organisatie die in staat is om aan te sluiten op de bedoeling van wat er buiten gaande is, bijvoorbeeld door gebruik te maken van inzichten die data bieden en daar beleidsmatig en strategisch handelen aan te koppelen.
Relevant is ook dat we de komende jaren de afspraken die in de
regio zijn gemaakt over samenwerking in praktijk zullen brengen. Dordrecht zal als servicegemeente een kloppend hart in de regio zijn. We gaan werken met zakelijke afspraken op basis van een meerjarig partnerschap. Bij de inzet op groei en het inspelen op de maatschappelijke vraagstukken is het noodzakelijk om politieke keuzes te maken om de stad leefbaar te houden. Wanneer de inzet blijft om te groeien, woningen te bouwen en tegelijkertijd een leefbare stad te zijn, is het nodig om te kiezen voor een ander mobiliteitsconcept. En om te investeren in groenblauwe voorzieningen. Die zijn onmisbaar om de gevolgen van klimaatverandering voor de stad te beperken. Naast het realiseren van de agenda is een belangrijke uitdaging hoe we als stad uit de coronacrisis komen. Verschillen en ongelijkheden zijn toegenomen en vragen om aandacht van de gemeente. De ambitie om het aantal banen in de stad te laten groeien blijft hiervoor onverminderd van belang. Maar we zien ook een groep die met een samenloop van problemen te maken heeft en zonder een actieve inzet van de gemeente niet kan aanhaken. De toegenomen verschillen in de samenleving gaan daarom ook samen met nieuwe kwetsbaarheden op het gebied van (sociale) veiligheid, waar vanuit de gemeente een actieve rol noodzakelijk is om de leefbaarheid van de stad te bevorderen.
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
Kortom, de stad gaat een volgende fase in en hierbij horen brede maatschappelijke vragen waar een nieuw stadsbestuur mee aan de slag moet. Uiteraard zijn de politieke keuzes hierover en verdere invulling hiervan aan een volgende Raad. Ik hoop namens de ambtelijke organisatie dat dit Drieluik u helpt bij het maken van die keuzes.
Carlo Post Gemeentesecretaris
Drieluik 2021
|
9
In dit eerste luik schetsen we een Perspectief op de Stad door een aantal maatschappelijke opgaven te benoemen. Bij iedere opgave beschrijven we eerst de bredere trends en ontwikkelingen -gebaseerd op landelijke rapporten en (lokale) analyses– zoals ook eerder beschreven in de aan de Raad aangeboden Perspectiefnota uit 2020. Vervolgens beschrijven we de situatie in Dordrecht, mede gebaseerd op studies van het Onderzoekscentrum Drechtsteden (OCD). Tot slot sluiten we iedere maatschappelijke opgave af door een aantal bouwstenen voor beleid te benoemen. Zoals aangegeven in de inleiding zijn bouwstenen suggesties voor beleid die u in overweging kunt nemen bij de politieke keuzes.
LUIK 1
Perspectief op de Stad 10
|
Drieluik 2021
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
Drieluik 2021
|
11
1.1 Een groeiende stad 1.1.1 Trends en ontwikkelingen Recente cijfers van het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) over de demografische ontwikkelingen laten zien dat de Nederlandse bevolking in 2020 groeide met 67.108 inwoners (inclusief correcties). Dat betekent dat Nederland aan het eind van 2020 17.474.693 mensen telde. Waar werd die groei door veroorzaakt? In 2020 kwamen er 67.579 mensen bij door internationale migratie (immigratie minus emigratie), en -471 door natuurlijke aanwas (geboorte minus sterfte). Een belangrijke ontwikkeling: tot 2014 werd de bevolkingsgroei voornamelijk veroorzaakt door natuurlijke aanwas, daarna vooral door migratie.1 Op 1 mei 2021 had 24,8 procent van de bevolking een migratieachtergrond. Daaronder vallen zowel mensen die in het buitenland zijn geboren (de eerste generatie), als degenen die in Nederland geboren zijn en van wie ten minste een van hun ouders immigrant was (de tweede generatie). De herkomstlanden zijn heel divers, en de migranten zijn al heel lang of nog maar kort in Nederland. In Nederland is er een tekort aan woningen en daarmee een grote bouwopgave.
12
|
Drieluik 2021
De vraag naar en betaalbaarheid van woningen is voor de landelijke en lokale politieke een grote uitdaging en cruciaal voor de opgave van een groeiende stad. De betaalbaarheid komt de komende jaren door de beperkte beschikbaarheid van woningen verder onder druk te staan. Hierdoor nemen de economische verschillen tussen regio’s en steden verder toe. Ook de verschillen tussen huur en koop worden groter, en de betaalbaarheid wordt problematisch voor bepaalde groepen. In lijn met de demografische en sociale ontwikkelingen (lees: vergrijzing en het langer thuis blijven wonen) zal ook rekening moeten worden gehouden met een passend woningaanbod voor deze steeds groter wordende groep ouderen. Dit is ook van belang voor de doorstroming in de woningmarkt van andere groepen. Maar ook andere factoren spelen mee in een veranderende woningmarkt. Bij het bouwen wordt ook steeds meer rekening gehouden met de duurzaamheidsopgave en de breed gedragen wens van een meer circulaire economie. De ontwikkeling van ruimtelijke projecten wordt tevens ingewikkelder door spanningen met de effecten van CO2, stikstof, geluid en
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
Drieluik 2021
|
13
externe veiligheid. Deze complexiteit leidt tot vertraging bij woningbouw. Ook ontstaat er meer behoefte aan functie menging tussen wonen, werken en recreatieve voorzieningen. En stijgt de waardering voor het behoud van industrieel erfgoed en de historische identiteit van gebieden. Met betrekking tot mobiliteit is de verwachting dat het autogebruik globaal gezien zal toenemen en het gebruik van openbaar busvervoer zal dalen. Het gebruik van treinverkeer neemt naar verwachting echter wel toe, doordat er meer treindiensten zullen zijn. Steeds meer eist ook de (elektrische) fiets haar plek op in stad en regio. Dit heeft gevolgen voor de infrastructuur, verkeersveiligheid en de openbare ruimte. Technologische ontwikkelingen hebben zowel invloed op de doorontwikkeling van zeroemissiemobiliteit, deelmobiliteit en de mogelijkheden tot het werken op afstand. De Nederlandse economie heeft een forse klap gehad van de coronacrisis. Ook al is de krimp van het bbp met 3,7% in 2020 fors geweest, het Centraal Planbureau (hierna CPB) voorspelt dat de economie zich snel herstelt.2 Het CPB is ook optimistischer dan eerder over de permanente economische schade van de pandemie. Naar verwachting groeit de economie dit jaar met ruim 3,2% en in 2022 met 3,3%. Door het aflopen van de steunmaatregelen en daarmee
14
|
Drieluik 2021
gepaard gaande herstructureringen en faillissementen zal de werkloosheid oplopen maar volgens de meest recente inschatting zal de stijging beperkt zijn: van 3,6% in 2021 tot 4,1% in 2022. Het economisch herstel kan volgens het CPB nog sterker uitpakken als mensen het in de crisis extra gespaarde geld weer gaan uitgeven. Er zijn uiteraard onzekerheden. Bijvoorbeeld omdat een nieuwe opleving van de pandemie niet kan worden uitgesloten. Ook de ontwikkeling van de inflatie is onzeker. De economische onzekerheid wordt ook gevoed door mondiale ontwikkelingen zoals de Brexit, handelsconflicten tussen de VS en onder meer China en economische spanningen binnen de EU. Bij al deze prognoses is het goed om te onthouden dat dit gemiddelde cijfers zijn; er zijn groepen en sectoren waar stevige klappen voelbaar zijn zoals ook op andere plaatsen in dit Drieluik blijkt. De discussie in internationaal verband richt zich steeds meer op de brede welvaart. Brede welvaart omvat veel meer dan alleen economie en inkomen. Het gaat ook over gezondheid, het onderwijsniveau en het gevoel van veiligheid van mensen (zie figuur 1: De elf dimensies van Brede Welvaart). En om zaken als de hechtheid van de samenleving (ook wel sociale cohesie genoemd), de toegankelijkheid van voorzieningen, de kwaliteit van de natuurlijke leefomgeving en vele andere aspecten die het leven en welzijn van mensen beïnvloeden.
Op mondiaal
niveau blijkt dit uit zeventien wereldwijde ontwikkelingsdoelen die de VN voor de periode tot 2030 heeft vastgelegd (‘Sustainable Development Goals’).3 En van de doelen is om steden en dorpen inclusief, veilig, robuust en duurzaam te maken. Het Sociaal en Cultureel Planbureau publiceerde recentelijk de ‘Monitor Brede Welvaart & Sustainable Development Goals 2021’. Volgens onderzoeksbureau Raboresearch loopt Zuid-Holland in vergelijking tot de rest van Nederland nog steeds achter op de lijstjes voor Brede Welvaart (zie figuur 2: Bede Welvaart in de 40 regio’s in 2019).
______ 1) CBS, Maatschappij en Bevolking, 2021 2) CPB, juniraming 2021, 22 juni 2021 3) CPB, Monitor Brede Welvaart 2021 & Sustainable Development Goals 2021, 2021 4) Raboresearch, Laat herstel Brede Welvaart niet weer tien jaar duren, 27 maart 2021
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
Drieluik 2021
|
15
1.1.2 Vertaling naar Dordrecht Een van de leidende doelen van de Agenda 2030 is de groei van Dordrecht in termen van het aantal inwoners om daarmee een basis te leggen voor voorzieningen als theaters, winkels en sportverenigingen in de stad. Om dit te bereiken is de inzet om meer woningen te bouwen en meer inwoners te trekken. Doel van de Agenda is dat het aantal inwoners toeneemt en (relatief) jonger, hoger opgeleid en welvarender wordt. Deze ambitie sluit aan bij de regionale agenda van de Drechtsteden (Groeiagenda 2030) om extra woningen te bouwen en inwoners aan te trekken. Figuur 1: De elf dimensies van Brede Welvaart | Bron: RaboResearch, Universiteit Utrecht
Figuur 2: Brede Welvaart in de 40 regio’s in 2019 | Bron: RaboResearch, Universiteit Utrecht
Als we kijken naar de situatie in Dordrecht, geeft het Onderzoekscentrum Drechtsteden (verder OCD) de prognose dat de Dordtse bevolking groeit (zie figuur 3: Bevolkingsontwikkeling Dordrecht; aantal woningen en inwoners). In Dordrecht wonen op dit moment iets meer dan 119.000 mensen. Dat is nauwelijks meer dan tien jaar geleden. In het afgelopen decennium wisselden jaren van groei af met jaren van krimp. Dit was in tegenstelling tot de landelijke trend: een jaarlijkse groei van zo’n 0,5%. Volgens de Primos Prognose van ABF Research (2020) –gebruikt door het OCDverandert het patroon voor Dordrecht. De komende jaren zal de gemeente gaan groeien met gemiddeld zo’n 300 personen per jaar tot 2030, daarna vlakt volgens deze prognose de groei af (het OCD/
16
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
|
Drieluik 2021
Primos baseert zich hierbij op 6.000 nieuw te bouwen huizen). De Agenda 2030 is echter gericht op een sterkere groei van de stad. Op basis van harde en zachte woningbouwplannen verwachten wij dat de bevolking duidelijk harder zal groeien dan uit de laatste prognose van het OCD/ Primos blijkt. We gaan uit van in totaal 11.000 extra woningen in het huidige decennium. Uitgaande van een gemiddelde woningbezetting van 2,05, zal de Dordtse bevolking dan in 2030 naar schatting met goed 22.000 personen zijn gegroeid tot in totaal 142.000 inwoners. Met deze nieuwbouwplannen groeit niet alleen de Dordtse bevolking. Ook de samenstelling verandert. De nieuwbouw is aantrekkelijk voor jonge gezinnen, waardoor de vergrijzing lager zal uitvallen.
Drieluik 2021
|
17
Aantal woningen en inwoners, 2010-2030 Aantal woningen (x1.000)
140
60 50 40
118
119
119
136
142
100 80
30
60
20 10 0
120
40
53
54
55
63
66
2010
2015
2020
2025
2030
Woningvoorraad
20
Aantal inwoners (x1.000)
160
70
0
Inwoneraantal
Figuur 3: Bevolkingsontwikkeling Dordrecht; aantal woningen en inwoners Bron: Onderzoekscentrum Drechtsteden 2021
De bouw van woningen is dus cruciaal om de stad te laten groeien. De verwachting is dat in 2023 de bouw van de eerste 4.000 woningen volledig is gerealiseerd. Voor de jaren daarna zijn er al verschillende plannen, bijvoorbeeld als onderdeel van de Spoorzone dat ook één van de programma's van de Agenda 2030 is. Ook afgezien van de groeiambitie is de druk op het woningaanbod in Dordrecht hoog (zoals elders in Nederland), onderverdeeld in betaalbaarheid, kwaliteit en percentage koopwoningen. In alle segmenten zijn tekorten. Vooral starters en spoedzoekers zitten hierdoor de komende jaren extra in de knel. Ook ouderen die door willen stromen naar een voor hen geschikte
18
|
Drieluik 2021
‘levensloopbestendige’ woning kunnen niet altijd het gewenste aanbod vinden. De inzet is om voldoende woning te bouwen in het hogere segment om doorstroom te bevorderen zodat er kansen ontstaan voor starters op de woningmarkt. Ook moet dit de stad aantrekkelijker maken voor hoger opgeleide, welvarende inwoners.
vervoer. Voor Dordrecht in het bijzonder, betekent binnenstedelijke verdichting dat bestaande mobiliteitssystemen niet houdbaar zullen zijn. Wanneer de inzet blijft om te groeien, woningen te bouwen en tegelijkertijd een leefbare en groene stad te zijn, is het nodig om te kiezen voor een ander mobiliteitsconcept. Parallel aan de binnenstedelijke verdichting neemt de behoefte aan een aantrekkelijk woon- werk en leefklimaat, ook binnenstedelijk, toe. Ook Dordrecht zal tot minimaal 2030 de effecten van de huidige coronapandemie zien in het ruimtelijk economisch en sociaal functioneren van de stad. Er is niet zozeer sprake van een trendbreuk. We verwachten meer dat reeds bestaande trends, die al zichtbaar waren, zich tot 2030 versneld door ontwikkelen. Denk aan: het gezondheidsbewustzijn, de digitalisering van de maatschappij en daarmee uit eindelijk ook de ruimtelijke structuur. Dit stelt nieuwe eisen aan de organisatie van mobiliteit in de stad.
In een groeiende stad regio en stad is het cruciaal om te investeren in de bereikbaarheid en in mobiliteit in de stad. Dit is ook duidelijk een regionale uitdaging; het is één van de centrale punten van de agenda van de gemeenten in de Drechtsteden om te zorgen voor bereikbaarheid en het verduurzamen van
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
Drieluik 2021
|
19
1.1.3 Bouwstenen voor beleid De Agenda Dordrecht 2030 is gericht op de groei van de stad. Voortzetting van die lange termijn ambitie vraagt om investeringen in het woningaanbod. Daarbij is het van belang om te zorgen voor realisatiekracht en voortvarende uitvoering van plannen zodat Dordrecht een aan trekkelijke plek is voor woningzoekers. Voor de komende bestuursperiode zien wij de onderstaande mogelijke bouwstenen/ thema's: •
•
•
20
Voortzetting van de lange termijn ambitie van 140.000 inwoners vraagt het bouwen van 7.000 nieuwe woningen in de periode 2022-2030, bovenop de bouw van 4.000 woningen die in de periode 2018-2023 worden gerealiseerd. In de komende bestuursperiode tot 2026 dienen er dan opnieuw 4.000 te worden gerealiseerd om de ambitie van in totaal 11.000 woningen tot 2030 te kunnen halen. Hiervoor is vooralsnog voldoende zachte planvoorraad, maar er moet besluitvorming in de Raad plaatsvinden om de plannen concreet te maken. Denk hierbij met name aan de nieuwe ontwikkelingen in de Spoorzone zoals verbeeld door Mecanoo. De huidige planvoorraad is niet voldoende om de volledige ambitie tot 2030 te realiseren. Het is daarom ook nodig de komende jaren te blijven zoeken naar versnellingsmogelijkheden
|
Drieluik 2021
•
•
in de bouw, waaronder het vergroten van het aantal ontwikkellocaties. Ook zijn er duidelijke keuzes nodig tussen kwantiteit en kwaliteit. Daarbij moet goed worden gekeken naar de benodigde segmenten, inclusief doorstromingseffecten en hoe de ontwikkeling bijdraagt aan de stad. Zeker wanneer we als stad vasthouden aan de ambities om meer hoger opgeleiden aan te trekken en vast te houden. Dit vraagt een goede balans met een voldoende groot aanbod van sociale woningen in de stad door het op peil brengen van de sociale huurvoorraad in combinatie met herstructurering. In ieder geval vraagt dit een stevige inzet op uitvoerings- en realisatiekracht van de gemeente om plannen zoals de Spoorzone en andere (nieuwe) ontwikkellocaties de komende jaren echt te realiseren.
Ook onzekere ontwikkelingen als gevolg van corona vragen om een adaptieve realisatiestrategie op de bereikbaarheidsagenda. De gemeente zal met partners vlot en duidelijk in moeten spelen op kansen en mogelijkheden. Het bereikbaarheidsvraagstuk is breder dan de stad zelf; het mobiliteitssysteem moet meer invulling geven aan het verbinden van de stad met de omgeving zoals de Metropoolregio Rotterdam – Den Haag. In de komende vier jaar zien wij de volgende centrale bereikbaarheidsvraagstukken:
• •
•
• •
Bevorderen van de doorstroming op de A16, N3 en A15. Het stimuleren van de transitie van autogebruik naar fiets en openbaar vervoer door in te zetten op een stevige fiets – en OV agenda. Ruimte creëren voor technologische ontwikkeling, zoals de afname in traditionele vervoersmiddelen en de toename van deelmobiliteit. Investeren in OV Spoor met de Oude Lijn als drager. Parkeerstrategie voor de binnenstedelijke verdichting. De stad kan de volledige parkeervraag tot 2030/2040 niet blijven faciliteren (of tegen een hoge prijs).
Op het punt van bereikbaarheid en mobiliteit geldt dat het huidige verkeeren vervoersysteem op onderdelen nog verder kan worden benut. Maar wanneer de inzet blijft om te groeien, woningen te bouwen en tegelijkertijd een leefbare en groene stad te zijn, is het bestaande mobiliteitssysteem niet houdbaar. Dan is het nodig om te kiezen voor een ander mobiliteitsconcept. Dat vraagt een transitie, bijvoorbeeld van autogebruik naar fiets en openbaar vervoer en inzet op deelmobiliteit.
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
Drieluik 2021
|
21
1.2 Een leefbare en veilige stad 1.2.1 Trends en ontwikkelingen Bij groei van steden hoort onlosmakelijk ook de permanente zorg voor de kwaliteit van de leefomgeving, van de openbare ruimte en van de leefbaarheid in wijken. Dit vraagt om goed beheer en onderhoud, inclusief beleid voor verwerking van (huishoudelijk) afval en zwerfafval. Ook los van de gevolgen van de (binnenstedelijke) groei van steden en het in stand houden van de huidige situatie, stelt een wereld die verandert nieuwe eisen aan beheer en onderhoud. Het klimaat wordt grilliger, de bevolkingsopbouw wordt ouder en meer divers, de ongelijkheid wordt groter en technologische ontwikkelingen komen razendsnel op ons af. Deze ontwikkelingen leggen nog meer druk op de openbare ruimte en vragen meer van het beheer en onderhoud in steden. Er komt dan ook steeds meer aandacht voor de bijdrage van beheer aan het verbeteren van de leefbaarheid, biodiversiteit, sociale veiligheid en een omgeving die uitnodigt tot bewegen en ontmoeten. Een leefbare en gezonde stad vraagt voldoende ruimte voor sport en recreatie. Dit sluit aan bij het groeiende gezondheidsbewustzijn in de
22
|
Drieluik 2021
samenleving. De coronacrisis kan dit nog versterken. Tegelijkertijd heeft de periode van lockdowns mogelijk ongunstige gezondheidseffecten op langere termijn, ook doordat mensen minder bewegen en meer overgewicht hebben. De kwaliteit en inrichting van de fysieke leefomgeving hebben direct effect op de lichamelijke en mentale gezondheid van mensen. Er komt bij de ontwikkeling en herstructurering van steden steeds meer aandacht voor een gezonde leefomgeving. Dit is een omgeving die als prettig wordt ervaren, die uitnodigt tot gezond gedrag en waar de druk op de gezondheid zo laag mogelijk is. Naast milieuaspecten (zoals luchtkwaliteit en geluid) speelt natuur in en om de stad daarin een grote rol. Een groene omgeving nodigt namelijk uit tot bewegen, de natuur beleven, spelen en elkaar ontmoeten. Een deel van de inwoners weet uit zichzelf de weg naar dit soort plekken en de positieve effecten daarvan te vinden, maar er is ook een grote groep die niet zelf in beweging komt en geactiveerd moet worden om de positieve effecten zelf te ervaren. De coronacrisis heeft ons ook geleerd hoe saai, eenzaam en betekenisloos het leven wordt zonder cultuur. Dit betekent een
herwaardering van deze sector die van groot belang is voor de aantrekkelijkheid van de stad voor (toekomstige) inwoners, bedrijven en bezoekers. Cultuur brengt levendigheid, creativiteit en de mogelijkheid tot participatie en verbinding. De lockdown voor (pop)podia, musea, centra voor de kunsten, evenementen en organisaties voor amateurkunst toont ook de kwetsbaarheid van de sector, waarbij de grotere organisaties met steun van de overheden gelukkig de schade konden beperken, maar van het ‘trickle down effect’ niet veel kwam en de pijn van de crisis vooral bij individuele makers, musici, culturele zzp’ers en kleine organisaties terecht kwam. Deze ‘creatieve klasse’ is net als de culturele infrastructuur van levensbelang voor een stad. Een veilige stad vormt de basis voor een aantrekkelijke, veerkrachtige en weerbare stad. Dan gaat het om sociale en fysieke veiligheid. Ervaren overlast in de openbare ruimte en de woonomgeving lijkt haast onmogelijk om helemaal uit te wissen en vormt dan ook een blijvend aandachtspunt in onze samenleving. Dit doet ook een groot beroep op toezicht en handhaving. Regelmatig zijn kwetsbare personen
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
betrokken bij overlast in de openbare ruimte die eerder hulp en ondersteuning nodig hebben dan straf. Slachtofferschap en daderschap liggen niet zelden dicht bij elkaar of lopen zelfs in elkaar over. Denk aan de continue stijging van meldingen bij de politie over overlast van personen met verward gedrag. In een complexe, geïndividualiseerde en steeds meer digitale samenleving zal de komende jaren veel aandacht moeten gaan naar vraagstukken op het snijvlak van zorg en veiligheid en wordt de samenwerking tussen het sociaal domein en veiligheidsdomein nog belangrijker. De kwetsbaarheden van mensen en de samenleving zijn ook door de coronacrisis alleen maar toegenomen. Denk aan toenemende kansenongelijkheid, meer psychische klachten en een potentieel groeiende schulden- en daklozenproblematiek.
Drieluik 2021
|
23
In tegenstelling tot overlast in de openbare ruimte lijkt de geregistreerde criminaliteit in de volle breedte af te nemen, maar dat is geen reden tot juichen. Veel zaken spelen zich af buiten ons zicht en veroorzaken vaak geen directe slachtoffers, maar raken een systeem, infrastructuur of ondermijnen onze rechtstaat. We spreken dan van zogenaamde hidden impact crimes. Hierbij kan grofweg gedacht worden aan drie vormen; criminaliteit in het digitale domein, ondermijnende criminaliteit en polarisatie en radicalisering. We zien een steeds grotere verschuiving van traditionele criminaliteit, zoals woninginbraak en straatroof, naar criminaliteit in het digitale domein. Online criminaliteit heeft mede door de coronapandemie, maar vooral door opeenvolgende technologische ontwikkelingen een vlucht genomen en er is sprake van doorlopende ‘criminele innovatie’ op dit vlak. Ondermijnende criminaliteit tast de fundamenten en geloofwaardigheid van de rechtstaat aan. Bedrijventerreinen mogen geen vrijplaats worden voor ondermijnende activiteiten. Het wordt steeds belangrijker om kwetsbare personen te beschermen tegen de aantrekkingskracht van de criminele drugsindustrie. En te voorkomen dat bedrijventerreinen een vrijplaats worden voor ondermijnende activiteiten. Nederland is een kleurrijke en diverse samenleving waarin jong en oud en mensen met verschillende culturele
24
|
Drieluik 2021
achtergronden en politieke opvattingen met elkaar samenleven Diversiteit kan een verrijking zijn op vele vlakken, maar brengt soms ook spanningen met zich mee. Gevoelens van onbehagen kunnen gepaard gaan met wantrouwen, spanningen, conflicten en emotionele (soms explosieve) uitingen De coronapandemie lijkt op bepaalde vlakken nog eens een extra trigger te zijn geweest voor het uiten van maatschappelijk ongenoegen. Onrust en ongenoegen kunnen leiden tot polarisatie in de samenleving en een verminderd vertrouwen in de overheid en de democratie.
1.2.2 Vertaling naar Dordrecht De inzet van de Agenda 2030 is dat de stad groeit. De bouwopgave van Dordrecht binnen het bestaand stedelijk gebied leidt tot meer mensen en verkeer in de stad. Daarmee neemt de verdichting en de druk op de bestaande openbare ruimte toe en worden de effecten op het gebruik, de inrichting en beheer groter. Niet alleen in de gebieden waar de woningen worden gebouwd, maar juist ook in de omliggende ‘beheergebieden’. Bij groei hoort dus onlosmakelijk ook de permanente zorg voor de 'staat van de stad' door beheer en onderhoud van de kwaliteit van onze leefomgeving, van de openbare ruimte en van de leefbaarheid in onze wijken. Het wegwerken van achterstallig onderhoud vormt daarvoor een belangrijke basis. Ook de introductie van een nieuw grondstoffenbeleid in 2021 is hier relevant. Met de bouwopgave en groeiambitie wordt de druk op de beschikbare ruimte steeds groter, maar ook het belang van een gezonde stad alleen maar groter. Stedenbouw en gezondheid zouden steeds meer hand in hand moeten gaan om de stad leefbaar te houden voor huidige en toekomstige inwoners. Onder andere in de voorgenomen investeringen in de Dordwijkzone zijn er plannen om de ruimte voor groen, recreatie en bewegen in de stad te vergroten en bereikbaar te maken voor inwoners.
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
Bij een groeiende stad neemt ook de behoefte van inwoners aan toegankelijke natuur in de nabijheid van de stad toe. Het accommoderen van de groei van dit natuurbezoek vraagt om een kwalitatief goed aanbod. Dit kan bijvoorbeeld in de Hollandse en Nieuwe Dordtse Biesbosch worden geboden. Om de groei te accommoderen en het kwaliteitsniveau op peil te houden, is het te overwegen om de bezoekers aan het natuurgebied hieraan te laten bijdragen. In vergelijking met andere grote gemeenten sport de bevolking van Dordrecht minder en heeft de gemeente minder plekken om te sporten. Positief is de variatie in sportaccommodaties (zoals velden). In Dordrecht is 22,3% van de inwoners lid van een sportvereniging, dat is minder dan het Nederlands gemiddelde van 24,5%. Dordrecht telt naar verhouding iets meer mensen met overgewicht dan de gemiddelde stad.5 Ook in Dordrecht zijn als gevolg van corona groepen mensen minder gaan bewegen. Tegelijkertijd hebben verenigingen het zwaar als gevolg van de lange corona-periode. In de afgelopen decennia is door de gemeente veel geïnvesteerd in de culturele infrastructuur zoals Kunstmin, het Energiehuis en het Dordrechts museum, en het Nationaal Onderwijsmuseum. Daar kwamen particuliere investeringen bovenop waardoor filmhuis The Movies, Villa
Drieluik 2021
|
25
Augustus en bioscoop Kinepolis zich hier vestigden. Door deze voorzieningen en de bijna 2000 Rijks- of gemeentelijke monumenten in de stad scoort Dordrecht goed op de aantrekkelijkheidsindex van de Atlas Nederlandse Gemeenten; in 10 jaar tijd zijn we van plaats 30 gestegen naar plaats 12 en daarmee is Dordrecht de grootste stijger ooit.
1.121
1200
236
249
313
492
542
667
687
865 608 430
339
398
771 694
694
0
2017
Burenruzie
2018
Drugs/drank
2019
Verkeer
Jeugd
2020
Verward/overspannen persoon
Figuur 4: Veiligheid: Overlast en cybercrime (1) | Bron: Onderzoekscentrum Drechtsteden 2021
5) Atlas van Gemeenten en Gemeentelijke Duurzaamheidsindex, 2021
Drieluik 2021
474
295
300
______
|
419
600
De veiligheidsbeleving in Dordrecht is in de afgelopen 10 jaar verbeterd van een 6,9 naar een 7,2. Die score is vergelijkbaar met die van andere G40-gemeenten. De veiligheidsbeleving hangt samen met de ervaren overlast. Vormen van overlast die veel voorkomen in de openbare ruimte zijn: burenruzie, overlast drugs/ drank, verkeersoverlast, overlastmeldingen jeugd en overlast van een overspannen of verward persoon. In het 2020 stijgt het aantal meldingen duidelijk, zoals die van overlast jeugd. Deze toename in 2020 hangt deels samen met corona. Dat geldt ook voor de burenruzies. De stijging van het aantal overlastmeldingen van verwarde en overspannen personen was al langer zichtbaar en is structureler van aard. Dat lijkt ook te gelden voor de overlast van drank en drugs. Alleen de overlast van verkeer onttrekt zich aan de stijgende trend en daalt geleidelijk.
26
928
900
1.230
1500
Ook in Dordrecht komen er meer meldingen voor de hidden impact crimes, zoals cybercrime en ‘horizontale fraude’. Dit laatste betreft fraude tussen burgers en bedrijven onderling, zoals oplichting via Marktplaats. Kwamen er in 2017 nog maar goed 400 meldingen over horizontale fraude binnen, in 2020 waren dit er al ruim 1.100. Ook het aantal cybercrime-meldingen bij de politie loopt langzaam op. In de Veiligheidsmonitor (2019) wordt aan mensen gevraagd of ze de laatste 12 maanden slachtoffer zijn geweest van identiteitsfraude en hacken. Deze percentages blijven redelijk constant. Zo’n 3% van de Dordtenaren gaf aan slachtoffer te zijn geweest van identiteitsfraude.
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
En 7% van hacken. In 2021 wordt de Veiligheidsmonitor weer afgenomen in Dordrecht.
Drieluik 2021
|
27
60
1200
1120
1000
50
51
40
800
754 30
600
400
517
20
409
0
17
17
18
2017
2018
2019
10
200
2017
2018
2019
2020
Horizontale fraude
0
2020
Cybercrime
Figuur 5: Veiligheid: Overlast en cybercrime (2) | Bron: Onderzoekscentrum Drechtsteden, 2021
Ook ondermijnende criminaliteit hoort bij de hidden impact crimes. Er wordt fors geïnvesteerd in het versterken van de informatiepositie. Dit levert steeds meer signalen van ondermijnende criminaliteit op die de gemeente samen met de partners wil verrijken en uitlopen. Een goede informatiepositie vraagt continu onderhoud en in tegenstelling tot criminelen moet de gemeente zich daarbij houden aan allerlei wet- en regelgeving. Gezien de ligging tussen Rotterdam en Noord-Brabant waar ook fors wordt geïnvesteerd in de aanpak van ondermijnende criminaliteit is het zaak om niet te verslappen en te voorkomen dat Dordrecht een goed alternatief wordt voor elders opgejaagde criminelen.
28
|
Drieluik 2021
Het vervoer van gevaarlijke stoffen over de vele vormen van transport in ons gebied en de risicobedrijven blijven belangrijke aandachtspunten voor de fysieke veiligheid. Daarnaast worden fossiele brandstoffen steeds meer vervangen door andere vormen van energie. Deze energietransitie brengt nieuwe technologische ontwikkelingen met zich mee, met daaruit voortvloeiende effecten en risico’s. Zo zien we nieuwe zaken als de ontwikkeling van waterstofstations, bunkerstations voor nieuwe brandstoffen en het toepassen van LNG (vloeibaar aardgas), CNG (samengeperst aardgas) en biogas als brandstoffen.
1.2.3 Bouwstenen voor beleid Bij groei hoort onlosmakelijk ook de permanente zorg voor de 'staat van de stad' door goed beheer en onderhoud. Het wegwerken van achterstallig onderhoud vormt daarvoor een belangrijke basis. Dat vraagt ook om investeringen in de bestaande stad. Daarnaast vraagt de verdichting van de stad extra aandacht. Het bewaken en verbeteren van de leefbaarheid in de ‘beheergebieden’ moet een integraal onderdeel worden van de verdichting van de stad. Het is van belang daarbij aandacht te hebben voor de omliggende wijken (zogenaamde 'beheergebieden') en niet enkel voor de ontwikkellocaties zelf. Ook moet er worden ingespeeld op vraagstukken door intensiever gebruik, nieuwe functies en hogere kwaliteit door (maatschappelijke) opgaven en ontwikkelingen zoals duurzaamheid en vergrijzing. Het ligt voor de hand om de komende jaren ook de in 2021 ingevoerde maatregelen voor grondstoffenbeleid te evalueren, ook in het licht van de mogelijke effecten van verdichting op huishoudelijk en zwerfafval. Bij onvoldoende resultaten (bijvoorbeeld bij afvalscheiding) moet worden overwogen om aanpassingen door te voeren zoals de introductie van tariefdifferentiatie bij restafval. Voor een gezonde stad is het nodig om te zorgen voor een gezonde leefomgeving en het stimuleren van een gezonde leefstijl en heel belangrijk dat er goede interactie is tussen deze pijlers.
In een verdichtende
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
stad is het nodig om extra aandacht te geven aan een integrale aanpak voor de gezonde stad in nauwe afstemming met de bouwopgave. Voor de leefomgeving gaat het om investeren in een groenblauwe openbare ruimte die uitnodigt tot bewegen, spelen, elkaar ontmoeten en het groen beleven. Een omgeving die de mentale en fysieke gezondheid van de Dordtse inwoners bevordert. Dit vraagt onder andere een voortvarende uitvoering van de plannen rondom de Dordwijkzone en aandacht voor gezondheid bij het ontwerpen van bouwplannen. Het is niet voldoende om alleen te zorgen voor genoeg groene gezonde plekken in en om de stad. Om zoveel mogelijk gezonde inwoners te krijgen en houden, is ook stimulering van het gebruik van deze plekken nodig via leefstijlprogramma’s. Weizigt en het omliggende gebied heeft hiervoor als fysieke en unieke centrumlocatie veel potentie om samen met tal van maatschappelijke partners de energie op genoemde thema’s aan te boren, te bundelen en uit te dragen naar de gehele stad. Onderdeel van de inzet op een gezonde stad is aandacht voor sport en bewegen. De gevolgen van de coronacrisis maken dat de komende jaren aandacht nodig is voor zowel vitale sportparken en verenigingen als initiatieven om inwoners die niet lid zijn van een vereniging voldoende te laten bewegen. Hierbij is te overwegen om een
Drieluik 2021
|
29
focus te leggen op kinderen en jongeren en mensen met een gezondheidsachterstand. Ook hier dreigen de verschillen toe te nemen. Sport kan ook bijdragen aan ontmoeting, contact en deze inzet kan ook een effectief middel zijn om segregatie en eenzaamheid tegen te gaan. Dit is zeker van belang voor de komende jaren waarbij de stad opkrabbelt na de coronacrisis. Ook cultuur en de brede cultuurparticipatie kan een belangrijke bouwsteen zijn bij het vergroten van de betrokkenheid van mensen bij elkaar en bij de stad. In 2020 is na een intensief gesprek met de stad in 2019 de cultuurvisie vastgesteld. Geconstateerd is dat de fysieke infrastructuur op orde is en daarmee de basis is voor een pluriform cultureel aanbod, maar dat inzet op programmering, door eerdere bezuinigingen, achtergebleven is. Gegeven de ambitie om als stad te groeien en daarbij een leefbare en sociale stad te zijn, is het verstandig om het cultuurbeleid nog meer in samenhang met andere beleidsterreinen te zien. Het gaat dan bijvoorbeeld om de vraag wat cultuur kan bijdragen aan de fysieke omgeving (inrichting wijken, groen-blauw opgave) op het sociaal domein (welzijn en welbevinden van onze inwoners). Cultuurparticipatie kan ook een instrument zijn bij veiligheidsbeleid.
30
|
Drieluik 2021
De gemeente stimuleert inwoners, ondernemers en bezoekers om kleine ergernissen en frustraties zelf op te lossen. Verschillende vormen van aanhoudende overlast keren echter met regelmaat terug in wisselende gebieden binnen de gemeente. Dit vraagt om een blijvende integrale aanpak door de gemeente waarvoor tijd en middelen worden vrijgemaakt zodat we samen met de bewoners in de (aandachts)gebieden de overlast kunnen terug dringen. Het is verstandig om de mogelijke effecten van verdichting van de stad op overlast goed te volgen en dit aspect integraal mee te nemen bij het invullen van de bouwopgave. Verbeteren van de leefbaarheid en veiligheid in de buurt kan ook worden bevorderd door in te zetten op meer verbinding en acceptatie. In een complexe, geïndividualiseerde en steeds meer digitale samenleving met nieuwe vormen van criminaliteit is het essentieel om te investeren in de weerbaarheid en veerkracht van alle Dordtenaren op allerlei vlakken. • Naast de vele kansen die de digitale ruimte biedt, maakt die ons ook kwetsbaar voor menselijk en technisch falen én voor kwaadwillenden. Het is dan ook uitermate belangrijk om goed geïnformeerd te blijven en te investeren in de weerbaarheid van onze inwoners en ondernemers tegen cybercrime. Maar ook om te waken dat onze vitale infrastructuur niet wordt ‘platgelegd’.
•
•
De komende jaren is inzet nodig op het bestrijden van de uitwassen van ondermijnende criminaliteit, onze informatiepositie versterken en op peil houden en te voorkomen dat er in onze wijken een voedingsbodem ontstaat voor dit soort criminaliteit. Dit vraagt om een combinatie van maatschappelijke, bestuurlijke, justitiële en fiscale instrumenten om de inzet op ondermijnende criminaliteit in Dordrecht tegen te gaan. Verbetering van de leefomgeving zal niet duurzaam succesvol zijn, wanneer niet tegelijkertijd de ondermijnende criminaliteit wordt teruggedrongen. Er is zeker ook op lokaal niveau inzet gevraagd om maatschappelijke spanningen, polarisatie en extremisme in onze stad tegen te gaan. Veel spelers zijn hierbij aan zet: inwoners, gemeenschappen, organisaties, overheid en de samenleving als geheel. Er is niet één partij die alleen de oplossing in handen heeft. De kracht zit in de verbinding van verschillende disciplines en netwerken, waarbij alle betrokkenen vanuit hun eigen rol en expertise een essentiële bijdrage leveren aan de sociale stabiliteit in onze stad.
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
De komende jaren zal veel aandacht moeten gaan naar vraagstukken op het snijvlak van zorg en veiligheid en wordt de samenwerking tussen het sociaal domein en veiligheidsdomein nog belangrijker. Onveiligheid kan niet alleen worden bestreden met repressie en controlemaatregelen. Veiligheid wordt ook gestimuleerd door te werken aan een betrokken gemeenschap die zich veilig, prettig en verbonden voelt met zowel de sociale als de fysieke omgeving. Het gaat dan om positieve veiligheid. Het vervoer van gevaarlijke stoffen over de vele vormen van transport in ons gebied en de risicobedrijven blijven belangrijke aandachtspunten voor de fysieke veiligheid. Met de woningbouwopgave rondom het spoor wordt het nog belangrijker om de risico’s van het goederentransport aan te pakken. Maatregelen om de veiligheid te borgen zijn blijvend nodig.
Drieluik 2021
|
31
1.3 Een werkende stad 1.3.1 Trends en ontwikkelingen Ondanks de coronamaatregelen verwacht het CPB dat de werkgelegenheid in 2022 terug zal komen op het oude niveau. Dit is vooral het effect van de coronasteunmaatregelen zoals de loonkostensubsidie Noodmaatregel Overbrugging voor Werkgelegenheid (NOW) en Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL) die een grote steun zijn geweest voor de vitaliteit van de arbeidsmarkt. Evenzeer profiteert de Nederlandse economie van het economisch herstel elders in Europa en in de VS, wat heeft geresulteerd in de toenemende vraag naar Nederlandse producten. Ondanks het productieherstel zal in 2022 naar verwachting 4,1% van de beroepsbevolking kampen met werkloosheid, met name doordat personen die hun baan verliezen moeite hebben om direct door te stromen naar een andere baan.6 Evenzeer blijft de economie veranderen; zowel de aard van het werk dat we doen alsook waar en wanneer we dit doen. Vooral dit laatste aspect is het afgelopen jaar -door de coronacrisis- in een rigoureuze versnelling geraakt voor veel werkenden. Waar het plaats- en
32
|
Drieluik 2021
tijdonafhankelijk werken al langere tijd een trend is, heeft de coronapandemie (wereldwijd) voor een versnelling van deze manier van werken gezorgd. Ook als de pandemie achter de rug is zal dit blijvende gevolgen hebben. Zo zal hybride werken -een combinatie van het traditionele werken en plaats- en tijdonafhankelijk werken- naar verwachting gangbaarder en breder geaccepteerd zijn. Dit kan leiden tot een tweedeling, waarin de mate van thuiswerken sterk verschilt tussen sectoren, functies, type werkzaamheden en werknemers. Met name voor werknemers in de ICT en de automatisering, managers en andere werkenden met een kantoorfunctie is het gemakkelijker om thuis te werken.7 Naar verwachting wordt het aantal verplaatsingen door het hybride werken door afname van het woon-werk verkeer en het zakelijke verkeer geremd. Op lange termijn zal dit ook effect hebben op de mobiliteit, waarin vooral het gebruik van treinvervoer en personenauto’s tijdens de spits zal matigen.8 Andere blijvende gevolgen van de pandemie zijn veranderingen in consumptiepatronen en werkprocessen. Dit zal voor sommige sectoren en bedrijven problemen opleveren, voor ander sectoren
biedt het kansen. Volgens het CPB moet het steunbeleid worden opgevolgd door een herstelbeleid die herstructureringen in de economie faciliteert. Niet in de laatste plaats zullen daarbij ontwikkelingen op het vlak van verduurzaming en het behalen van internationale afspraken ten aanzien van o.a. de CO2 uitstoot en stikstof vragen om een versnelling in de CO2-reductieopgave (zie ook onderdeel Een Duurzame Stad). Ook versterkt het geluid uit de samenleving zich om duurzame energiebronnen en verdienmodellen de norm te laten zijn. Door recente rechterlijke uitspraken in eigen land –met mogelijke internationale gevolgen- kunnen deze ontwikkelingen in een (nog) hoger tempo de economie doen veranderen.9 Dit vraagt om efficiënter gebruik van grondstoffen binnen de circulaire economie en duurzame innovaties, wat tegelijkertijd kansen biedt voor bedrijven en industriële sectoren.10 De aard van het werk in de Nederlandse arbeidsmarkt is door ontwikkelingen als technologisering, flexibilisering, verduurzaming en vergrijzing in beweging. Deze ontwikkelingen bepalen niet alleen
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
hoeveel werk er is, maar beïnvloeden ook de kwaliteit van werk. In de onderzoekserie ‘De veranderende wereld van werk’ deed het Sociaal en Cultureel Planbureau (hierna SCP ) in 2021 onderzoek naar de thema’s platformisering (economisch systeem dat werkt via een online platform), robotisering en de combinatie van werken, zorgen en leren.11 12 Het SCP signaleert dat de kwaliteit van werk niet alleen gaat om het hebben van een baan en de hoogte van een inkomen, maar dat deze kwaliteit ook het welzijn van mensen raakt. Daarbij spelen de inhoud van het werk, ervaringen op de werkvloer, zelfontplooiing en ruimte voor initiatief een belangrijke rol. ______ 6) CPB, Juniraming 2021, 22 juni 2021 7) KiM, Thuiswerken en de coronacrisis, 12 januari 2021 8) UConsult, 4Cast & Significance, Langetermijneffecten coronacrisis op mobiliteit, 15 januari 2021 9) De rechtspraak, Royal Dutch Shell moet CO2uitstoot terugbrengen, 26 mei 2021 10) PBL, Circulaire economie 2030, 17 december 2019 11) SCP, Platformisering en de kwaliteit van werk, 15 januari 2021 12) SCP, Robotisering en de kwaliteit van werk, 25 februari 2021
Drieluik 2021
|
33
Toekomstgericht arbeidsmarktbeleid moet daarom oog hebben voor de verantwoordelijkheden die werkenden naast hun baan hebben. Zo worden werkenden geacht te blijven investeren in bij-, her- en omscholing. Maar ook zijn zorgtaken door de vergrijzing een groeiende verantwoordelijkheid van veel werkenden. Door de vergrijzing zal er bijvoorbeeld vaker en meer behoefte zijn aan mantelzorg. Daarnaast signaleert het SCP verdere risico's bij met name de onderkant van de arbeidsmarkt. Professionals in de platformeconomie – denk aan taxichauffeurs en maaltijdbezorgers – kunnen zich bijvoorbeeld moeilijk weren tegen een verslechtering van de werkomstandigheden die door een platform zoals bijvoorbeeld Uber of maaltijdbezorgdiensten worden opgelegd. Sommige van die professionals moeten vele uren werken om een acceptabel inkomen te kunnen vergaren. Waar robotisering verder een kans is voor de economie, kan dit ook een risico vormen voor de arbeidsmarkt, specifiek voor banen van werkenden met minder vaardigheden. Deze verdeling van de risico’s past in een bekend maatschappelijk patroon: laagopgeleiden, laaggeletterden, mensen met een arbeidsbeperking en mensen met een migratieachterstand hebben een relatief kwetsbare positie op de arbeidsmarkt. Maar, zo concludeert het SCP, de risico’s van arbeidsmarktontwikkelingen beperken zich niet enkel tot lager opgeleiden.
Ook bij hoger opgeleiden is er sprake van
34
|
Drieluik 2021
een toenemende werkdruk omdat de digitalisering van hun werk betekent dat werk en privé meer door elkaar lopen. Op de schaal van Zuid-Holland liggen er een aantal uitdagingen voor de arbeidsmarkt, want geconstateerd wordt dat op dit moment: • • • •
1 op de 5 bedrijven kan geen goede mensen krijgen; Er een versnipperde arbeidsmarkt is en met onvoldoende veerkracht; Er weinig mobiliteit tussen sectoren is; Er een groot onbenut arbeidspotentieel is.13
Een belangrijke bron van economische, culturele en andere activiteiten vormt in veel gemeenten de binnenstad.
verkleind en wordt ingezet op het verbinden van nieuwe functies aan de binnenstad zoals een woon- en een werkfunctie. De beweging is in veel gevallen van een plaats waar je winkelt naar een plek waar je verblijft. De effecten van de coronacrisis hebben ertoe geleid dat in het derde coronanoodpakket van het Rijk landelijk € 100 miljoen is gereserveerd voor de herstructurering van leegstand van bedrijventerreinen en winkelgebieden in binnensteden. Een specifieke regeling wordt nog uitgewerkt. Ook op Europees niveau worden initiatieven en programma’s ontwikkeld die zich richten op transformatie van binnensteden. Die gaan vermoedelijk vanaf 2022 in werking treden.
______ 13) Innovation Quarter, Knelpunten arbeidsmarkt Zuid-Holland kosten regio € 6 mld, 16 oktober 2018 14) PBL, Veerkracht op de proef gesteld, 4 december 2020
Binnensteden in Nederland hebben te maken met een aantal trends die door de coronacrisis nog zijn versterkt. Denk aan de veranderende functie van winkelgebieden in de binnenstad als gevolg van gebruik en gedrag van de consument die steeds meer online is gaan winkelen en de gevolgen daarvan voor winkelleegstand. Zo constateerde het Planbureau voor de Leefomgeving (hierna PBL) dat de in 2015 geconstateerde trend van meer wonen en minder winkelen zich heeft doorgezet. Tegelijkertijd stijgt het inwonertal van binnensteden gestaag sinds het begin van deze eeuw.14 Dit leidt tot bewegingen waarbij het kernwinkelgebied wordt
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
Drieluik 2021
|
35
1.3.2 Vertaling naar Dordrecht De ambitie van de Groeiagenda Drechtsteden is dat tot 2030 het aantal banen in de regio Drechtsteden groeit met 30.000 ten opzichte van 2017. Hierbij gaat het om circa 10.000 banen voor hoger opgeleiden, 14.000 voor middelbaar en 6.000 voor lager opgeleiden. In de gehele regio groeide de werkgelegenheid tussen 2018 en 2019 met 2,7%. Daarmee ligt de groei van de werkgelegenheid in de Drechtsteden zelfs iets hoger dan het landelijk gemiddelde (rond de 2,5% groei). De meeste groei deed zich voor in de sectoren bouw, zorg en welzijn, logistiek en de zakelijke dienstverlening en ICT. Gezien de uitgifte van het Distripark in Dordrecht is het de verwachting dat de voor de huidige bestuursperiode gestelde banenambitie van 4.000 banen voor Dordrecht wordt gerealiseerd. In Dordrecht is het aantal arbeidsplaatsen sinds 2016 met 8,8% gegroeid waarmee de stad goed op koers ligt (zie figuur 6) om de regionale ambitie van 30.000 extra banen in 2030 te realiseren. Daartegenover bedroeg het werkloosheidspercentage 4,5%. Dit percentage ligt iets hoger dan het landelijk gemiddelde (3,8%). Ondanks dat de werkloosheid binnen Dordrecht tot aan de coronacrisis licht daalde zien we in 2020 in de stad -maar ook in de rest van het landeen lichte stijging door de coronacrisis (zie figuur 7).
10%
60.000
+8,8% 8%
+6,6%
+7,0%
6%
+6,3%
58.000
56.000
4% 54.000 2%
+2,6% 54,766
0%
2016
59.575
+1,5% 2017
Drechtsteden
2018
Dordrecht
2019
2020
52.000
Benodige groei voor realisatie ambitie
Figuur 6: Ontwikkeling aantal banen Dordrecht t.o.v. 2016 | Bron: Bedrijven- en Instellingenregister MRDH/ Drechtsteden, KVK en CBS, bewerking OCD
8%
6,8% 6%
6,0% 5,6%
5,3%
4,9% 4,6%
4%
4,3% 3,8%
4,1% 3,4%
4,5% 3,8%
2% 2016
Drechtsteden
2017
2018
Nederland
2019
2020
Dordrecht
Figuur 7: Werkloosheidpercentage 2016-2020 | Bron: Bedrijven- en Instellingenregister MRDH/Drechtsteden, KVK en CBS, bewerking OCD
36
|
Drieluik 2021
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
Drieluik 2021
|
37
Uit de autonome ontwikkeling en beleidsplannen verwachten we een arbeidsvraag van in totaal 9.750 tot 14.750 in de periode tot 2030. Ondanks de forse banengroei van de laatste jaren, is het niet de verwachting dat dezelfde groei voldoende zal zijn om de ambitie van 30.000 banen tot 2030 voor de hele regio te realiseren. Voor de gehele economie, en vooral smart industry en smart logistics, staan we aan het begin van verregaande automatisering en robotisering. Deze ontwikkelingen vragen om nieuwe competenties en vaardigheden van de beroepsbevolking en leidt tot een behoefte aan een hoogopgeleide beroepsbevolking. Door de opwaartse verschuiving in het opleidingsniveau hebben bedrijven het steeds vaker moeilijk om vacatures te vervullen, met name op het niveau van mbo+ en hbo of wo. Momenteel ligt met 40,4% het aandeel hoger opgeleiden onder de werkzame beroepsbevolking iets lager dan het landelijk gemiddelde (41,1%). De tekorten aan goed opgeleid personeel nemen vooral toe in de sectoren zorg, industrie, transport & logistiek, ICT en de bouw. Wanneer we kijken naar de ontwikkeling van de beroepsbevolking in de periode tot 2030 zien we dat deze tot 2026 netto niet zal toenemen. Dit is het gevolg van vergrijzing; de huidige beroepsbevolking in Drechtsteden wordt ouder. Naar schatting is circa 75% van de toekomstige gediplomeerden nodig om de bestaande
38
|
Drieluik 2021
banen te vervangen (pensioen etc.). Dat betekent dat er maar 25% van de toekomstige gediplomeerden beschikbaar komt voor banengroei. Bij het uitblijven van interventie komt er dus geen nieuw arbeidspotentieel bij. Er komt dus een grotere mismatch op de arbeidsmarkt, de grootste mismatch tussen vraag en aanbod is te verwachten op het hoger opleidingsniveau. Vanuit de instroom op de arbeidsmarkt zien we een lichte afname in aantal mbo-gediplomeerden. Gezien het feit dat er steeds minder HBO’ers afstuderen en de arbeidsvraag naar deze doelgroep wel toeneemt, wordt de concurrentie heftiger voor bedrijven die zoeken naar geschikt personeel dat beschikt over het benodigde kennis en vaardighedenniveau. Een eigen volwaardig HBO opleidingsaanbod toegesneden op de vraag van ons bedrijfsleven –de Dordrecht Academy– moet daarom Dordrecht en de regio de mogelijkheid bieden talent vast te houden in de regio. Daarnaast kan de woningbouwopgave die we tot 2030 hebben opgesteld in belangrijke mate bijdragen aan de toename van de beroepsbevolking in die periode. Een analyse van het woon-werk verkeer laat zien dat er meer inwoners uit de regio elders werken dan dat er vanuit andere regio’s mensen werken in de Drechtsteden. Een cruciale factor is dus in hoeverre de regio Drechtsteden en Dordrecht erin slagen om met een gedifferentieerd
woningbouwopgave een nieuwe potentiele beroepsbevolking aan zich te binden. Ook in de Dordtse binnenstad zijn de eerder genoemde trends zichtbaar. Verschillende partijen in de stad zijn -ook in de context van de gevolgen en onzekerheden van de coronacrisis– met elkaar in gesprek gegaan over de korte én lange termijn aanpak. Denk aan georganiseerde ondernemers in de binnenstad, bewoners (via het Bewonersplatform Binnenstad) en de grote culturele instellingen. De werkgroep ‘Toekomstgerichte invulling binnenstad Dordrecht’ is, onder regie van het Binnenstadbedrijf Dordrecht, opgestart met vertegenwoordigers van ondernemers, eigenaren en gemeente. Deze werkgroep houdt zich bezig met de opgave van een toekomstige invulling van de binnenstad. De werkgroep neemt daarbij ook de insteek van de Raad voor een compacter kernwinkelgebied mee in de discussie over de kaders, keuzes, locaties, kansen en ontwikkelingen.
Perspectief op de Stad, de Financiën en de Organisatie
Drieluik 2021
|
39
1.3.3 Bouwstenen voor beleid Voor de komende bestuursperiode zien wij de onderstaande mogelijke bouwstenen/ thema's. Een vitale binnenstad is één van de belangrijkste motoren voor de economie en het verdienvermogen van Dordrecht. Een vitale binnenstad levert een stevige bijdrage aan de prioriteiten van de Agenda 2030. Het potentieel van de binnenstad kan nog veel beter worden benut. Er zijn investeringen nodig om de binnenstad vitaal te houden en daarmee bij te laten dragen aan de prioriteiten van de stad. Dordrecht moet zich hierbij focussen op de volgende ambities: •
•
•
Het aantrekkelijk maken van de binnenstad voor bezoekers en winkelend publiek. Het accent moet hierin meer worden gelegd op beleving, cultuur en evenementen; De ontwikkeling van een vitale binnenstad vraagt ook om transformatie van de schaarse (openbare) ruimte, om plek te maken voor woningen, hotels en kleinschalige kantoorruimtes; Daarnaast moet er ruimte worden gemaakt voor groen, fietsen, evenementen en terrassen.
Op dit moment werken partijen in de stad aan een langetermijnvisie voor de binnenstad. Er is aan de Raad voorgesteld om in het kader van de Agenda 2030 een
40
|
Drieluik 2021
reserve te creëren zodat de gemeente ook echt haar (financiële) bijdrage kan leveren aan een vitale binnenstad. Een dergelijke financiële ruimte biedt ook een betere uitgangspositie om in aanmerking te komen voor middelen vanuit het Rijk en de EU. Uitdaging voor de komende jaren is om van start te gaan met die investeringen vanuit een langetermijnvisie voor de binnenstad. Een welvarende stad vraagt om een goed draaiende economie in een aantrekkelijk vestigingsklimaat. In de Agenda 2030 zijn middelen gereserveerd om bestaande werklocaties beter te benutten en daarmee in te zetten op het behoud en de groei van het aantal banen en de kwaliteit van werkgelegenheid. De komende jaren gaat het ook hier dus om een voortvarende inzet van die middelen. Verder is het van belang dat het economisch profiel van de regio zich mee ontwikkelt met (inter)nationale ontwikkelingen zoals verduurzaming. Daarnaast kan het verstandig zijn om het economisch profiel te verbreden om veerkracht op te bouwen voor de toekomst. Voor een werkende stad is het van belang dat onze arbeidsmarkt wordt versterkt. We constateren dat we een vitale arbeidsmarkt niet alleen kunnen realiseren. Het (triple helix) netwerk vanuit onderwijs, bedrijfsleven en overheid moet blijven samenwerken. Dit vraagt om het voortzetten van samenwerking tussen onderwijs (o.a. Dordrecht Academy,