Bijlage verzoek om aanwijzing.pdf

Aan: College van burgemeester en wethouders Postbus 8 3300 AA Dordrecht

Van: Stichting Zuidendijk en directe omgeving Zuidendijk 285

3317 NP Dordrecht

Datum: 16-11-2020 Ons Kenmerk: 201116-Crabbeheul Betreft: Verzoek tot aanwijzing "De Crabbeheul" als gemeentelijk monument

Geacht college Op het gedeelte Zuidendijk tussen de wijken Wielwijk en Crabbehof ligt al sinds circa 1920 een oud traditioneel gemetseld voetgangersbruggetje. Deze zogenaamde heulbrug verbindt de Zuidendijk met de Talmaweg/Troelstraweg in de wijk Crabbehof. Dit bruggetje is naast het zeer bekende kasteel Crabbehof (Rijksmonument) een van de weinige oude bouwsels in de wijk Crabbehof. Deze heulbrug is vrijwel alleen in de wijken Crabbehof en Wielwijk bekend, maar ligt prachtig verscholen over de dijksloot. Sinds 2003 heeft dit bruggetje de naam "De Crabbeheul".

Wij, Stichting Leefbaar Zuidendijk en direct omgeving, verzoeken het college van burgemeester en wethouders in overweging te nemen om dit kenmerkend bruggetje "De Crabbeheul" aan te wijzen als gemeentelijk monument. Het betreft een klassieke in baksteen gemetselde heulbrug. De Crabbeheul ligt in het verlengde van het oost-west lopend pad van kasteel Crabbehof naar de Zuidendijk. In de bijlage van deze brief (onze aanbeveling) kunt u het e.e.a. lezen omtrent geschiedenis van dit bruggetje en is ook voorzien van oude kaarten en foto's.

Uiteraard zijn wij bereid het e.e.a. persoonlijk toe te lichten. We hopen dat het college positief staat ten opzichte van de aanvraag tot status gemeentelijk monument.

Namens de Stichting Leefbaar Zuidendijk Kees Verheul Zuidendijk 285 3317 NP Dordrecht zuidendijkstichting@gmail.com /

Bijlage:

Aanbeveling behorend bij het verzoek "De Crabbeheul" aan te wijzen als

Verstuurd aan: Datum:

College van burgemeester en wethouders te Dordrecht

Belanghebbende:

Stichting Leefbaar Zuidendijk en directe omgeving

gemeentelijk monument

16-11-2020

Onderstaande teksten, kaarten en foto's zijn volledig overgenomen uit het document "GM beschrijving Crabbeheul 2020-10-14" van Erfgoed en Welstand gemeente Dordrecht.

Algemene gegevens Adres : De Crabbeheul (tegenover Zuidendijk 287 en 289) Postcode, Plaats : (3317 NP), Dordrecht Kadastraal: DDT00M 3682 Wijk : Crabbehof

Algemene omschrijving Bouwjaar / verbouwing : circa 1920 / 1945? / 2001 Architect / aannemer: onbekend / onbekend / gemeente Dordrecht Opdrachtgever: onbekend Oorspronkelijke functie : heulbrug Huidige functie : heulbrug Bouwstijl: traditioneel

Algemene beschrijving 20-eeuwse bakstenen heulbrug met houten leuning over de dijksloot van de Zuidendijk.

Historie gebied Tussen 1421 en 1617 stroomde in de omgeving van de huidige Crabbeheul een kil met de naam De Crabbe. In dit toen buitendijkse gebied staat op een kaart uit 1611 al een opvallend vierkant gebied aangegeven, dat (ook) De Crabbe wordt genoemd. In 1617 wordt de Zuidpolder gerealiseerd met als dijk de Zuidendijk. Het vierkante gebied De Crabbe valt grotendeels binnen de Zuidpolder en kent een eigen perceelsindeling, die sterk afwijkt van de die in de Zuidpolder. Het ‘vierkant’ is bereikbaar via een korte weg vanaf de Oudendijk. Het meest westelijke deel (ten westen van de Zuidendijk) valt in 1617 dus buiten de polder en ligt dan nog buitendijks. In 1657 wordt de polder Wieldrecht ten westen van de Zuidpolder gerealiseerd en daar binnen valt dan het meest westelijke deel van het vierkante gebied De Crabbe, ontsloten vanaf de Zuidendijk en den Crabbe Wegh. Ook in dit deel van het vierkante gebied is de percelering sterk afwijkend van die in de polder Wieldrecht. Op een kaart uit 1673 is duidelijk te zien dat in het vierkante gebied - nu Crabbegront genoemd - de buitenplaats Crabb Hof met entreelanen en siertuinen staat. In het meest westelijke deel staan twee gebouwen, waarschijnlijk hoeves, waarvan die aan de Crabbeweg ook een siertuin heeft. Dit is waarschijnlijk een voorganger van de hoeve Crabbestein.

Aangenomen wordt dat op dat moment het gehele vierkante gebied De Crabbe inclusief bebouwing in bezit is van de eigenaar (en mogelijk stichter) van de buitenplaats Crabbehof, de heer Damas Barthoutz van Verzoek aan B&W Dordrecht: Aanwijzing "De Crabbeheul" als nieuw gemeentelijk monument Blz 1 Stichting Leefbaar Zuidendijk en directe omgeving (datum 20201116)

Slingeland. Er blijkt ook een bomenlaan te lopen tussen de buitenplaats Crabbehof en de ZuidendijkCrabbeweg-Crabbestein dwars door het vierkante gebied. Pas op een kaart uit 1923 staat duidelijk een brug aangegeven ter hoogte van de huidige Crabbeheul. Mogelijk is dit de eerste stenen brug en werden houten voorgangers - vonders of houten loopplankbruggetjes - op deze locatie op oudere kaarten niet aangegeven. Opvallend is wel dat op deze kaart ook voor het eerst een oost-west lopend pad direct vanaf de entree van de Crabbehof richting Zuidendijk lijkt te lopen. In 1939 staan dit pad en de brug ook duidelijk op de kaart. Tot circa 1960 heeft het vierkante gebied De Crabbe zijn overwegend agrarische karakter behouden. Pas met de bouw van de wijk Crabbehof in de jaren 60 van de 20e-eeuw veranderd dit karakter. De grenzen van het oude vierkante gebied De Crabbe zijn in het Zuidpolderdeel nog grotendeels bewaard gebleven en hebben de inrichting van de wijk mede bepaald. Het directe oost-west pad van Crabbehof naar Zuidendijk kent sindsdien enige knikken, maar wel nog altijd als voetpad in gebruik met De Crabbeheul als brug. De grenzen in het Wieldrechtse polderdeel van De Crabbe zijn zo goed als verdwenen en de verbinding/relatie is vrijwel verloren gegaan.

Ligging De heulbrug De Crabbeheul verbindt - voor voetgangers en fietsers - de wijk Crabbehof met de Zuidendijk.

Hoofdvorm Traditionele bakstenen boog-of heulbrug.

Historie heulbruggen Op het Eiland van Dordrecht is met name vanaf de 17e eeuw een zeer groot aantal gemetselde heulbruggen gebouwd. Een heul is een oud woord voor een duiker of een overdekte waterloop. De brug over die duiker of watergang wordt heulbrug genoemd. Elke dijk werd/wordt geflankeerd door minimaal één, later zelfs twee dijksloten om het overtollige water uit de polder af te kunnen voeren. De dijk functioneert ook als ontsluitingsweg voor de polder en bebouwing ligt hier dan ook over het algemeen dichtbij. Soms werd er gebouwd tussen dijk en dijksloot, soms ook achter dijk en sloot. In het laatste geval is een heulbrug over de sloot nodig om het huis/boerderij te kunnen bereiken vanaf de dijk/weg. Ook de schaarse andere polderontsluitingswegen werden/worden aan twee kanten geflankeerd door een bermsloot. Rond 1900 zijn veel van deze wegflankerende sloten - die ook dienst deden als open riolen - met het oog op hygiëne en het tegengaan van cholera-epidemieën gedempt en de bijbehorende bakstenen heulbruggen gesloopt. In de tweede helft verdwijnen er nog meer wegsloten en heulbruggen om ruimte te maken voor bredere wegen, fietspaden en parkeerplaatsen.

Het aantal resterende gemetselde heulbruggen is dus gedecimeerd en daar waar nu nog sloten/watergangen aanwezig zijn, zijn ze vanwege voortdurend en frequent gebruik, vaak al geheel of gedeeltelijk vervangen door modernere versies in metaal of beton.

Bouwgeschiedenis De stenen brug staat voor het eerst aangegeven op een kaart uit 1923. Het is echter mogelijk dat er een oudere houten voorgangers zijn geweest. In de tweede wereldoorlog-waarschijnlijk 1944 of 1945 - is de stenen heulbrug door de Duitse bezetter opgeblazen maar daarna al weer snel hersteld. In 2001 is de heulbrug op initiatief van de Stichting Zuidendijk door de gemeente Dordrecht gerenoveerd. In 2003 kreeg de brug officieel de naam De Crabbeheul.

Verzoek aan B&W Dordrecht: Aanwijzing "De Crabbeheul" als nieuw gemeentelijk monument Blz 2 Stichting Leefbaar Zuidendijk en directe omgeving (datum 20201116)

Beschrijving Beide frontmuren en de vier vleugelmuren van de heulbrug zijn opgetrokken in rode bakstenen in kruisverband. De brug heeft een rondgewelf van (gecementeerde?) baksteen. De boog is afgezet met een rollaag van rode bakstenen. Het houten hekwerk steunt op speciale hardstenen consoles blokken in de vleugelmuren en is door meerdere ijzeren beugels aan de muren verbonden.

Beschrijving omgeving Staand op de heulbrug is er goed zicht op de 17e-eeuwse Zuidendijk met haar markante dijklintbebouwing en op de karakteristieke dijksloot langs de Zuidendijk. De dijksloot en de oevers vormen een groen-blauwe zone tussen de rode bebouwing van de Zuidendijk en de wijk Crabbehof. Helaas is er geen directe zichtverbinding (meer) met de buitenplaats Crabbehof.

Bronnen Beeldbank Regionaal Archief Dordrecht (kaartmateriaal) Stichting Zuidendijk (krantenberichten en foto's) Dhr. Van Nes, voormalig bewoner Zuidendijk (ooggetuige, mondelinge mededeling)

Literatuur Niet van toepassing

Opname / Foto's Augustus-oktober 2020

WAARDERING Cultuurhistorische waarde De Crabbeheul is een 20e-eeuws onderdeel van het oorspronkelijk 17e-eeuwse landgoed Crabbehof. Landgoed en herenhuis Crabbehof liggen in een markant vierkant gebied dat tot ver in de 20e-eeuw De Crabbe of Crabbegrond werd genoemd. Hof en grond werden vernoemd naar een grote kil die vóór de inpoldering in 1617 in het gebied stroomde: de Crabbe. De Crabbegrond lag opvallend genoeg zowel in de Zuidpolder (1616) als in de polder Wieldrecht (1657): de Zuidendijk liep er van noord naar zuid doorheen en de bij het herenhuis horende hoeve Crabbestein lag aan de overzijde ofwel ten westen van de Zuidendijk. De Crabbehof heeft lange tijd twee entreelanen gehad. De hoofdentree liep vanaf de Oudendijk, de andere dwars over Crabbegrond naar de Zuidendijk, richting hoeve Crabbestein en Crabbeweg. Deze oostwest-entreelaan is rond 1800 echter in onbruik geraakt. Pas kort vóór 1923 ontstaat er een nieuwe oostwestverbinding tussen Crabbehof en Zuidendijk. Mogelijk heeft de bouw van de modelboerderij aan de Oudendijk in 1912 (nu een manege aan de Spirea 1, gemeentelijk monument) en in bezit van de eigenaar van de Crabbehof dhr.

Staring, hier ook nog een rol in gespeeld Het herenhuis is door de eeuwen heen regelmatig en ingrijpend verbouwd, het landgoed is perceelsgewijs steeds verder opgesplitst en in de jaren 60 van de 20eeeuw werd op de Crabbegrond de wijk Crabbehof gebouwd. In de infrastructuur van de wijk is de oorspronkelijke voerkante vorm van de Crabbegrond deels nog herkenbaar en heeft die de nieuwe wijkindeling deels mede bepaald. De huidige stenen heulbrug De Crabbeheul is een relatief recente (20-eeuwse) toevoeging aan de buitenplaats Crabbehof, hoewel oudere houten voorgangers niet uit te sluiten zijn. In 2003 kreeg de heulbrug officieel een straatnaam: De Crabbeheul: vernoemd naar de kil De Crabbe en het vierkante gebied De Crabbe. Daarin volgt het de traditie van de buitenplaats Crabbehof (Rijksmonument), de hoeve Crabbestein (gemeentelijk monument), de (inmiddels verdwenen) Crabbeweg en de nieuwbouwwijk Crabbehof met het Crabbehofpad. Verzoek aan B&W Dordrecht: Aanwijzing "De Crabbeheul" als nieuw gemeentelijk monument Blz 3 Stichting Leefbaar Zuidendijk en directe omgeving (datum 20201116)

Architectonische waarde Het betreft een klassieke in baksteen gemetselde heulbrug. Op de huidige locatie is waarschijnlijk kort vóór 1923 een bakstenen heulbrug gebouwd, in het verlengde van het oost-west verlopende pad van herenhuis Crabbehof naar de Zuidendijk. De oorspronkelijke brug is in de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetter tot ontploffing gebracht. Aan het eind van de bezetting, of kort daarna, is zij weer opgebouwd.

Situering De heulbrug De Crabbeheul heeft ensemblewaarde in relatie tot de voormalige buitenplaats Crabbehof. Van de buitenplaats resteren nog het 'kasteel' Crabbehof (Rijksmonument), met bijbehorende omgrachting, heulbrug en hekwerk; het koetshuis (Rijksmonument) en de modelboerderij aan de Oudendijk (Spirea 1, gemeentelijk monument). De brug maakt in combinatie met een nieuw pad in elk geval sinds circa 1923 een directe oost-west verlopende verbinding mogelijk tussen Crabbehof en Zuidendijk. Die verbinding was bedoeld als ontsluiting van de buitenplaats voor paard en wagen en was oorspronkelijk afgesloten met een hek (privébezit). Door de aanleg van de wijk Crabbehof (jaren '60) en de daarbij behorende nieuwe infrastructuur, met name de Talmaweg, zitten er sindsdien een aantal verspringingen in het pad, dat sindsdien Crabbehofpad heet. De heulbrug is nu een openbare langzaamverkeersverbinding tussen de wijk Crabbehof en de Zuidendijk. In combinatie met de vroegere boezem is hier een aantrekkelijke groenblauwe verblijfsen doorgangszone ontstaan.

Gaafheid Sinds 2001 verkeert de heulbrug in goede staat.

Unieke waarde Op het Eiland van Dordrecht resteren nog enkele bakstenen heulbruggen, maar er zijn er ook al veel verdwenen of ingrijpend gewijzigd

Verzoek aan B&W Dordrecht: Aanwijzing "De Crabbeheul" als nieuw gemeentelijk monument Blz 4 Stichting Leefbaar Zuidendijk en directe omgeving (datum 20201116)

HISTORISCHE KAARTEN

1999 Baggerwerkzaamheden dijksloot bij heulbrug (Stichting Zuidendijk)

Verzoek aan B&W Dordrecht: Aanwijzing "De Crabbeheul" als nieuw gemeentelijk monument Blz 8 Stichting Leefbaar Zuidendijk en directe omgeving (datum 20201116)

2001 De heulbrug en omgeving kort vóór de start van de renovatie (Stichting Zuidendijk)

Verzoek aan B&W Dordrecht: Aanwijzing "De Crabbeheul" als nieuw gemeentelijk monument Blz 10 Stichting Leefbaar Zuidendijk en directe omgeving (datum 20201116)

2020 Zuidzijde heulbrug

Verzoek aan B&W Dordrecht: Aanwijzing "De Crabbeheul" als nieuw gemeentelijk monument Blz 11 Stichting Leefbaar Zuidendijk en directe omgeving (datum 20201116)

Straatnaambord De Crabbeheul (sinds 2003)

Verzoek aan B&W Dordrecht: Aanwijzing "De Crabbeheul" als nieuw gemeentelijk monument Blz 12 Stichting Leefbaar Zuidendijk en directe omgeving (datum 20201116)

I

Aangetekende Brief

/ ■0.A

*3SRPPB2299367*

MMM

0//e^e pt5 é

3300

\/cin

-5

,Z] /)

b

8 'Do'-Jr ec

r /v?

Zp

e 'i

2

5

3 3/?