Bijlage 4 Warmtevisie historische binnenstad Dordrecht 0.1.pdf

Warmtetransitie historische binnenstad Dordrecht

Van techniekenkaart naar scenario’s

1 mei 2025 Daniël Langereis en Siebe Sannen

Inhoud Stappenplan: systeemkeuze warmtetransitie historische binnensteden

• Stappenplan tot techniekenkaart • Techniekenkaart • Warmtescenario’s en uitgangspunten • Resultaten warmtetool analyse • Afwegingskader

• Conclusies en advies

De opgave in de historische binnenstad van Dordrecht Dordrecht staat bekend om haar rijke historie en monumentale binnenstad. De geschiedenis als havenstad havenstad terug te zien in de gebouwen en geografische vorm van het centrum. De bebouwing van de binnenstad kenmerkt zich door: •

Een hoge dichtheid (zowel boven- als ondergronds);

•

Intensief gebruik voor winkels, horeca, toerisme;

•

Beschermd stadsgezicht met monumentale waarden, ook archeologisch;

•

Veelheid en diversiteit van eigenaren;

•

Hoge identiteitswaarde, uitstraling, thuisgevoel;

•

Lastig te isoleren panden / verminderen energievraag;

•

Weinig ruimte voor alternatieve installaties vanwege een beschermd uiterlijk.

Het Groothoofd Dordrecht

Afwegingskader

Methodiek

Zonnering gebruik Gebruiksfunctie 1. Groot monumentaal complex-maatschappelijk vastgoed Schaal en eigendom bieden gelegenheid tot gemeentelijk initiatief voor aansluiten op een warmtenet of ontwikkelen van eigen warmtebron. Vaak is er enige vrije perceelruimte en een mogelijkheid op opschalen met de directe omgeving. 2. Winkelgebied / horeca Drukbezocht gebied met weinig ruimte, commerciële belangen van ondernemers die vraagt om een alternatieve warmtebron met weinig overlast van de aanleg, een duidelijke gefaseerde planning. 3. Woonwijk Panden in een woonstraat, vaak met een tuin. Veelal particulier eigendom ofwel gespikkeld bezit met woningcorporatie. Veel beslissers maakt keuzeproces complex. Keuze van techniek afhankelijk van draagvlak, eigendom en oplossing in aangrenzende gebieden. 4. Grotere stadsvernieuwingsprojecten Schaal, recent bouwjaar (hoge isolatiewaarde) en (woon)functie bieden een kans op toepassing van lage temperatuur warmte, zowel individueel of collectief met lokale bron.

Techniekkeuze: versimpelde beslisboom ZONE: monumentaal complex

ZONE: winkels

ZONE: wonen

Voldoende, grotere afnemers? Bron beschikbaar of te introduceren? Voldoende ruimte in de straat voor aanleg warmtenet?

Hernieuwbaar gas, waar mogelijk in combinatie met hybride warmtepomp

Bron beschikbaar of te introduceren?

Voldoende ruimte in de straat voor aanleg warmtenet?

Voldoende ruimte in de straat voor aanleg warmtenet?

Nee

Ja

All-electric individueel, evt. in combinatie met WKO

Midden temperatuur warmtenet

Ja

Nee

Voldoende perceelruimte?

Voldoende perceelruimte? Nee

Bron beschikbaar of te introduceren?

Ja

Nee

ZONE: recente stadsvernieuwing

Hernieuwbaar gas, waar mogelijk in combinatie met hybride warmtepomp

Voldoende perceelruimte? Ja

All-electric individueel

Nee Hernieuwbaar gas, waar mogelijk in combinatie met hybride warmtepomp

Voldoende perceelruimte?

Ja

All-electric individueel

Ja*

Nee

Midden temperatuur warmtenet

Nee

Ja

Voldoende perceelruimte?

Voldoende perceelruimte? Nee** Hernieuwbaar gas, waar mogelijk in combinatie met hybride warmtepomp

Ja

Ja*

Nee

All-electric individueel

*Vanuit technisch oogpunt meerdere opties mogelijk, voorkeursoplossing afhankelijk van lokale factoren. In techniekenkaart zijn deze gebieden gearceerd weergegeven. ** Situatie krapte / perceel

Lage temperatuur warmtenet

Afwegingskader

Stappenplan naar Techniekkenkaart

1. Straatprofielen en zonering warmtenet De afmetingen van het straatprofiel (afbeelding rechts) zijn een eerste indicatie voor de mogelijkheid op de aanleg van ondergrondse leidingen voor een warmtenet: Straatprofiel kleiner dan 5m: uiterst moeilijk tot onmogelijk Straatprofiel 5m-7m: lastig

Straatprofiel groter dan 7m: mogelijk Bij het opstellen van de kaarten met straatprofielen is rekening gehouden met minimaal aan te nemen aanwezige kabels en leidingen en waar mogelijk handmatig gecorrigeerd voor aanwezige bomen. Dit staat los van andere leidingen en archeologie – die mogelijk een aanvullende beperking vormen. Tijdens de feedbacksessies met de gemeente is lokale kennis zoveel mogelijk opgehaald en verwerkt in de definitieve versie van de kaarten.

Straatprofielen

Zonering warmtenet mogelijkheid De straatprofielen bieden inzicht in welke gebouwen mogelijk op een warmtenet aangesloten kunnen worden. Naast de straatbreedte is gekeken naar verdere beperkingen bij het aanleggen van warmtenetten door kades en waterkeringen. Woningcorporatiebezit en grote gebouweigenaren kunnen de ontwikkeling van een warmtenet versnellen. Deze zijn rechts weergegeven in de kaart waterkeringen en gebouwbezit.

Waterkeringen en gebouwbezit

Het resultaat is een zoneringskaart voor warmtenetten (rechtsonder). Zonering warmtenet mogelijkheid

2a. Grondgebruik Grondgebruik (afbeelding rechts) van historische binnensteden heeft invloed op toe te passen technieken. We maken onderscheid in: Bebouwd woonperceel Indien een perceel volledig bebouwd is (100%), is de mogelijkheid voor onopvallende plaatsing van installaties (PV, warmtepomp-buitenunit) klein. Onbebouwd woonperceel De mate waarin een perceel bebouwd is bepaalt de kans op plaatsing van installaties (PV, warmtepomp-buitenunit) op het onbebouwde deel (tuin). Onbebouwde grond De beschikbaarheid van onbebouwde grond (parkeren, groene ruimte, waterpartijen) biedt kansen voor energie-opwekking en/of energie-opslag.

Ruimte voor installaties op individuele percelen

Lokale situatie Onbebouwde percelen met een bijzondere functie en beperkingen voor de inpassing van energievoorzieningen (bijvoorbeeld kerkhoven en monumentale hofjes) zijn - na toetsing bij gemeente - aangepast naar “geen ruimte” beschikbaar.

Zonnering installaties op individuele percelen

2b. Platte daken en zonering warmtepompen Platte daken binnen historische binnensteden kunnen ruimte bieden voor onopvallende plaatsing van installaties (PV, warmtepomp-buitenunit). Platte daken in historische binnensteden Op plekken waar geen, of beperkte, vrije perceelruimte is kan inpassing van installaties op platte daken een aanvulling zijn. In de onderzochte binnensteden in de “Proeftuin” bevinden zich veel panden met platte daken in de drukst bebouwde delen van de stad. Daarmee biedt dit aanvullende mogelijkheden voor duurzame warmtevoorziening in het historische centrum. Winkelgebieden De zomerse koudevraag van winkels leent zicht meer voor een all-electric warmte- en koudevoorziening dan een warmtenet. Juist in de winkelgebieden van de onderzochte steden bevinden zich meer panden met platte daken in de historische binnensteden. Inpassing van installaties op platte daken zijn daarom een nuttige aanvulling.

Ruimte voor installaties op individuele percelen

Voldoende ruimte plat dak Bij inpassing van installaties in historische binnensteden is het belangrijk om rekening te houden met de lokale situatie:

- Behoud van erfgoedwaarde (zicht vanaf openbaar terrein/straatniveau) - Geluidsoverlast beperken - Plaatsing en onderhoud bespoedigen In de “proeftuin historische binnensteden” is daarom een minimaal beschikbaar plat dak oppervlakte van 40m² aangehouden bij het opstellen van de zonnering installaties op individuele percelen (rechtsonder).

Zonnering installaties op individuele percelen

Techniekkeuze: versimpelde beslisboom ZONE: monumentaal complex

ZONE: winkels

ZONE: wonen

Voldoende, grotere afnemers? Bron beschikbaar of te introduceren? Voldoende ruimte in de straat voor aanleg warmtenet?

Hernieuwbaar gas, waar mogelijk in combinatie met hybride warmtepomp

Bron beschikbaar of te introduceren?

Voldoende ruimte in de straat voor aanleg warmtenet?

Voldoende ruimte in de straat voor aanleg warmtenet?

Nee

Ja

All-electric individueel, evt. in combinatie met WKO

Midden temperatuur warmtenet

Ja

Nee

Voldoende perceelruimte?

Voldoende perceelruimte? Nee

Bron beschikbaar of te introduceren?

Ja

Nee

ZONE: recente stadsvernieuwing

Hernieuwbaar gas, waar mogelijk in combinatie met hybride warmtepomp

Voldoende perceelruimte? Ja

All-electric individueel

Nee Hernieuwbaar gas, waar mogelijk in combinatie met hybride warmtepomp

Voldoende perceelruimte?

Ja

All-electric individueel

Ja*

Nee

Midden temperatuur warmtenet

Nee

Ja

Voldoende perceelruimte?

Voldoende perceelruimte? Nee** Hernieuwbaar gas, waar mogelijk in combinatie met hybride warmtepomp

Ja

Ja*

Nee

All-electric individueel

*Vanuit technisch oogpunt meerdere opties mogelijk, voorkeursoplossing afhankelijk van lokale factoren. In techniekenkaart zijn deze gebieden gearceerd weergegeven. ** Situatie krapte / perceel

Lage temperatuur warmtenet

Techniekenkaart Dordrecht Midden temperatuur warmtenet: gebied met geringe ruimtelijke beperkingen, grotere afnemers en beschikbare of te introduceren bronnen. Lage temperatuur warmtenet: recent vernieuwde gebieden met een hoge adresdichtheid, hiermee wordt lokale druk op elektriciteitsnet vermeden. Hernieuwbaar gas: gebieden met te veel ruimtelijke beperkingen voor toepassing van andere technieken. Waar mogelijk combineren met warmtepomp (hybride systeem).

Midden temperatuur warmtenet/Individueel allelectric: woonwijken met geringe ruimtelijke beperkingen en voldoende warmte beschikbaar. Met vele individuele beslissers ligt een mix met individuele oplossingen voor de hand.

Afwegingskader

Warmtetoolanalyse uitgangspunten

Warmtetool - werking Alle verschillende warmteoplossingen zijn geanalyseerd met de Warmtetool. De Warmtetool is een rekenmodel waarmee de implicaties en effecten van verschillende duurzame warmtetechnieken voor specifieke gebieden kan worden vergeleken. Het rekenmodel houdt rekening met de karakteristieken van gebouwen, straten en andere elementen in de buurt. Voorbeelden van Warmtetool inzichten zijn: • Totale nationale kosten • Total cost of ownership • CO2-reductie • Elektriciteitsvraag

Warmtetool

Schema van de berekening

Afwegingskader

Warmtescenario’s uitwerking

Warmtescenario’s • Uit techniekenkaart komen vier verschillende warmteoplossingen. • MT • LT • Individueel all-electric • Hernieuwbaar gas • Hoe vertalen naar scenario’s? Uitgangspunten: ➢ Gebied LT warmtenet is klein → meenemen als MT ➢ Beperkingen door waterkeringen en bruggen: geen warmtenetten op kleine eilanden ➢ Herinrichting winkelgebied heeft dubbele gebruiksfunctie en beschouwen we als woonfunctie volgens beslisboom

Vier warmtescenario’s Scenario 1: Warmtenet en all-electric •

Warmtenet tot waterkering

•

All-electric waar mogelijk

•

Minimaal groen gas

Scenario 2: Warmtenet en groen gas

•

Warmtenet tot waterkering

•

Minimaal all-electric

•

Groen gas

Scenario 3: All-electric en geen warmtenet •

Geen warmtenet

•

All-electric waar mogelijk

•

Groen gas minimaliseren

Scenario 4: Groen gas en geen warmtenet •

Geen warmtenet

•

Groen gas

Warmtescenario 1 – warmtenet en all-electric ➢

Meest duurzame oplossing

•

Warmtenet tot waterkering (oranje)

•

•

•

80% warmtenet

•

Geen monumenten: all-electric 50 graden

•

Monumenten: all-electric aflevering 60 graden

All electric waar mogelijk (groen) •

Geen monumenten: all-electric 50 graden

•

Monumenten: all-electric 60 graden

Groen gas (paars): •

Hybride: 50% (70% electric - 30%gas)

•

Gas: 50%

Cluster

Toelichting Warmtenet tot waterkering

Oranje Groen Paars

Aantal WEQ % van totaal 3.417

37%

All electric monument

207

2%

All electric geen monument

648

7%

All electric monument

2.188

24%

All electric geen monument

1.556

17%

Groen gas hybride

630

7%

Groen gas cv-ketel

630

7%

Warmtescenario 2 – warmtenet en groen gas ➢ Netimpact minimaliseren •

•

•

Warmtenet tot waterkering (oranje) •

80% warmtenet

•

20% hybride •

Monument

•

Niet monument

Beperkt all-electric: woningen met ruimte op perceel of plat dak en: •

Schillabel A/B of bouwjaar >1993 → LWWP 50

•

Anders: •

50% hybride

•

50% groen gas

Hernieuwbaar gas (paars) •

50% hybride

•

50% groen gas

Cluster

Toelichting Warmtenet tot waterkering

Oranje

Groen Paars

Aantal WEQ % van totaal 3.417

37%

Warmtenet monument

207

2%

Warmtenet geen monument

648

7%

All electic recente bebouwing

191

2%

Groen gas hybride

1.776

19%

Groen gas cv-ketel

1.776

19%

Groen gas hybride

630

7%

Groen gas cv-ketel

630

7%

Warmtescenario 3 – All-electric en geen warmtenet ➢

Geen warmtenet, duurzame oplossing

•

Geen warmtenet

•

All-electric waar mogelijk (ruimte op perceel en plat dak)

•

•

Monumenten: LWWP 60

•

Anders: LWWP 50

Groen gas (paars): •

Hybride: 50% (70% electric - 30%gas)

•

Gas: 50%

Cluster

Toelichting

Rood

All electric monument

3.221

35%

All electric geen monument Groen gas hybride

4.795 630

52% 7%

Groen gas cv-ketel

630

7%

Paars

Aantal WEQ % van totaal

Warmtescenario 4 – Groen gas en geen warmtenet ➢

Minste impact in de openbare ruimte

•

Geen warmtenet

•

Beperkt all-electric: woningen met ruimte op perceel of plat dak en:

•

•

Schillabel A/B of bouwjaar >1993 → LWWP 50

•

Anders: 50% hybride, 50% groen gas

Hernieuwbaar gas (paars) •

50% hybride

•

50% groen gas

Cluster

Toelichting All electic recente bebouwing

Rood Paars

Aantal WEQ % van totaal 880

9%

Groen gas hybride

3.568

38%

Groen gas cv-ketel

3.568

38%

Groen gas hybride

630

7%

Groen gas cv-ketel

630

7%

Afwegingskader

Resultaten warmtetool analyse

Toelichting – Resultaten kostencriteria Totale Nationale Kosten (TNK)

Total Cost of Ownership

Totale kosten in Nederland van alle maatregelen die nodig zijn om een scenario uit te voeren, voor aanleg en gebruik, ongeacht wie die kosten betaalt,

Totale kosten die de eigenaar/gebruiker van een woning betaalt, inclusief btw en subsidies.

Om te beoordelen of het relatieve verschil tussen scenario’s significant is dient rekening te worden gehouden met een marge van 20%. Om dit visueel te maken, worden de resultaten weergegeven met deze onzekerheid van + en -10%. Als er overlapping is tussen deze marge balken is er geen significant verschil (2x 10%). otale ationale osten per W

De kosten voor de gebouweigenaar zijn investeringskosten en de kosten voor de eindgebruiker zijn vastrecht en energierekening

Uitgedrukt in een bedrag per WEQ per jaar. Deze kosten zijn verdisconteerd over de tijd. 1 WEQ is gelijk aan 30 GJ.

per aar

otal ost of O nership per W

.

.

.

Onzekerheidsmarge

.

Onzekerheidsmarge

.

.

Inkoop energie

Warmtepomp bi afnemer Warmte infrastructuur

r

.

.

W

r

ebou aanpassingen

Kosten eindgebruiker

.

.

Inkoop nergie astrecht ebou aanpassingen

O

.

W

per aar

Warmtebron

Warmtepomp

anpassing elektra gasnet

Kosten gebouweigenaar Wnet

Scenario X ollectief

Wnet

Scenario X ollectief

Warmtescenario

Totale Nationale kosten •

e voor de vier scenario’s zi n geli kaardig aan elkaar

Toelichting

Scenario 1

Warmtenet en all electric

Scenario 2

Warmtenet en groen gas

Scenario 3

All electric en geen warmtenet

Scenario 4

Groen gas en geen warmtenet

otale ationale osten per W

per aar

.

• Scenario 4 heeft de hoogste energiekosten, grootste onzekerheid is op deze kostenpost

.

• Scenario 3 heeft meeste gebouwaanpassingen nodig (isolatiemaatregelen) • Scenario 1 en 2 hebben extra kosten voor warmtebron en infrastructuur in de stad

W

r

.

cenario

cenario

cenario

cenario

anpassing elektra gasnet

Warmtebron

Warmte infrastructuur

Warmtepomp bi afnemer

ebou aanpassingen

Inkoop energie

Warmtescenario

Total Cost of Ownership • Scenario 1 en 3 hebben laagste TCO doordat maximaal wordt ingezet op all-electric (minimaal groen gas)

Warmtenet en all electric

Scenario 2

Warmtenet en groen gas

Scenario 3

All electric en geen warmtenet

Scenario 4

Groen gas en geen warmtenet

per aar

. .

• Scenario 3 heeft hoogste investering nodig maar laagste energielasten

.

r

.

W

.

.

O

• Scenario 2 heeft laagste investering nodig maar bijna hoogste energielasten

Scenario 1

otal ost of O nership per W

e scenario’s met armtenetten hebben een lage investering nodig voor de eindgebruiker

•

Toelichting

• Scenario 4 is significant duurder dan scenario 1 en 3 (voor de eindgebruiker), het aandeel groen gas is hier het hoogst

cenario

cenario

Warmtepomp

ebou aanpassingen

cenario astrecht

cenario Inkoop nergie

Toelichting – Resultaten energiecriteria Bijkomend energieverbruik

Bijkomend elektriciteitsvermogen

Het energieverbruik is al het gas- en elektriciteitsverbruik dat per jaar moet worden ingekocht voor de warmteoplossing. Dit is exclusief het elektraverbruik dat nodig is voor koken, verlichting en overige huishoudelijke apparaten.

Het bijkomend elektriciteitsvermogen is al het vermogen dat extra nodig is voor de warmteoplossing.

Het energieverbruik is berekend voor een jaar waarin alle aansluitingen zijn gerealiseerd.

Decentraal vermogen is vermogen dat nodig is bij de woning zelf (individueel) Centraal vermogen is vermogen dat nodig is op centraal niveau (collectief). Het vermogen is berekend voor een jaar waarin alle aansluitingen zijn gerealiseerd. i komend elektriciteitsvermogen

i komend energieverbruik en O reductie

.

.

.

.

.

ard groengas verbruik lektriciteitsverbruik O reductie

.

vermogen kWe

O reductie

nergieverbruik

Wh r

. .

i komend vermogen decentraal

.

i komend vermogen centraal

. .

Wnet Scenario X

Wnet Scenario X

Energieverbruik en elektriciteitsvermogen • Scenario 1 en 3 zijn meest duurzaam door maximaal inzetten op warmtenet/all-electric. Wh r

.

nergieverbruik

• Inzetten op all-electric kan energieverbruik halveren

i komend energieverbruik

.

. . . .

cenario

cenario lektriciteitsverbruik

cenario

i komend elektriciteitsvermogen

• Scenario 3 heeft meeste impact op het elektriciteitsnet

. . . vermogen kWe

• Scenario 1 en 2 hebben weinig centraal vermogen nodig omdat er enkel pompvermogen is meegenomen. Afhankelijk van de bron van het warmtenet, kan dit in de realiteit hoger zijn.

cenario ard groengas verbruik

. . . . . .

cenario i komend

cenario

vermogen centraal

cenario i komend

cenario

vermogen decentraal

Afwegingskader

Afwegingskader Conclusies en advies

Scenario vs criteria Criteria •

Nationale kosten

•

TCO

•

Elektriciteitsverbruik

•

Vermogen

Warmtescenario

Toelichting

Scenario 1

Warmtenet en all-electric

Scenario 2

Warmtenet en groen gas

Scenario 3

All-electric en geen warmtenet

Scenario 4

Groen gas en geen warmtenet

Conclusies – warmtetool analyse •

e otale ationale osten van de vier scenario’s zi n geli kaardig, er zi n geen significante verschillen.

• De Total Cost of Ownership is voor scenario 2 en 4 het hoogst. Dit komt doordat het energieverbruik en aandeel groen gas van deze scenario’s hoger is. • De onzekerheid op prijs en beschikbaarheid van groen gas is het grootst. In een gevoeligheidsanalyse zullen de kosten het meest toenemen bi groen gas scenario’s daling van de energieprijzen gaan scenario's gelijk naar beneden. • Inzetten op warmtenet of all-electric is financieel en energetisch interessant. • Een warmtenet heeft de meeste impact in de ondergrond.

• All-electric heeft een hoge impact op het elektriciteitsnet.

en

. i een

Vier warmtescenario’s Scenario 1: Warmtenet en all-electric •

Warmtenet tot waterkering

•

All-electric waar mogelijk

•

Minimaal groen gas

Scenario 2: Warmtenet en groen gas

•

Warmtenet tot waterkering

•

Minimaal all-electric

•

Groen gas

Scenario 3: All-electric en geen warmtenet •

Geen warmtenet

•

All-electric waar mogelijk

•

Groen gas minimaliseren

Scenario 4: Groen gas en geen warmtenet •

Geen warmtenet

•

Groen gas

Advies Er is potentie voor een warmtenet in een deel van de binnenstad. • Er is regie en samenwerking nodig om de warmtetransitie in de historische binnenstad van de grond te krijgen. • Integraal programmeren is cruciaal vanwege beperkte ruimte (openbare ruimte en ruimte in de ondergrond). •

•

Start het gesprek met woningcorporaties, grote eigenaren en HVC over kansen warmtenetontwikkeling.

•

Gesprek met netbeheerder en HVC over benodigde infra, verdeling schaarse ruimte en voorkomen onnodige investeringen.