Bijlage 3 Toelichting lokale invulling Wgs.pdf

BIJLAGE 3: TOELICHTING LOKALE INVULLING WET GEMEENTELIJKE SCHULDHULPVERLENING DORDRECHT In het raadsvoorstel voor de intensivering van het programma Samen tegen Armoede (december 2020) is ingegaan op de wijze waarop de gemeente Dordrecht lokaal invulling geeft aan de Wgs via de programmalijn "Voorkomen en aanpakken van schulden". In deze bijlage geven we in aanvulling hierop een nadere toelichting. Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) Sinds 2012 is de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) van kracht. Het doel van de Wgs is een effectieve gemeentelijke schuldhulpverlening. Waarbij niet alleen aandacht is voor de schuldensituatie maar ook voor de omstandigheden die daarmee verband houden. Schuldhulpverlening bestaat uit minimaal 3 verschillende stappen; preventie, curatie en nazorg. Preventie en nazorg moeten ervoor zorgen dat minder mensen in een (problematische) schuldensituatie terechtkomen, de kwaliteit van de schuldregeling wordt verhoogd en recidive wordt teruggebracht. Curatie is gericht op het oplossen van schuldenproblematiek. Hierbij wordt ingezet op het aanpakken van oorzaken, het wegnemen van belemmeringen en het bieden van ondersteuning om zodoende de situatie structureel op te lossen. Indien dit mogelijk is vanwege zware wettelijke of persoonlijke belemmeringen, wordt ingezet op het stabiliseren van de situatie en het voorkomen van escalatie.

Per 1 januari 2021 is de Wgs gewijzigd. Het belangrijkste verschil met de oude situatie is de verplichte uitvoering van de vroegsignalering van schulden. De Wgs verplicht woningbouwcorporaties, ziektekostenverzekeraars en aanbieders van nutsvoorzieningen om de gemeente te melden wie een betalingsachterstand heeft. De gemeenten moeten vervolgens contact opnemen met deze inwoners en hen een hulpaanbod doen. Het al dan niet accepteren van een hulpaanbod is vrijwillig. Een andere wijziging in de wet betreft een verduidelijking van de toegang voor zelfstandigen tot de schuldhulpverlening (uit: Beleidsplan Schuldhulpverlening Drechtsteden 2021 – 2024). Verantwoordelijkheidsverdeling Wgs tussen gemeente Dordrecht en SDD De taak van schuldhulpverlening conform de Wgs is op dit moment via de GRD belegd bij de SDD. Echter, het uitgangspunt binnen de Dordtse keten is in de eerste plaats de hulpvraag van de inwoner. Omdat schulden zelden op zichzelf staan, is in het Dordtse model (de Ketenaanpak Schulden) gekozen voor een integrale aanpak en wordt hierin samen door SDD en gemeente Dordrecht opgetrokken. Hierin wordt gezocht naar de meest effectieve oplossingen voor de inwoner door de specialistische kennis van de SDD te combineren met de brede blik vanuit het lokale veld.

Vanuit die optiek is in de verschillende fases van preventie, curatie en nazorg wel één van de twee partijen eerstverantwoordelijk, maar staan SDD en gemeente gedurende alle fases samen aan de lat om het beste resultaat voor inwoners van Dordrecht te realiseren. Ook de uitvoering van de nieuwe wettelijke taak van vroegsignalering wordt vanuit die gezamenlijke verantwoordelijkheid ingevuld. De SDD is bevoegd om gegevens van de schuldeisers te ontvangen en te verwerken. Op basis van het lokaal beleid en de Wmo 2015 zijn gemeenten tevens bevoegd om deze gegevens te verwerken waardoor er gezamenlijk kan worden opgetrokken. De uitvoering van vroegsignalering ligt dus deels bij de gemeente en deels bij de SDD. (zie ook: Intensivering programma Samen tegen Armoede 2018-2022).

1

Naast vroegsignalering is de gemeente Dordrecht ook verantwoordelijk voor de preventie van schulden, het bieden van informatie- en advies en het bevorderen van maatschappelijke participatie. Wanneer een schuldhulpverleningstraject richting afronding gaat, is het bieden van nazorg een taak die de gemeente en SDD wederom in samenwerking met elkaar organiseren. De uitvoering van de (curatieve) schuldhulpverlening en het nemen van besluiten hierover liggen bij de SDD. Hoewel de SDD dus eerstverantwoordelijk is tijdens de curatieve fase kunnen in die fase ook verschillende algemene voorzieningen uit het lokale veld ondersteuning bieden (denk bijvoorbeeld aan schuldhulpmaatjes, het sociaal wijkteam of hulp bij het aanvragen van toeslagen of kwijtscheldingen door Bureau Sociaal Raadslieden). En hoewel de gemeente Dordrecht als eerste aan zet is als het gaat om de preventie van schulden biedt de SDD ook preventieve ondersteuning zoals budgetbeheer en financieel advies. Hieronder is die verantwoordelijkheidsverdeling schematisch weergegeven met een aantal voorbeelden.

Geldenzo Dordt.nl

Vroegsignalering Kwijtschelden gemeentebelastingen

Bewindvoering

Preventie

Geldfit.nl

Sanerings krediet Collectief schuld regelen

Curatie

Schuldhulpmaatje

Schouders onder Stress

Schuldhulpmaatje

Preventief budgetbeheer

Hulp bij belastingaangifte

Nazorg

Schuldhulpmaatje

Rekenkameronderzoek onderzoek naar schuldhulpverlening in Dordrecht In haar onderzoek 'Helpen bij schulden helpt' heeft de Rekenkamercommissie (RKC) onderzoek gedaan naar de schuldhulpverlening in Dordrecht (december 2020). Zij doet daarin een aantal aanbevelingen om de schuldhulpverlening in Dordrecht verder te verbeteren. Deze aanbevelingen zijn overgenomen door het college van Dordrecht en verwerkt in het programma Samen tegen Armoede Dordrecht en het regionale beleidsplan Schuldhulpverlening. De wijze waarop wij deze aanbevelingen meenemen in beleid en acties laten we terugkomen in de toelichting in de volgende paragrafen. Hieronder geven we alvast kort de aanbevelingen van de RKC weer. De commissie adviseert om: 1. De uitgangspunten van het schuldhulpverleningsbeleid aan te laten sluiten bij de praktijkervaringen van betrokkenen en daarbij verder in te zetten op stresssensitieve dienstverlening. 2. Samen met maatschappelijke partners verder in te zetten op het laagdrempelig maken van het ondersteuningsaanbod.

2

3. Te voorkomen dat de wacht- en doorlooptijden als 'onnodig lang' worden ervaren hetgeen vooral het geval is bij complexere casussen, zoals bij zakelijke schulden. Zij adviseert in te zetten op transparantie en heldere communicatie in de oriëntatie – en stabilisatiefase om zodoende onrust en stress door onduidelijkheid weg te nemen. 4. Een specifieke doelgroepenanalyse te maken als uitgangspunt voor een schuldhulpverleningsaanbod op maat. 5. Aan een plan te werken rondom nazorg op maat waardoor het aantal inwoners dat terugvalt in schulden kan worden teruggedrongen. Lokale aanpak van schulden in Dordrecht In Dordrecht werken we bij de inrichting en uitwerking van ons schuldenbeleid volgens een nog wat dieper uitgewerkt procesmodel. Via dit model werken we in Dordrecht stapsgewijs aan het versterken van de keten. In het procesmodel onderscheiden we 5 fases van schuldhulpverlening; informatie & advies, voortraject, stabilisatie, schuldregelen, nazorg. In Dordrecht zijn we vanuit het programma Samen tegen Armoede in 2018 gestart met het versterken van de eerste drie fases (fase 0, 1 en 2). Nazorg

FASE 0 Info & advies Preventie & voorlichting

FASE 1 Voortraject Adviesgesprek

FASE 2 Stabilisatie Intake

Stabilisatie

FASE 3 Schuldregelingen Tot overeenkomst komen

Afspraken vastleggen

FASE 4

Nazorg

hoofdproces processtappen

Aanleiding Een belangrijke aanleiding voor het versterken van de Dordtse aanpak van schulden, vormde een analyse die we vanuit het programma Samen tegen Armoede in 2018 uitvoerden onder een grote groep organisaties die zich op dat moment in Dordrecht bezighielden met inwoners met schuldenproblematiek. De belangrijkste conclusies die hieruit naar voren kwamen waren:   

Hulp bij schulden is een deeltaak bij zeer veel organisaties, maar geen kerntaak (alleen bij SDD). Er wordt niet eenduidig gehandeld met onnodige verschillen in mogelijkheden en kansen voor inwoners tot gevolg. Onbewuste onbekwaamheid (kennis materie, effect, aanpak, mogelijkheden) en daardoor gevaar tot het doen van niet-passende inzet.

3

    

Onvoldoende samenwerking / afstemming in de keten. Late signalering en opvolging. Taboe / handelingsverlegenheid in spreken over –mogelijke – schulden. Onvoldoende zicht op het effect van schulden op psychosociale zelfredzaamheid en welzijn. Onvoldoende ingebedde nazorg.

Ook de belangrijkste klantwaarden van schuldhulpverlening (psychosociaal en financieel-juridisch) werden in deze analyse inzichtelijk gemaakt. De volgende klantwaarden kwamen als belangrijkste naar voren:  Geruststelling dat de situatie onder controle is en er geen acute, existentiële dreiging is: o Cliënt voelt zich in goede handen (Cliënt vertrouwt professional: cliënt voelt zich begrepen, ervaart deskundigheid, voelt zich betrokken bij beslissingen, begrijpt de stappen die moeten worden gezet, professional gebruikt heldere taal). o Cliënt krijgt betrouwbaar inzicht in oplossingsrichtingen en consequenties op korte en lange termijn (cliënt krijgt overzicht van situatie, begrijpt wat nodig is, voelt zich in staat gevraagde acties uit te voeren of krijgt daarbij hulp).  Perspectief op oplossingen met behoud/ herstel van menselijke waardigheid (zelfrespect): o Leefsituatie (psychosociaal en financieel) van cliënt wordt niet erger: deeloplossing is stabilisatie, overige oplossingen op andere levensgebieden o Helderheid over en beschikbare hulp bij vervolgstappen naar oplossing o Helderheid over situatie tijdens sanering en ondersteuning bij het doorstaan van situatie Deze analyse vormde de aanleiding voor een intensief verbeter- en innovatietraject van de Dordtse aanpak van schulden, waarbij het bovenstaande procesmodel gehanteerd is voor de inrichting van de uitvoering.

De analyse gaf, gezien de gesignaleerde knelpunten, aanleiding om naar alle behalve de schuldregelingsfase (fase 3) te willen kijken. In de afgelopen 3 jaar is vooral aandacht besteed aan het verbeteren van de eerste 3 fases. Met het verbeteren van de laatste fase "Nazorg" wordt dit jaar gestart. Hieronder lichten we per fase toe hoe de Dordtse schuldenaanpak er uit ziet. Fase 0: Informatie en Advies Bij het inrichten van de uitvoering was fase 0 direct een belangrijke, omdat we handelden vanuit de overtuiging dat voorkomen beter is dan genezen en er dus veel meer aandacht zou moeten uitgaan naar preventie een vroegsignalering van schulden. Deze preventieve fase is erop gericht de financiële zelfredzaamheid van inwoners te ondersteunen en (grote) financiële problemen te voorkomen. Hoewel ook de SDD een aantal activiteiten uitvoert op het gebeid van preventie is het vooral de gemeente Dordrecht zelf die door de inzet van diverse algemene voorzieningen hier invulling aan geeft. Aanpakken die Dordrecht in dit kader van deze fase oa. worden uitgevoerd zijn:     

Vroeg Eropaf door Sociaal Wijkteam en SDD (actieve vroegsignalering) Volwassen in Geldzaken door gemeente (voorlichting gericht op jongeren) Fix Up Your Life door jongerenwerk (voorlichting gericht op jongeren) GeldenzoDordt.nl door Sociaal Wijkteam (voorlichting) Geldfit.nl door gemeente en SDD (voorlichting en advies)

4

     

Campagne Kom uit jij er uit? door gemeente en SDD (voorlichting) Geldkrant Dordrecht door gemeente en diverse samenwerkingspartners (voorlichting en advies) Hulp bij belastingaangifte door het Financieel Hulphuis (advies, individuele voorlichting en hulp) Financieel-juridische hulp door Sociaal raadslieden en Adviseurs Geldzaken (advies, individuele voorlichting en hulp) Impuls Bereik door Alliantie Vrijwillige Schuldhulp en MEEVivenz (laagdrempelige voorlichting, advies en hulp op inlooppunten) Hulp bij financiële vragen door Financieel Hulphuis

Met de aanpak Vroeg Eropaf geeft Dordrecht sinds 2019 uitvoering aan vroegsignalering van schulden. Dordrecht voerde deze taak dus al uit voordat het met ingang van 1 januari van dit jaar een wettelijke verplichting werd voor gemeenten. Gezien de verplichting is de aanpak van vroegsignalering van een pilot omgezet in een structurele aanpak, waarvoor middels het raadsvoorstel voor de intensivering van het programma Samen tegen Armoede ook na 2022 structurele middelen zijn gereserveerd. Onder meer met de nieuwe aanpak Impuls Bereik en de Campagne Kom jij er uit? geven we invulling aan de aanbeveling van de rekenkamercommissie om samen met maatschappelijke partners verder in te zetten op het laagdrempelig maken van het ondersteuningsaanbod. In de aanpak Impuls Bereik werken de Alliantie Vrijwillige Schuldhulpverlening en MEE/Vivenz en de SDD samen om onder meer financiële spreekuren te draaien op diverse inlooppunten in de stad. Fase 1 en 2: Voortraject en Stabilisatie Zoals aangegeven waren in Dordrecht ook andere fases in de keten van schuldhulpverlening voor verbetering vatbaar. Om de uitvoering van de fase van het voortraject (fase 1) en de fase van stabilisatie (fase 2) te verbeteren heeft MEEVivenz de opdracht aangenomen om binnen een looptijd van 3 jaar samen met de SDD voor Dordrecht te komen tot een uniforme, snelle en stress-sensitieve ketenaanpak schulden.

Het project Ketenaanpak Schulden bestaat uit verschillende deelprojecten, waaronder het trainen van medewerkers in stress-sensitieve dienstverlening, het uitwerken standaard keten met toolbox, met daarin o.a. 5 kritische vragen en 4 klantprofielen die professionals en vrijwilligers ondersteunen in het tijdig signaleren van schuldenproblematiek, hen helpen bij het inschatten van de ernst van de problematiek en duidelijkheid bieden over de regievoering. Via het project Ketenaanpak Schulden zijn alle medewerkers schuldhulpverlening van de SDD en alle Wmo professionals van het Sociaal Wijkteam getraind. Op dit moment worden signalerende partnerorganisaties en vrijwilligersorganisaties getraind in het werken volgens deze ketenaanpak en worden er verkorte modules ontwikkeld voor onder meer jongerenwerkers en alle jeugdprofessionals uit het Sociaal Wijkteam. Door middel van deze gestandaardiseerde ketenaanpak willen we de belangrijkste knelpunten die naar voren kwamen in de analyse zoals niet eenduidig handelen, onbekwaam handelen, gebrekkige samenwerking en late signalering aanpakken. Door in de ketenaanpak op grote schaal medewerkers te trainen in stress-sensitief werken geven we ook invulling aan de aanbeveling van de RKC om in te zetten op stress-sensitieve dienstverlening.

Na alle voorbereiding zijn de Dordtse wijkteams en de SDD in januari van dit jaar gestart met het werken volgens de ketenaanpak. Dat betekent in principe dat alle mensen die bij het Sociaal Wijkteam binnenkomen met een financiële hulpvraag via de ketenaanpak ondersteund worden. In onderstaande ketenplaat is de werkwijze van de ketenaanpak op hoofdlijnen weergegeven.

5

Als eerste stap krijgen mensen met geldproblemen die zich melden allemaal een zogenoemde inkomens- en voorzieningencheck bij Bureau Sociaal Raadslieden. Dit is nodig omdat schulden vaak ontstaan als gevolg van een ontoereikend inkomen (bijvoorbeeld als mensen niet de toeslagen of kwijtscheldingen aanvragen waar zij recht op hebben en daardoor onder het bestaansminimum zakken). Vanuit het oogpunt van stress-sensitief werken is deze stap van belang omdat het ervoor zorgt dat bestaanszekerheid gewaarborgd is, waardoor stress bij mensen afneemt er vervolgens gewerkt kan worden aan het aanpakken van schulden. Ook bekijken BSR en/ of SWT in deze fase hoe ernstig de schuldensituatie is. Dit doen zij aan de hand van '5 slimme vragen' op basis waarvan snel inzicht verkregen kan worden. Medewerkers maken een inschatting van de ernst van de schuldensituatie en de mate van zelfredzaamheid. Deze twee gegevens bepalen welk klantprofiel een hulpvrager meekrijgt. Het klantprofiel bepaalt vervolgens welke organisaties de hulpverlening gaan organiseren. Als er bijvoorbeeld sprake is van iemand met schulden die wel zelfredzaam is, dan wordt hij of zij geholpen door de SDD. Op het moment dat er sprake is van schulden en iemand is niet zelfredzaam, dan volgt er een tandemgesprek met het Sociaal Wijkteam en de SDD.

De SDD kan dan haar specialistische kennis op het gebied van schulden inzetten en het SWT kijkt welke hulpvragen er eventueel verder nog spelen. Is er sprake van een crisis (gedwongen woningontruiming of beëindiging levering gas, water licht) dan wordt iemand met het oog op de specialistische kennis die nodig is, ongeacht de mate van zelfredzaamheid direct geholpen door de SDD. In het verleden zagen we dat inwoners soms van de regen in de drup geholpen werden, omdat er door generalisten afspraken werden gemaakt met schuldeisers die niet realistisch waren. De regie op de schuldhulpverlening die in dit soort situaties vervolgens tot stand komt, ligt bij de SDD. Aanpalend kan er door het SWT in die fase 6

cliëntondersteuning of aanvullende hulpverlening geboden worden op andere levensgebieden. Gedurende de fases van voortraject, stabilisatie en schuld regelen spelen vrijwillige schuldhulpverleners vaak een belangrijke rol door bijvoorbeeld samen met de inwoner de administratie te ordenen of als maatje te helpen om het schuldhulpverleningstraject vol te houden. Met deze werkwijze waarin zowel rekening wordt gehouden met de zelfredzaamheid van inwoners als met de ernst van de schuldensituatie geven we invulling aan de aanbeveling van de RKC om aan te sluiten bij de mate van zelfredzaamheid. Eerste cijfers uit de ketenaanpak. Uit de eerste registratiegegevens van de ketenaanpak blijkt dat BSR in de eerste 4 maanden van dit jaar voor 51 huishoudens een inkomens- en voorzieningencheck heeft uitgevoerd. In ruim 75% van de gevallen ging het om gezinnen rond of onder het minimum inkomen. Dit heeft opgeteld geleid tot €85.000,- aan extra inkomen voor deze huishoudens, vooral aan gemiste toeslagen. In de eerste vier maanden van dit jaar maakte het Sociaal Wijkteam Dordrecht bijna 340 plannen van aanpak (excl. die van ouder- en kindcoaches). In 50% daarvan speelde (ook) een financiële vraag. In 60 gevallen werd een klantprofiel uit de ketenaanpak geregistreerd op basis van de hulpvraag.

Dat betekent dus dat er door het SWT een start is gemaakt met het werken volgens de ketenaanpak, maar ook dat een groot deel van de hulpvragen in de eerste maanden van het jaar nog buiten de ketenaanpak zijn opgepakt. We verwachten dat dit percentage in de komende maanden zal verbeteren als steeds meer medewerkers gewend zijn aan het werken volgens de ketenaanpak en ook de jeugdprofessionals uit het wijkteam zij opgeleid. In de komende maanden volgen we hoe de ketenaanpak zich verder ontwikkelt. De resultaten hiervan komen onder andere terug in de evaluatie van het programma Samen tegen Armoede die in januari 2022 naar de raad gestuurd zal worden. Naast en in samenhang met de ketenaanpak zijn er nog diverse andere aanpakken die Dordrecht gedurende de fases voortraject en stabilisatie worden uitgevoerd zijn. Dit zijn oa.:     

Schouders onder Stress door het SWT en de SDD Fix up Your Life door het jongerenwerk Het multidisciplinair team jongeren met oa. aandacht voor inkomens- en schuldenproblematiek door SDD en gemeente Multidisciplinair team statushouders met oa. aandacht voor inkomens- en schuldenproblematiek SDD en gemeente Ondernemersloket door de SDD

Hoewel we de fase van curatie (schuld regelen) in de bijlage dus niet bespreken, willen wij hier wel verwijzen naar het nieuwe regionale beleidsplan Schuldhulpverlening waarin beschreven staat hoe de SDD in de komende jaren verder aan de slag gaat met het versnellen van het proces van schuldhulpverlening, onder andere door het initiatief Collectief Schuld Regelen en het Sociaal Leenfonds. Hier mee geeft zij onder andere gehoor aan de aanbeveling van de RKC om te voorkomen dat de wacht- en doorlooptijden als 'onnodig lang' worden ervaren. Via het in januari van dit jaar gestarte Ondernemersloket geeft de SDD gehoor aan de aanbeveling om voor specifieke doelgroepen in het bijzonder mensen met zakelijke schulden betere hulp te bieden. Fase 4: Nazorg

Zowel uit de genoemde analyse als vanuit het Rekenkameronderzoek komt naar voren dat de nazorg na schulden voor verbetering vatbaar is. Het goed organiseren van de nazorg is daarom zowel bij de SDD als de gemeente Dordrecht een punt waar in de komende periode extra aandacht aan wordt besteed.

7

In Dordrecht wordt deze opdracht integraal meegenomen in de Ketenaanpak Schulden. Eerste ideeën om de nazorg te versterken zijn in ontwikkeling. Gedacht wordt onder andere aan het versterken van de koppeling tussen de schuldhulpverleners van de SDD en maatjes vanuit de vrijwillige schuldhulpverlening en aan het opzetten van support groepen. Zodra deze ideeën verder zijn uitgewerkt zullen we hier nader over rapporteren.

8