Bijlage 1 bij Beantwoording technische vragen GroenLinks over Ontwerp Omgevingsvisie 2.0.pdf
Tekst van het document
Aan de kluit herkent men de akker De kracht van de landbouw op het Eiland van Dordrecht
Colofon Titel rapport Aan de kluit herkent men de akker De kracht van de landbouw op het Eiland van Dordrecht
Opdrachtgever Provincie Zuid-Holland
Uitvoering Marjolein van Woerkom, Irene van Dorp, Milou Tijmensen, Arjan Schoemaker | Wing Miriam van Meeteren, Giulia Homs | Aequator Groen en Ruimte
Ontwerp en vormgeving rapport Simone Mink | Wing juni 2023
2
Inhoud
1.
Inleiding
5
2.
Kennismaken met het Eiland van Dordrecht
9
3.
Ondernemende boeren
13
4.
Visie gebiedspartners
21
5.
Ontwikkelrichtingen en speerpunten
27
6.
Hoe nu verder?
29
Bijlage 1: Uitwerking ontwikkelrichtingen en speerpunten
31
Bijlage 2: Personen die hebben meegewerkt aan de landbouwagenda
35
3
4
1.
Inleiding
In een kring stonden ze, op zijn erf. Boeren en
termijn, worden er andere eisen gesteld en voldoet
gebiedspartners tezamen. Dit was zijn kans. Nu
zijn net aangelegde spoelplaats niet meer. Dat
waren de mensen aanwezig die hij al zo lang wilde
maakt hem terughoudend om te investeren in een
spreken. Vandaag was de dag dat ze met een bustour
duurzame toekomst.
gezamenlijk door het gebied zouden trekken, dat hij ze kon wijzen op knelpunten, maar ook op de unieke
Maar hij wil wel. Hij is al bezig met de aanleg van
plekken van het Eiland van Dordrecht. Het zou de
natuurvriendelijke oevers, 4 procent van zijn bedrijf
dag van de verbinding worden. Hij schraapte zijn
bestaat uit bufferstroken, bloemenranden trekken
keel en begon.
natuurlijke vijanden aan, waardoor hij minder gewasbescherming hoeft te gebruiken. Hij zet zijn
Eric Bastiaansen is een jonge akkerbouwer.
Nedertarwe lokaal af aan bakkerij Koopmans.
Hij wil het bedrijf, dat bestaat uit 120 hectare land, 30 hectare grasland en daarnaast nog een
Daarnaast heeft hij genoeg plannen, maar bovenal
fouragehandel, van zijn ouders overnemen. Hij
wil hij in gesprek, met collega-boeren, maar ook met
wil boer zijn en boer blijven, maar dat valt niet
de gebiedspartners die vandaag op zijn erf staan;
mee. Zo zou hij meer grond willen, zodat hij meer
de gemeente, het waterschap, Staatsbosbeheer en
gewasroulatie kan toepassen, maar uitbreiden
de stichting Natuur- en Vogelwacht Biesbosch. Zo
is lastig op een eiland. Hij twijfelt of er nog wel
geeft Leo Apon van het waterschap Hollandse Delta
landbouwgrond overblijft op de lange termijn.
aan, staande naast de hoofdwatergang die langs
Zal die 500 hectare natuur die ze met de boeren
de voorkant van Erics erf loopt, dat waterberging
gezamenlijk hebben ingeleverd voor de Nieuwe
niet zo zeer door de aanleg van natuurvriendelijke
Dordtse Biesbosch voldoende blijken?
oevers gerealiseerd wordt, maar dat het beter zou zijn om een hoofdwatergang als deze te
Hij wil investeren in nieuwe innovaties, zoals een
verbreden. Aan dat soort informatie, daar heeft de
spoelplaats om de waterkwaliteit rond zijn bedrijf
jonge akkerbouwer wat aan. Hij zoekt dan ook de
te verbeteren, maar durft de stap niet te zetten, want
verbinding, de samenwerking, want hij weet: met
misschien verandert de wet- en regelgeving op korte
alleen ondernemerschap, lef en durf redt hij het niet. Alleen in verbinding ontstaat er een duurzame toekomst voor het Eiland van Dordrecht.
5
In verbinding
stichting en wordt ook door de stichting beheerd.
Verkenning vanuit de boeren zelf
De conclusie van deze landbouwverkenning is
Bloemrijke graslanden strekken uit. Een waterpoel
Deze landbouwagenda laat zien waar de boeren
‘verbinding’. Alleen in verbinding kan het Eiland van
herbergt amfibieën en libellen, een knotwilgenlaan
op het Eiland van Dordrecht samen met de
Dordrecht ontwikkeld worden naar een duurzame
doorsnijdt het landschap. Het grasmaaisel wordt
gebiedspartners, provincie, gemeente, waterschap,
toekomst waarin landbouw, natuur en recreatie
afgevoerd naar een grote composteerder. Enkele
Staatsbosbeheer en Stichting Natuur en Vogelwacht
elkaar vinden. De jonge akkerbouwer
boeren trokken hun wenkbrauw op. Een grote
Biesbosch voor staan. Wat ze doen, wat ze willen en
Eric Bastiaansen ziet dat in. En met hem vele boeren.
composteerder? Zou het niet beter zijn als dat
wat ze daarvoor nodig hebben. Het is het verhaal
Zo zoeken Corstiaan en Johanna den Boer de
maaisel lokaal wordt gebruikt voor de productie
vanuit de boeren zelf, die zelf hebben nagedacht
verbinding met de stad door groentepakketten te
van bokashi, iets waar enkele boeren op het eiland
over hun wensen en dromen, binnen de kaders die
verkopen vanaf hun zorgboerderij. Vanaf hun
mee bezig zijn? Door op die manier in gesprek te
de overheid schets. De boeren willen meedenken, ze
3 hectare land weten ze 150 pakketten per week af te
gaan, ontstaan er verbindingen en uiteindelijk een
willen vooruit, want het enige wat ze echt willen, is
zetten. Hun dochter Emma wil graag die verbinding
duurzamere toekomst.
boer zijn en boer blijven op het eiland. Daar willen ze
versterken. Ze denkt aan het uitnodigen van
zich met hart en ziel voor inzetten in verbinding met
schoolklassen, van burgers, maar dan moet er wel
Meer begrip
een betere ontsluiting komen, want op het smalle
Maar ook beleven, het zien van knelpunten zorgt
boerenweggetje naar hun bedrijf in de Zuidpunt
voor meer begrip, voor meer verbinding. Zo bleek
Deze landbouwagenda is het resultaat van een
toe kan geen bus zijn kont keren. Daar heeft ze
zelfs de bus waarin de deelnemers werden vervoerd,
verkenning die onder leiding van Wing en Aequator
gebiedspartners voor nodig. Ook zij wil in gesprek.
de bocht van de Wieldrechtse Zeedijk met de
Groen en Ruimte en in opdracht van de provincie
Hoe verschillend de boerenbedrijven op het eiland
Rijkstraatweg niet te kunnen maken zonder dat de
Zuid-Holland uitgevoerd is. Directe aanleiding van
ook zijn, wat blijkt? Allemaal willen ze graag in
motor afsloeg. Laat staan als landbouwverkeer deze
deze verkenning vormt de gebiedsgerichte aanpak
gesprek met elkaar, met gebiedspartners, allemaal
scherpe draai moet maken. De scherpe bocht en
Stikstof voor de Biesbosch1.
zijn ze naarstig op zoek naar de verbinding.
het witte huis op de hoek zorgen ervoor dat de hoek
De provincie onderstreept het belang van een
onoverzichtelijk is en landbouwverkeer er alleen met
gebiedsgerichte aanpak binnen deze verkenning en
behendig manoeuvreren langs kan.
streeft daarbij een zogeheten bottom-up aanpak
Versterken Verbinden betekent met elkaar in gesprek gaan,
anderen.
na. Hiermee krijgen de agrarische ondernemers,
naar elkaar luisteren, elkaar opzoeken en openstaan
Toch is het voor de boeren een belangrijke
grondeigenaren en -gebruikers zelf de kans om
voor elkaars visies en meningen en kijken waar we
landbouwontsluitingsweg richting de Hoeksche
aan te geven hoe zij hun toekomst zien en wat zij
elkaar kunnen versterken. Zo gaf Sander Terlouw
Waard. Voor de aanwezige gemeenteambtenaren
nodig hebben om hun wensen te realiseren, binnen
van de Stichting Natuur en Vogelwacht Biesbosch
nogmaals een bewijs dat hier in het kader van
de kaders van landelijke en Europese wet- en
tijdens de bustour een mooie uiteenzetting op de
verkeersveiligheid echt wat aan gedaan moet
regelgeving.
Zanddijk, die de Louisepolder scheidt van de Polder
worden, zoals eerder beloofd na aanleg van de
Zuidpunt. Deze unieke plek is in eigendom van de
Nieuwe Dordtse Biesbosch.
1
Gebiedsagenda Biesbosch 0.5, juli 2022
6
In oktober 2022 is de verkenning gestart met het
Een klein groepje boeren en de leden van de
Leeswijzer
organiseren van een kerngroep met boeren en
kerngroep hebben in mei een gezamenlijke bustour
Dit document beschrijft hoe de boeren en
vertegenwoordigers van provincie Zuid-Holland,
gemaakt door het gebied om elkaar beter te leren
gebiedspartners van het Eiland van Dordrecht
gemeente Dordrecht, waterschap Hollandse
kennen en te luisteren naar elkaars verhalen. Het
hun toekomst zien, in welke ontwikkelrichtingen
Delta, Staatsbosbeheer en de Stichting Natuur en
waren stuk voor stuk inspirerende verhalen, die lieten
zij dromen en denken. Zoals gesteld in deze
Vogelwacht Biesbosch. Deze kerngroep heeft de
zien dat de werelden niet zover uiteen liggen, als men
inleiding is verbinden daarbij cruciaal, want
verkenning begeleid.
aanvankelijk dacht.
alleen door verbindingen aan te gaan met
Voorafgaand aan het eerste kerngroepoverleg
collega's en gebiedspartners kunnen de agrarisch
zijn de opgaven en ambities van de belangrijkste
Met deze landbouwagenda is een basis gelegd
ondernemers tot een duurzame toekomst komen,
gebiedspartijen opgehaald. Vervolgens zijn alle
voor een toekomstbestendige landbouw op het
waarbij landbouw, natuur en recreatie hand in
agrarische ondernemers op het eiland uitgenodigd
Eiland van Dordrecht. Met deze agenda kan tijdig
hand gaan.
om bij deze landbouwverkenning betrokken te
en vanuit gezamenlijkheid ingespeeld worden op
We beginnen in hoofdstuk 2 met een beschrijving
worden. Dit heeft geleid tot 28 keukentafelgesprekken
de landbouwontwikkelingen en de uitdagingen die
van het eiland, waarbij de lezer meegenomen
die gevoerd zijn in de maanden december en januari.
voortkomen uit het ZH-PLG met doelen voor water,
wordt in de uitdagingen die er liggen in het
Daarmee is meer dan 90 procent van de agrarische
klimaat, stikstof en natuur.
gebied. In hoofdstuk 3 maken we kennis met
ondernemers bereikt. Deze gesprekken zijn zeer
de ondernemende boeren van het eiland, die
waardevol geweest om een beter beeld te krijgen van
gangbaar wellicht anders definiëren dan de
de landbouw op het eiland.
buitenstaander. In hoofdstuk 4 komen de visies van de gebiedspartners aan bod, ook zij hebben
Volgend op de keukentafelgesprekken zijn in maart
dromen over dit gebied. Hoofdstuk 5 beschrijft
2023 twee bijeenkomsten met boeren georganiseerd,
de ontwikkelrichtingen die naar aanleidingen
waarin met hen gesproken is over de gewenste
van keukentafelgesprekken en de wensen van de
ontwikkelrichtingen voor de landbouw op het eiland.
gebiedspartners zijn ontstaan en waar boeren
Hierbij is op hoofdlijnen inzicht gegeven in de opgaven
een verdere invulling aan hebben gegeven. In
en ambities uit het Zuid-Hollands Programaa Landelijk
hoofdstuk 6 komt de vraag aan bod: hoe nu
Gebied (ZH-PLG). De opgaven voor stikstof, natuur,
verder? We geven aan hoe wij een voortzetting van
water en klimaat zijn op dit moment nog minder
deze landbouwagenda zien. Ook daar blijkt hoe
concreet op gebiedsniveau van het eiland uitgewerkt
belangrijk die verbinding is.
dan gewenst. Enerzijds vragen de boeren om meer duidelijkheid, anderzijds ligt hier voor hen juist de uitdaging om de landbouwagenda in te vullen vanuit hun eigen perspectief.
7
Interview ‘Duidelijkheid over de toekomst zou heel fijn zijn’
Els van der Linden
“Onze grootste wens is dat we hier gewoon ons
Hoewel ons bedrijf goed loopt, is het lastig er een
ding kunnen blijven doen. Sinds corona hebben
volledig inkomen uit te halen. Daarom zijn onze
we onze huisverkoop erg uitgebreid en dat loopt
kinderen ook wat terughoudend om het bedrijf
heel erg goed. Voorheen verkochten we alleen onze
over te nemen. Ze hebben nu beiden een goede
eigen melk en eieren, maar tijdens de pandemie
baan. Thuis is het hard werken. Er is ontzettend
werd het hier zo druk, dat we ons assortiment zijn
veel onzekerheid in de sector en de bedragen die
gaan uitbreiden en een winkel hebben neergezet.
met een bedrijfsovername gemoeid zijn, zijn heel
In februari dit jaar hebben we de winkel nogmaals
hoog. Daarnaast zitten we dichtbij een Natura
uitgebreid, want we krijgen heel veel bezoekers.
2000-gebied. Wat gaat dat voor ons betekenen in
Omdat mensen ook met het gezin in de stal kunnen
de toekomst? Natuurlijk gaan we nu gewoon door,
gaan kijken, wordt het echt als een uitje ervaren.
maar duidelijkheid over wat komen gaat, zou heel
Mensen komen niet alleen uit Dordrecht, maar ook
fijn zijn. Dan weet je waar je aan toe bent.”
Els van der Linden heeft samen met haar man
uit Rotterdam bijvoorbeeld. Ik vind het elke keer
Harrie een melkveebedrijf en ze runnen een
weer bijzonder dat mensen bereid zijn zo’n stuk te
boerderijwinkel. Ze hebben zo’n 60 melkkoeien en
rijden voor een goed product. We verkopen onze
40 stuks jongvee en 32 ha land.
eigen producten, maar ook producten van collega’s
Ze hebben twee kinderen Remko (23) en Simone (25).
uit de streek en de cadeaupakketten, daar is ook
Zij hebben een eigen baan, maar helpen ook mee
veel vraag naar.
op het bedrijf. Els werkt ook nog buiten de deur als administratief medewerker.
In 2000 hebben we het melkveebedrijf van mijn schoonouders overgenomen. Harrie heeft jarenlang als zzp’er buiten de deur gewerkt. Hij molk de koeien ’s ochtends en einde middag en ik deed met de kinderen de boerderij overdag. Sinds vijf jaar hebben we een melkrobot. Sinds vier jaar werkt Harrie hier volledig op het bedrijf en heb ik een baan buiten de deur als administratief medewerker.
8
2. Kennismaken met het Eiland van Dordrecht Het Eiland van Dordrecht is één van de Zuid-
Vanaf de jaren ‘70 groeide de stad Dordrecht
Hollandse eilanden met de historische stad
sterk. De grote woonwijken Sterrenburg I, II en
Dordrecht als centraal punt. Het eiland wordt
III, Oudelandshoek en Stadspolders werden
omringd door de rivieren Beneden-Merwede,
gerealiseerd, evenals de bedrijventerreinen
Nieuwe Merwede, Hollands Diep, Dordtsche Kil en
Dordtse Kil I, II en III. Na 2000 volgde nog
Oude Maas. Het eiland wordt in tweeën gedeeld
woonwijk De Hoven. Ook is er sinds die tijd meer
door Het Wantij. Het landschap is sterk bepaald
landbouwgrond omgezet naar natuur. Het ging
door de dynamiek van het water door de eeuwen
om polders in de Sliedrechtse Biesbosch en de
heen.
Tongplaat.
Het eiland is ontsprongen uit water en
In 2019 werd aan de noordkant van het eiland
ontstaan tijdens de Sint-Elisabethvloed, een
de Nieuwe Dordtse Biesbosch geopend, een
watersnoodsramp in 1421, waardoor nieuwe
natuur- en recreatiegebied als grens tussen het
waterwegen zich vormden. Na de Sint-
landbouwgebied en de stad. De boeren op het
Elisabethvloed bestond het eiland voornamelijk
eiland leverden hiervoor gezamenlijk 600 hectare
uit water, natuur en een gedeelte stad. In de
in. De bedrijventerreinen Dordtse Kil IV en woonwijk
loop der tijd is veel land ontgonnen voor de
Wilgenwende was nog in ontwikkeling, evenals een
landbouw en de stedelijke ontwikkeling. Zo werd
dagrecreatieterrein in de Sliedrechtse Biesbosch
de zogenoemde 19 -eeuwse schil aangelegd rond
(Hel- en Zuilespolder).
e
de oude binnenstad. Tussen 1930 en 1940 werd 1.000 ha Biesbosch ingepolderd, tegenwoordig
In de afgelopen decennia zijn de agrarische
bekend als Polder de Biesbosch. Rond 1940 was
ondernemers zich meer gaan specialiseren
het landbouwareaal op het eiland het grootst. De
en is de akkerbouw in omvang toegenomen.
akkerbouw werd belangrijker en boeren gingen
De melkveehouderij, fruitteelt en
meer graan verbouwen. Vanaf 1970 kwam er
vollegrondsgroenteteelt zijn langzaam in areaal
meer erkenning voor natuurwaarden en werden
afgenomen.
natuurreservaten ingericht.
9
Figuur 1: Kaart 1900, topotijdreis.nl
Figuur 2: Kaart 2022, topotijdreis.nl
Ligging en gebiedskenmerken
Het gaat hierbij om Polder de Zuidpunt, de
Polder de Zuidpunt, kent een wat zwaardere
Het landbouwgebied op het eiland ligt ingesloten
Louisapolder, de Bovenpolder, Kop van ‘t Land
grondslag dan de noordwestelijke deel. De
tussen de stad Dordrecht en het Natura 2000
en Polder de Biesbosch. Met name de laatste
vruchtbare kleigronden maken het een aantrekkelijk
gebied Biesbosch. Het eiland wordt door de alsmaar
polder is karakteristiek door de ligging van de
akkerbouwgebied.
uitbreidende verstedelijking en de aanleg van de A16
vier kreken in het landschap, die verwijst naar het
steeds slechter ontsloten voor het landbouwverkeer,
getijdelandschap.
met als belangrijkste knelpunt de eerdergenoemde
Er is een spreiding in de maaiveldhoogten van de percelen variërend tussen de ca. 0,95 – -0,16 m ten
kruising richting de Hoeksche Waard. Het afronden
Bodem en water
opzichte van NAP. Ten zuiden van Wieldrechtse
van de landbouwweg en de aanpassing van deze
De bodem bestaat voornamelijk uit kalkrijke en
Zeedijk en de Zeedijk komen de lagere delen voor.
kruising is onderdeel van de realisatie van de Nieuwe
veelal (zee)klei of zavelgronden en daalt met 0,5 tot
De grondwaterstanden variëren tussen de 60 – 80
Dordtse Biesbosch, maar is nog niet gerealiseerd.
6,5 mm/ jaar, afhankelijk van het gebied. Er zit een
cm minus maaiveld in de winterperiode en zomers
Het gebied ten zuiden van de stad Dordrecht
vrij grote variatie in de zwaarte van de grond. Het
tussen de 120 en 180 cm minus maaiveld. Nagenoeg
is van groot belang voor de voedselproductie.
westelijk deel van het eiland, waaronder
alle percelen zijn al decennia geleden gedraineerd.
Bij aanleg van nieuwe drainage of herziening van bestaande drainage kiest men vaker voor minder diep en een kortere afstand tussen de drains. Enkele ondernemers hebben peilgestuurde drainage aangelegd. Hierbij kan water in de zomerperiode ook via de drain terug in het perceel gebracht worden. Voor landbouwkundig gebruik is de ontwateringssituatie vrij optimaal. De percelen zijn iets droogtegevoelig in de zomerperiode. Door de aanleg van de hevel en waterinlaat vanuit de Merwede bij de Kop van ’t Land is er altijd water van goede kwaliteit beschikbaar voor de landbouw om te kunnen beregenen, voor de ontwikkeling van de natuur en het doorspoelen van het stedelijk water. Er is geen knelpunt met brak water. Polder de Zuidpunt is iets droogtegevoeliger en van water afhankelijk van de inlaat vanuit het Hollands Diep. Het verbeteren van de wateraan- en afvoer in de Zuidpunt is een aandachtspunt. Mogelijk is de dimensionering van het watersysteem te beperkt.
Figuur 3: Bodemkaart Eiland van Dordrecht; Kalkrijke poldervaaggronden in zeeklei met afwisselend zware zavel (Mn25A), lichte klei (Mn35A) en zware klei (Mn45A).
De waterafvoer is op sommige plekken nog wel een knelpunt. Concreet gaat het hier om de afvoer met de
uitgeeft. Daarnaast pachten veel ondernemers
Een duurzamer pachtbeleid biedt zekerheid
scheidingssloot tussen de Nieuwe Dordtse Biesbosch
grond bij Staatsbosbeheer, particulieren of
voor de volgende generatie om te investeren in
en het zuidelijk gelegen landbouwgebied. En de afvoer
investeringsmaatschappijen. Zo’n 30 procent van de
de bodemkwaliteit. Om de landbouwstructuur
van het industriegebied KIL IV, dat loopt via het zuidelijk
landbouwgrond op het eiland is in eigendom van de
te verbeteren en het aantal wegbewegingen te
gelegen landbouwgebied.
agrarische ondernemers.
verkleinen, kan een vrijwillige kavelruil interessant zijn. Meerdere boeren hebben de wens om in areaal
Eigendomssituatie
Door de natuur- en recreatieontwikkeling is het
uit te breiden om activiteiten voort te zetten of te
Polder de Biesbosch is voor het grootste deel in
grondareaal dat de agrarisch ondernemers in gebruik
extensiveren.
eigendom van gemeente Dordrecht, die de grond
hebben achteruitgegaan, maar het aandeel grond in
in met name in erfpacht en een deel in pacht
eigendom toegenomen.
11
12
3. Ondernemende boeren Daar stond hij met zijn schep in de grond. De
Door de groenbemester zijn er waterkanaaltjes
grond was mooi bewerkt, groenbemesters waren
in de bodem ontstaan, waardoor het
ondergewerkt en de aardappelen waren net gepoot.
waterbergingsvermogen is toegenomen. Ook zit
Uit de klei staken her en der nog wat gewasresten,
hierdoor meer organische stof in de bodem, wat
afkomstig van de groenbemester die hier tot een
bijdraagt aan de biodiversiteit onder maaiveld. De
week gelegen nog 1,5 meter boven het veld uit
akkerbouwer heeft taakkaarten laten maken op
torende. De aanwezigen keken verwachtingsvol naar
basis van een bodemscan. Met deze taakkaarten
hem op, maar hij was zeker van zijn zaak. Pieter
kan hij, met behulp van zijn bemestingsplan en
van Damme stak zijn schop in grond en haalde een
GPS, precisiebemesting toepassen; op bepaalde
eerste schep vochtig en losse grond naar boven. Een
plaatsen juist meer of minder, bemesten. “Het is wel
worm kronkelde op de spade. De aanwezigen knikten
spannend. Wanneer dit mislukt, kost het mij
goedkeurend.
10 hectare aardappels. Dat is een hoop geld, maar het risico neem ik. Ik wil vooruit naar een
Voor de jonge akkerbouwer is het een spannende
duurzamere toekomst met een gezonde bodem als
tijd. Hij doet mee met het project Bodem als Basis,
basis.”
een DAW-project, waarbij het waterschap en LTO samenwerken met boeren in het gebied. Centraal thema is bodemgezondheid. Aandacht voor duurzaam bodembeheer is een van de speerpunten op Pieters bedrijf. Hij heeft 10 ha land ingezet voor een proef met verschillende groenbemesters, die het hele jaar blijven staan. Op dit perceel heeft eerst tarwe gestaan, daarna is er champost overheen gegaan en vervolgens is er een groenbemester gezaaid. Deze heeft hij ondergewerkt en nu teelt hij er aardappels. “Bodemgezondheid staat voor mij bovenaan. Ik wil minder gewasbeschermingsmiddelen gebruiken, minder kunstmest en de biodiversiteit vergroten”, zegt hij stellig.
13
Gangbaar?
In dit hoofdstuk gaan we daar verder op in. Wat voor
De ligging van het gebied tegen de stad maakt dat de
Het verhaal van Pieter is een voorbeeld van een
boerenbedrijven zitten er op het eiland? Wat voor type
ondernemers ook stedelijk georiënteerd zijn. Zo zijn
gangbare boer op het Eiland van Dordrecht, zoals
agrarisch ondernemer hoort daarbij?
veel jonge boeren lid van een sportclub in de stad,
hij zichzelf noemt. En zo zitten er meer ‘gangbare’
bestaat de vriendengroep niet alleen uit mensen
boeren. Klaas Pieter Groeneveld is begonnen met
Type ondernemers
van het platteland en zijn het ziekenhuis, scholen,
de teelt van veldbonen als krachtvoervervanger
De agrarische ondernemers op het eiland willen
winkelcentra om de hoek.
voor zijn koeien en als stikstofbinder in de
vooruit en vooral boer blijven. Het aantal bedrijven
grond. Corstiaan den Boer werkt zonder
dat een opvolger heeft of onlangs door de volgende
gewasbeschermingsmiddelen; er scharrelen
generatie is opgevolgd, is verhoudingsgewijs
loopeenden op zijn erf en in het veld om slakken op
groot. Ook het aantal ondernemers dat naast de
te eten. Arnold in ‘t Veld zet de kringloop rond op
landbouwactiviteiten een nevenfunctie uitoefent
zijn eigen bedrijf: op zijn akkerbouwpercelen teelt hij
op het eigen bedrijf, in loondienst of als zzp’er, is
graan, waarvan de stoppel dient als stro in de potstal
opvallend. Van de 28 geïnterviewde ondernemers
voor zijn koeien. De mest uit de potstal gaat weer
zijn er zeven akkerbouwbedrijven en twee
op zijn akkerbouwpercelen. Zijn vleeskoeien weidt
melkveebedrijven die met hun bedrijfsmatige
hij in natuurgebied. Eric Bastiaansen heeft witte
landbouwactiviteiten in hun inkomen kunnen
bekertjes op de percelen staan waar hij uien teelt,
voorzien. Vrij recent hebben twee melkveehouders
met daarin de groene vlieg, de natuurlijke vijand
buiten de polder grond gekocht voor de teelt van
van de uienvlieg. Zo hoeft hij minder insecticiden te
ruwvoer, voornamelijk mais.
gebruiken. Negentig procent van de boeren is lid van LTO. Gangbaar betekent dus niet ‘niet-duurzaam’.
Daarnaast is er ook nog een samenwerkingsverband
Het is niet zwart-wit. Ook gangbare boeren zijn
binnen de Agrarische Natuurvereniging (ANV) Boer
bezig met de natuur, de biodiversiteit en de
en Groen en hebben enkele boeren zich verenigd in
bodemgezondheid. Ook zij willen liever geen
de Boeren van Dordt met een eigen website voor de
gewasbeschermingsmiddelen gebruiken, ook zij
verkoop van streekproducten.
streven naar een goede waterkwaliteit, ook zij willen meer biodiversiteit, ook zij werken aan een gezonde
Kenmerkend voor de ondernemers is de drive om
bodem. Want zij willen boer blijven op dit eiland
te blijven ontwikkelen, te innoveren en nieuwe
en hun plek zo vormgeven dat volgende generaties
kansen op te pakken. Veel ondernemers zijn door de
verder kunnen met wat zij opgebouwd hebben.
stedelijke uitbreiding of de aanleg van natuur een of meerdere keren met het bedrijf verplaatst.
14
akkerbouw
veehouderij
schapen
paarden
loonwerk
zorgboerderij
boerderijautomaat
boerderijwinkel
theetuin
15
Meer dan gangbaar
akkerbouwbedrijven is dit de beoogde ontwikkeling,
Het merendeel van de ondernemers produceert
Het landbouwareaal bestaat uit ca. 1.750 ha
die vraagt om investeringsruimte en duidelijkheid
voor de wereldmarkt. Twee ondernemers zijn Planet
hoofdzakelijk bouwland. Op het eiland worden
in beleid. De kleinere bedrijven willen hier
Proof gecertificeerd, anderen Global Gap. Certificering
consumptieaardappelen, tarwe, suikerbieten en uien
graag in mee, maar zijn nog zoekende, omdat zij
is interessant om een betere prijs voor het product te
geteeld in een bouwplan van 1 op 4 of soms ruimer
verhoudingsgewijs een grotere investering moeten
krijgen. Aan de andere kant brengt certificering een
door de combinatie met andere gewassen zoals
doen.
stevige administratieve inspanning met zich mee.
graszaad, gras voor paardenhooi, koolzaad of vlas. Eén ondernemer heeft zich gespecialiseerd in de teelt van bloemkool. De teelt van uien is in trek, maar vraagt om goed management. De ondernemers zetten zich in voor duurzaam bodembeheer; een gezonde bodem met veel bodemleven. Dit verhoogt de biodiversiteit en de CO2 vastlegging, maar werkt ook door in een gezonder gewas en het gebruik van minder gewasbeschermingsmiddelen. In de keuze van middelen experimenteert men met minder en/ of biologische alternatieven, zoals de groene vlieg, en nieuwe spuittechnieken. Op het eiland liggen proefvelden van Bayer om innovaties in gewasbescherming in de praktijk te kunnen toetsen. Naast de inzet van groenbemesters, gebruik van ruige stalmest, niet kerende grondbewerking en het aanbrengen van compost, worden ook op technisch vlak aanpassingen gedaan om de bodem zo min mogelijk te verstoren en structuurbederf te voorkomen. Het gaat daarbij onder andere om het toepassen van bandluchtwisselsystemen, rijpaden, sleepslangbemesting en niet meer rijden in de ploegzool. Voor met name de grotere
Figuur 4: Gewasindeling Eiland van Dordrecht
16
In opdracht van Koopmans wordt Nedertarwe
In deze polder lopen hun zoogkoeien, die een
Recreatie
geproduceerd, dat meer opbrengt. Ook wordt er
belangrijk onderdeel vormen van de kringloop op
Door de aanleg van de Nieuwe Dordtse Biesbosch is
geëxperimenteerd met de teelt van koolzaad en vlas.
hun bedrijf. Wanneer deze polder wordt ingericht
de recreatieve druk in het gebied flink toegenomen.
Voor koolzaad is men via de ANV Boer en Groen aan
als ‘ getijdennatuur’, moet de familie op zoek naar
Fiets- en wandelpaden en ruiterroutes zijn aangelegd
het verkennen om waarde aan het eindproduct toe
een andere locatie voor hun koeien en 30 hectare
om de recreatiestromen te scheiden. Toch knelt dit in
te voegen zoals het persen van olie, productie van
is niet zomaar gevonden op een eiland. De kans
het vroege voorjaar en in het oogstseizoen met het
kaarsen en cosmetica.
bestaat dat ze hierdoor moeten stoppen met deze
landbouwverkeer en levert het onveilige situaties op.
tak, waardoor hun kringloop niet meer sluit en ze Door de omvorming van het Gemeenschappelijk
inkomsten gaan missen.
Landbouwbeleid (GLB) is er meer aandacht voor
Ook het gedrag van de recreanten in het gebied wordt door ondernemers als zorgelijk ervaren. Het gaat
andere teelten zoals veldbonen, bruine bonen en
Neventakken
dan bijvoorbeeld over loslopende honden op dijken
luzerne. De meeste ondernemers hebben ingezet op
Veel ondernemers hebben neventakken op hun
waar schapen grazen, het niet opruimen van rommel,
de maximaal haalbare hectaretoeslag.
bedrijf. Opvallend is het aantal zorgboerderijen,
fietsen op polderwegen waar dit verboden is, elkaar
in totaal zes. Twee bedrijven hebben zorg als
geen ruimte gunnen bij het passeren en het parkeren
Begrazingsbeheer
hoofdtak. Het gaat daarbij om: dagbesteding
van auto’s op dammen bij percelen. De ondernemers
Op het eiland is één schapenhouder, drie
van mensen met een beperking, aanbod van
willen gastheer zijn, maar recreanten moeten zich ook
ondernemers die schapen houden als neventak en
speciaal basisonderwijs en opvang van kinderen.
als gast gedragen. Ondernemers gaan graag met de
twee ondernemers die werken met zoogkoeien. Deze
Eén ondernemer richt zich op recreatie met een
gemeente en Staatsbosbeheer in gesprek om tot goede
ondernemers beweiden natuur- en recreatiegebieden
theetuin, excursies en productie en verkoop van
oplossingen te komen voor deze knelpunten.
in opdracht van natuurbeherende organisaties,
agrarische producten aan huis. Daarnaast heeft het
gemeente of het waterschap. In twee natuurgebieden
bedrijf een paardenmelkerij.
vindt begrazing met zoogkoeien plaats. De schapen
Duurzame energie Er is ruime belangstelling voor het uitbreiden van
begrazen voornamelijk de dijken van Rijkswaterstaat
Op het eiland vindt van oudsher veel huisverkoop
mogelijkheden voor opwekking van duurzame
of van waterschap Hollandse Delta. Ook wordt nu nog
plaats. Op diverse locaties is het mogelijk om uien
energie met zon en wind, inclusief teruglevering.
grasland uitgegeven door de overheid; deze percelen
en aardappels te kopen in zakken. Ook zijn er
Verbetering van de basis energie-infrastructuur is
zullen op korte termijn voor recreatie worden ingericht.
twee boerderijwinkels en een boerderijautomaat.
daarbij een voorwaarde. Oplaadpunten voor fietsen
Zorgboerderij De Zuidpunt verzorgt wekelijks meer
zullen de recreatieve mogelijkheden verbeteren. Ook
Rijkswaterstaat is voornemens de Zuilespolder in de
dan 150 groentepakketten per week en zet deze af
wil men meer experimenteren met energiezuinige
toekomst in te richten als waterbergingsgebied als
in Dordrecht en omgeving. Op diverse plaatsen is er
landbouwtechnieken en gebruik maken van
onderdeel van Ruimte voor de Rivier in combinatie met
een stalletje langs de weg om producten te kopen
energiezuinige landbouwvoertuigen. Verder is het
recreatie. Deze ontwikkeling treft het bedrijf van de
zoals jam en honing.
aanleggen van glasvezel nodig voor het verbeteren van
familie Van Chastelet.
de huidige situatie met betrekking tot digitalisering.
17
Landschapsbeheer
De ondernemers willen vooruit en blijven innoveren
Vier akkerbouwers en één loonwerker werken
om duurzaam te boeren. Duurzaam betekent voor
samen binnen de ANV Boer & Groen. Het
hen met aandacht voor bodem, water, klimaat en
doel van deze vereniging is uitbreiding van de
landschap. Om het gebied voor de landbouw te
werkzaamheden in het beheer en onderhoud van
behouden, hebben de ondernemers een bepaald
natuur- en recreatiegebieden zoals Louisapolder
areaal nodig. De aanleg van de Nieuwe Dordtse
Oost. Het groenafval van de gemeente wordt
Biesbosch heeft landbouwgebied gekost, er is
verzameld en verwerkt tot compost en bokashi.
niet veel extra grond beschikbaar en het is voor
Om dit verder uit te breiden is ruimte voor
agrarisch ondernemers moeilijk te concurreren
compostering nodig. Ook verkent de ANV actief
met projectontwikkelaars of andere grootschalige
de teelt van nieuwe gewassen en de verwerking
initiatieven die ruimte vragen. Het verbeteren van
daarvan. Een van de mooie voorbeelden is de
de verkavelingssituatie en de grondpositie van de
productie van koolzaadolie.
ondernemers is nodig, zodat zij meer zekerheid en
Enkele ondernemers werken in opdracht
zeggenschap krijgen over de percelen en de bodem.
Deze leiden tot minder emissie van stikstof en het verbeteren van de bodem- en waterkwaliteit. »
Investeer in de relatie boer – burger: dagbesteding, verkoop lokale producten en recreatie.
van de gemeente of Staatsbosbeheer aan landschapsbeheer. Begrazing vindt plaats met
Voor het duurzaam boer blijven op het eiland is
zoogkoeien op gemeentegrond in de Zuilespolder
een goede samenwerking met de gebiedspartners
en het Zuidplaatje, een particulier terrein. De
en een gezamenlijke visie voor de toekomst
zoogkoeien staan ’s winters op stal in het stro. Deze
noodzakelijk. Een gezamenlijke visie geeft de
ruige stalmest levert een belangrijke bijdrage aan
landbouw op het eiland de mogelijkheid om in te
de kringloop en het verbeteren van de bodem. Ook
spelen op en zich aan te passen aan de toekomstige
vindt er begrazing plaats op dijken met schapen.
ontwikkelingen.
Toekomstvisie agrarisch ondernemers
Samenvattend zijn de prioriteiten voor de
Er is bij de agrarisch ondernemers een grote drive
ondernemers:
om het bedrijf voort te zetten, te ontwikkelen en
»
Behoud voldoende landbouwareaal.
soms uit te breiden. Men wil in eerste instantie
»
Investeer in infrastructuur: wegen, energie,
‘gewoon boer kunnen blijven’. De uitbreiding van de stad, natuurontwikkeling, verbreden van de
digitaal en riolering. »
Investeer in nieuwe, innovatieve
A16, mogelijke inrichting van een rangeerterrein
landbouwtechnieken en precisielandbouw
en ruimte voor water maken de toekomst voor de
gericht op effectiever en efficiënter gebruik van
landbouw op het eiland onzeker.
gewasbeschermingsmiddelen en meststoffen.
18
Interview ‘Je moet blijven zoeken naar mogelijkheden’
Chris Komejan
“We zijn de enige op het Eiland die dit doen. Dat is
Graag zouden we camperplaatsen willen
onze kracht. We willen dingen doen, die niemand
realiseren, zodat mensen een nachtje in het
anders doet. We hadden ooit een fruitbedrijf van
gebied kunnen verblijven, maar dit hebben we nog
10 ha, maar toen eind jaren ’70, begin jaren ’80 de
niet officieel aangevraagd. De gemeente ziet dit
fruitcrisis uitbrak, zijn we ermee gestopt. Twee
gebied als agrarisch, maar ik hoop dat zij ook wil
jaar lang hebben we bedacht wat we wilden gaan
inspelen op de kansen die het gebied brengt. Als
doen. Een familielid dronk paardenmelk voor de
boer kunnen we met 10 ha niet veel verder, dus
gezondheid en ik dacht: waarom gaan we zelf geen
moet je andere wegen vinden om met z’n drieën
paarden melken? Zo is het begonnen. Nu hebben
een boterham te verdienen. Mijn dochter zou graag
we een hengstenhouderij en een paardenfokkerij
verder willen met het fokken van KWPN-paarden,
bestaande uit Shires en KWPN’ers.
maar met een kleine oppervlakte is dat lastig. Meer paarden betekent meer voer en stro inkopen.
Chris Komejan runt samen met zijn vrouw Gerdien
Onze paardenmelk wordt verwerkt in
Het liefst zouden we meer land willen hebben.
en dochter Joyce een paardenhouderij en -melkerij
verzorgingsproducten en diverse artsen in de regio
Dan kunnen we zelf meer voer telen en zouden we
en een theetuin. Ook organiseren ze excursies en
raden het aan. Daarnaast verkopen we het aan huis.
biologisch kunnen worden. Daar staan we wel voor
workshops. Sinds kort maken ze eigen kaas.
Zo is ook de theetuin ontstaan. Dat begon met een
open. Je moet blijven zoeken naar mogelijkheden.”
tentje onder een afdakje en nu hebben we een heel terras en een winkeltje, waar we onze producten verkopen, waaronder zelfgemaakte jam. We hebben zo’n 25 producten, dus een breed assortiment. Sinds kort maken we ook kaas van paardenmelk. Het is voor onze bezoekers een beleving. Net zoals onze pannenkoeken met paardenmelk. We organiseren workshops kaasmaken, houden excursies. Mensen uit de stad vinden het ontzettend leuk. Zij willen terug naar de boer, naar het lokale leven en wij springen daar op in. De stad brengt ons kansen.
19
20
4. Visie gebiedspartners Stappen richting een duurzame toekomst voor de
Opgaven
waterverontreiniging die wordt veroorzaakt of
landbouw op het eiland kunnen alleen in verbinding,
Europese regelgeving
teweeggebracht door nitraten uit agrarische bronnen
dus in nauwe samenwerking met de andere
»
te verminderen en verdere verontreiniging van
gebiedspartners, gezet worden. In dit hoofdstuk zijn
Deze richtlijn biedt bescherming aan vogels die in
dien aard te voorkomen. Het gaat hierbij zowel om
de opgaven die op het eiland afkomen, de uitwerking
Europa in het wild voorkomen en zeldzame, kwetsbare
landelijk geldende maatregelen als gebiedsspecifieke
van de visies van de overheden en de ambities van
en karakteristieke dieren- en plantensoorten. Hiervoor
maatregelen op zand en lössgronden. Voor het
de andere gebiedspartners opgenomen. Tot de
zijn speciale beschermingszones aangewezen zoals
Eiland van Dordrecht is vooral de inzet van duurzame
gebiedspartners behoren de provincie Zuid-Holland,
de Vogel- en Habitatrichtlijngebieden. Deze maken
bouwplannen ter verbetering van waterkwaliteit én
gemeente Dordrecht, waterschap Hollandse Delta,
deel uit van het Natura 2000-netwerk. Voor Natura
bodemkwaliteit, voor zowel graasdierbedrijven als
Staatsbosbeheer en Stichting Natuur en Vogelwacht
2000-gebieden maar ook soms daarbuiten gelden
bouwlandbedrijven, van belang. De graasdierbedrijven
Biesbosch.
aanvullende maatregelen om de vastgestelde
moeten rekening houden met het afschaffen van de
habitattypen te behouden en uit te breiden.
derogatie2 op 1 januari 2026.
»
»
Vogel- en Habitatrichtlijnen (Natura 2000)
Kaderrichtlijn Water (KRW)
Deze richtlijn is gericht op het verbeteren van de
Nieuw gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) met eco-regelingen (pijler 1)
kwaliteit van watersystemen, zoals grondwater en
Dit is een kader voor landbouwsubsidie en
oppervlaktewater en verminderen en voorkomen
plattelandsontwikkeling met een toenemende
van vervuiling van waterlichamen. Ook bevordert
rol voor klimaat-, natuur- en milieubescherming.
zij duurzaam watergebruik en beperkt de effecten
Pijler 1 richt zich specifiek op ondersteuning voor
van overstromingen en droogte. Hiervoor zijn
landbouwers. Nieuw zijn de ecoregelingen. Via een
concrete doelen gesteld voor elk oppervlakte- en
puntensysteem met vijf criteria worden duurzame
grondwaterlichaam en specifiek beschermde gebieden
landbouwactiviteiten gestimuleerd door extra
(zoals Natura 2000-gebieden). In 2027 moeten alle
subsidies per hectare te verstrekken. De nieuwe GLB
waterlichamen die in de KRW zijn vastgesteld voldoen
loopt van 2023 tot en met 2027.
aan de doelen uit de KRW. »
Nitraatrichtlijn, in Nederland vertaald in het
2
7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn (NAP)
die op het land uitgereden mag worden, als dat geen nadelige
De Nitraatrichtlijn heeft als doel om de
Derogatie is een verruiming van de hoeveelheid dierlijke mest
gevolgen heeft voor het milieu.
21
Nationaal beleid In het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) worden de belangen van water, natuur, stikstof en klimaat samengebracht als randvoorwaarden voor een vitaal platteland. Het landelijk gebied kan zich binnen die randvoorwaarden ontwikkelen tot een aantrekkelijke omgeving om te wonen, werken, landbouw te bedrijven en te recreëren. In het NPLG komen de volgende doelen aan bod: »
Natuur: de Vogel en Habitatdoelen en het realiseren van natuurnetwerken (Europese: Natura 2000 en Nederlandse: Natuurnetwerk Nederland).
»
Stikstof: stikstof en emissiedoelen. Provincies
Figuur 5: Uit startnotitie NPLG, juni 2022
zijn aan zet om op gebiedsniveau de opgaven te »
concretiseren.
Dordrecht. Samen leiden deze tot een landelijk doel
vast dat ontwikkeld is in samenwerking met andere
Waterkwaliteitsnetwerk. KRW-doelen: in 2027 alle
van 50% minder stikstofuitstoot in 2030 en het halen
overheden en gebiedspartners. Naar verwachting
maatregelen hebben genomen die leiden tot goede
van de KRW- en klimaatdoelen.
wordt het definitieve programma in het eerste kwartaal van 2024 vastgesteld door Provinciale Staten.
waterkwaliteit van oppervlakte- en grondwater. »
»
Klimaat: CO2-doelen. Koppeling maken met
Uitwerking opgaven
De landbouwagenda Eiland van Dordrecht levert input
klimaatadaptie door klimaatmitigatie van
Provincie Zuid-Holland, gemeente Dordrecht en
voor dit gebiedsprogramma.
broeikasgassen vanuit landbouw, verminderen van
waterschap Hollandse Delta zijn aangewezen om de
landgebruik en vastleggen van CO2.
hierboven genoemde opgaven uit te werken. In hun
Om input voor dit ZH-PLG te krijgen heeft de Provincie
Deltaplan Biodiversiteitsherstel met groenblauwe
beleid dienen zij daarom ook rekening te houden
drie kerngebieden - Kust en Duin,
dooradering (10% groene en blauwe
met de verschillende opgaven. Hieronder wordt kort
Zuid-Hollandse Delta en Veenweiden - gevraagd
landschapselementen in 2050, waarvan de helft in
beschreven waar zij concreet mee bezig zijn.
een verkenning uit te voeren binnen hun deelgebieden. Het Eiland van Dordrecht, deelgebied
2030 gerealiseerd).
Provincie Zuid-Holland
van de Zuid-Hollandse Delta, valt daar onder.
Rijk en provincies stellen per gebied doelen vast
Het Zuid-Hollands Programma Landelijk Gebied is
voor natuur, stikstof, water en klimaat die gehaald
de regionale invulling van het NPLG. Het ZH-PLG is
Het Zuid-Hollands gebiedsprogramma moet samen
moeten worden. Provincie Zuid-Holland vertaalt en
nog volop in voorbereiding. Gedeputeerde Staten
met de gebiedsprogramma’s van de andere provincies
regionaliseert de kwantitatieve doelen vanuit wet- en
stelden op 23 juni 2023 een toetsbaar voorontwerp
leiden tot het behalen van landelijke doelen voor
regelgeving naar gebieden, waaronder het Eiland van
Zuid-Hollands Gebiedsprogramma Landelijk Gebied
natuur, stikstof, water en klimaat.
22
Omdat de gebiedsspecifieke opgaves voor het eiland
Het waterschap heeft hierbij vijf speerpunten:
niet gekwantificeerd zijn ten tijde van het uitvoeren
1.
van deze verkenning, kon daar maar in beperkte mate rekening mee gehouden worden.
Uitvoering van de KRW-maatregelen zoals vastgelegd in het Stroomgebiedsbeheerplan 3.
2.
Het oplossen van een ‘doelgat’ voor gewasbeschermingsmiddelen in een aantal
Gemeente Dordrecht
regio’s. Daarnaast vormen vooral erfemissies
Gemeente Dordrecht wil meer focus op het
een aandachtpunt. De situatie op het Eiland van
buitengebied leggen en gaat een omgevingsvisie
Dordrecht is onvoldoende bekend.
voor het buitengebied (als bijzonder deelgebied van
3.
Het oplossen van een ‘doelgat’ voor stikstof
de visie) opstellen. De gemeente richt zich nu vooral
als gevolg van uitspoeling van stikstof uit
op behoud van de bestaande landbouwfunctie
landbouwpercelen. Perspectief biedt het 7e
op het eiland. Deze visie moet richting geven
Nitraatactieprogramma en daarnaast het
aan vergunningsaanvragen voor verschillende
kennisprogramma ‘Bodem als basis’.
toekomstige activiteiten in het buitengebied. Voor
4.
Het realiseren van een robuuster en
zover de Omgevingsvisie buitengebied ruimtelijke
veerkrachtiger watersysteem door het verbreden
consequenties heeft, vormt dit directe input
en verdiepen van smalle en ondiepe watergangen.
voor de Omgevingsvisie 2.0 van de gemeente.
5.
Het behouden van een goede
De Omgevingsvisie buitengebied is op moment
zoetwatervoorziening voor alle functies in het
van publiceren van deze landbouwagenda in
gebied.
ontwikkeling.
Waterschap Hollandse Delta Een van de hoofddoelen van het NPLG is het behalen van de Europese KRW-doelen. Op het Eiland van Dordrecht liggen twee KRW-waterlichamen: de Viersprong en Kwalgat-Middenels. Dit zijn zogenaamde ‘rapportageplichtige eenheden’, wat betekent dat het waterschap verplicht is om metingen te verrichten en rapportages te maken voor oppervlaktewater, grondwater en beschermde gebieden. De KRW geldt echter veel breder: in principe voor al het oppervlaktewater.
23
Ambities terreinbeherende organisaties
op o.a. zoogdieren, insecten en vogels in het
Naast de opgaven waar de overheden aan werken,
gebied en heeft daarom veel kennis van de
streven de terreinbeherende organisaties naar een
natuur. De onderhoudsploeg werkt aan ecologisch
toekomstbestendige landbouw- en natuurgebied op
landschapsonderhoud.
het eiland. Hun ambities zijn hieronder beschreven. Op de korte termijn ziet de Natuur- en Vogelwacht
Staatsbosbeheer
Biesbosch vooral kansen voor natuurinclusieve en/of
Staatbosbeheer is actief op het westelijk en
biologische landbouw, verduurzaming, extensivering
oostelijk deel van het eiland. Staatsbosbeheer
(emissies, beheer, hogere grondwaterstanden
ziet de landbouw als belangrijke drager van het
etc.), aanpassing van (randen langs) watergangen
gebied met kansen voor meer extensief beheer,
met natuurlijke bufferzones als verbindingszone,
inpassing van recreatieve mogelijkheden en meer
verzachten van randen met natuurgebieden, het
natuurvriendelijk beheer langs de kreken.
realiseren van plasdraspercelen voor (agrarische) weidevogels, strokenteelt, braakligging en de inzet van
Vanuit de landbouw is vraag naar gezamenlijk
landschapselementen langs de wegen.
beheer. Maar ook in het aangaan van (geliberaliseerde) pachtovereenkomsten met
Een aantrekkelijker platteland kan wat hen
extensief gebruik, zoals kruiden- en faunarijk,
betreft goed samengaan met recreatie, ook
en dynamisch moeras als onderdeel van
om de recreatiedruk op de natuurgebieden te
natuurinclusieve landbouw. Daarnaast is er
verminderen. Op langere termijn zal er meer ruimte
ook vraag naar lokale ondernemers voor
gegeven moeten worden aan water en natuur om
begrazingsbeheer van vaarland in de Merwelanden.
klimaatadaptief te kunnen worden.
Dit wordt nu beheerd door een reguliere pachter uit de Alblasserwaard.
Stichting Natuur en Vogelwacht Biesbosch Stichting Natuur en Vogelwacht Biesbosch heeft de ontwikkeling en bescherming van natuur hoog in het vaandel. Daarvoor probeert zij andere partijen mee te krijgen, maar de stichting pacht en beheert ook zelfstandig gronden in het gebied. Daarnaast monitort de Natuur en Vogelwacht
24
Interview ‘Los van de stad vinden kinderen hier rust’
Dirk de Jong
“Het is zo mooi om te zien hoe kinderen zich hier
En daar zit ook meteen onze zorg, want wat als
ontwikkelen. In de stad is het druk, maar hier
het hier volgebouwd wordt of wat als het hier
vinden ze rust en kunnen ze ontprikkelen. Sommige
onder water komt te staan in het kader van
kinderen volgen hier ook onderwijs, maar
natuurontwikkeling? Dan valt de hele beleving van
daarnaast leren ze hoe ze buiten praktisch bezig
het gebied weg. Juist dat die kinderen hier met hun
kunnen zijn met dieren en planten. Ze vinden het
handen in de grond kunnen wroeten, daar doen ze
al prachtig om drie aardappels te kunnen poten.
het goed op. Als dat allemaal weg is, is er dan nog
Daarom is het ook zo’n mooie combinatie die we
wel toekomst voor kinderen die vastlopen in de
hier hebben van zorg en akkerbouw. Dat versterkt
huidige drukke maatschappij? Als ik zie hoe goed
elkaar en daarom vind ik het ook ontzettend
de kinderen het hier doen, dan maak ik me daar
belangrijk dat dat samen kan blijven bestaan.
wel eens zorgen over. Het draait niet alleen om goede cijfers, we hebben ook praktische handen
Dirk de Jong heeft samen met zijn vrouw Caroline
Mijn vrouw en ik zijn in 2019 met deze zorgboerderij
nodig. Ik hoop dat de overheid daar oog voor blijft
een zorgboerderij gecombineerd met een
gestart als onderdeel van het akkerbouwbedrijf.
houden.”
akkerbouwbedrijf. Ze bieden dagbesteding en
Zij kwam al uit het speciaal onderwijs. We zijn ons
buitengewoon onderwijs (bgo) aan kinderen met
beiden blijven ontwikkelen en volgen opleidingen.
gedragsproblematiek. Ze hebben zelf drie jonge
Zo ben ik bezig met de afronding van de opleiding
kinderen.
Maatschappelijke zorg en mijn vrouw zit in het laatste jaar van de hbo-opleiding toegepaste psychologie. We vangen nu zo’n 45 tot 50 cliënten op. Dat is een stabiel aantal. Meer kinderen zou betekenen dat het een te drukke bezetting wordt, dan kunnen we niet meer de kwaliteit leveren die we willen leveren. Hier los van de stad vinden de kinderen rust.
25
26
5. Ontwikkelingsrichtingen en speerpunten De keukentafelgesprekken met agrarisch ondernemers, bijeenkomsten en gesprekken met gebiedspartners hebben geleid tot drie ontwikkelingsrichtingen, waar alle partijen graag mee aan de slag willen binnen de context die de overheid schetst. In dit hoofdstuk worden deze ontwikkelingsrichtingen beschreven en worden suggesties gedaan hoe deze verder uitgewerkt/ingevuld kunnen worden. Daarmee wordt er een basis gelegd voor de samenwerking tussen partijen die als houvast dient voor het proces dat de gebiedspartijen de komende jaren met elkaar doorlopen in een context van (inter)nationale markt- en beleidsontwikkelingen die ook op het Eiland hun impact kunnen hebben.
27
Verbinding stad, burger en platteland
Speerpunten zijn:
Het Eiland van Dordrecht is een belangrijk
»
uitloopgebied voor mensen uit de stad Dordrecht. En
»
Gezamenlijk (landschaps)beheer van het gebied
Composteren, gebruik champost/compost/ bokashi.
zoals watergangen, natuur en gemeentegrond.
»
Andere teelten, voedselbos, teelt van walnoten.
»
Opwekken duurzame energie.
ook recreanten uit o.a. Brabant en België weten het
»
Herstel bloemenrijke randen.
eiland te vinden. De ondernemers willen gastheer
»
Uitbreiden bestaande samenwerkingen met
zijn en recreanten ontvangen, maar gastheerschap
andere geïnteresseerde(n) (boeren) of nieuwe
In bijlage 1 is een verdere uitwerking opgenomen van
brengt ook uitdagingen met zich mee. Het vraagt
samenwerkingsvormen creëren.
de ontwikkelingsrichtingen, kansen en uitdagingen.
Het organiseren van een centrale plek voor het
Deze tabel is de resultante van de opbrengst uit de
omzetten naar compost/ bokashi.
gesprekken en bijeenkomsten en behoeft nadere
Composteren van lokaal groenafval in overleg met
uitwerking.
om een duidelijke recreatievisie die o.a. aandacht
»
geeft aan het gebruik van het gebied voor recreatie en de ontsluiting van het gebied. De omgevingsvisie
»
buitengebied, die de gemeente Dordrecht nu
de gemeente.
ontwikkelt, biedt een mooi aanknopingspunt.
»
Speerpunten zijn:
Innovatieve landbouw
»
Korte ketens ontwikkelen en waarde toevoegen
De landbouw op het eiland is meer dan
aan producten, bijvoorbeeld door lokale
gangbaar en richt zich vooral op duurzaam
verwerking.
bodembeheer, verminderen van het gebruik van
»
Verkoop van lokale producten.
gewasbeschermingsmiddelen en biologische
»
Uitbreiden van zorgactiviteiten en educatie.
bestrijding. De boeren op het Eiland van Dordrecht
»
Dagrecreatie en/of verblijfsrecreatie.
zetten in op het gericht gebruik en plaatsspecifieke
»
Verder uitrollen samenwerking in Boeren van
toepassing van kunstmest. De boeren op het eiland
Dordt.
willen koploper zijn in het toepassen van nieuwe,
Verbeteren ontsluiting van het eiland.
duurzame technieken.
»
Begrazen natuurgebieden.
Samenwerking in landschapsbeheer
Speerpunten zijn:
Het landschapsbeheer in en rondom het eiland
»
gaat in samenwerking met boeren, gemeente, terreinbeherende organisaties en het waterschap.
bodem als basis. »
De groenstromen kunnen door de boeren gebruikt worden voor het maken van compost en bokashi om de bodem te verrijken.
Duurzaam boeren of regeneratieve landbouw met Robotisering, biologische bestrijding en mechanische onkruidbestrijding.
»
Productinnovatie en marketing: waarde toevoegen aan het eindproduct.
28
6. Hoe nu verder? De boeren van het Eiland van Dordrecht hebben de
Verbinden continueren
Uitvoeringsagenda
afgelopen maanden samen met de gebiedspartners
De kerngroep heeft in de afgelopen maanden
Met die opgaven in de hand kunnen de
nagedacht over een toekomstbestendige landbouw
de totstandkoming van deze landbouwagenda
ontwikkelingsrichtingen uit deze landbouwagenda
op het eiland. Tijdens de gesprekken zijn dromen,
ondersteund met informatie en ideeën. De partijen
verder worden uitgewerkt in een uitvoeringsagenda.
ideeën en zorgen gedeeld en is gezamenlijk
hebben elkaar hierdoor beter leren kennen en
De uitvoeringsagenda is een vervolg op de
nagedacht over wat nodig is om in de toekomst boer
hebben gesprekken gevoerd om inzichten te delen en
landbouwagenda met concrete activiteiten en acties
te kunnen blijven op het eiland. Dit heeft geleid
belangen uit te wisselen.
voor de korte, middellange en lange termijn. Voor deze
tot de drie ontwikkelingsrichtingen: 1) verbinding
Deze landbouwagenda is een eerste versie. Met dit
concretiseringsslag is een verdere uitwerking van de
stad, burger en platteland, 2) samenwerking in
document kunnen de boeren en de leden van de
ontwikkelrichtingen nodig in min of meer concrete
landschapsbeheer en 3) innovatieve landbouw. Deze
kerngroep samen verder met het uitwerken van
projecten met doelen, betrokken partijen, schatting
ontwikkelingsrichtingen hebben we geladen met
de ontwikkelrichtingen en het realiseren van de
van benodigd budget en mogelijke financiering. Zoals
speerpunten die verder uitgewerkt worden, passend
toekomstbeelden.
hierboven geadviseerd, zou een gebiedsmakelaar,
bij de ondernemer, het type bedrijf en het gebied. Deze
Om dit werkend te krijgen in de praktijk, is het advies
aangesteld door en werkend voor de leden van
ontwikkelingsrichtingen kunnen op termijn en op basis
een verbinder of gebiedsmakelaar aan te stellen, die
de kerngroep, hierin een faciliterende rol kunnen
van nieuwe inzichten worden bijgesteld.
boeren en gebiedspartners blijft verbinden, want
spelen. Het doel hierbij is vooral om de oogst van de
alleen samen kunnen er stappen voorwaarts gezet
keukentafelgesprekken en bijeenkomsten verder uit
worden die een toekomstbestendige landbouw op
te werken in concrete activiteiten voor het gebied, die
het eiland dichterbij brengt. Deze gebiedsmakelaar
leiden tot acties, waar alle betrokkenen vervolgens
moet makkelijk benaderbaar zijn, goede ingangen
mee aan de slag kunnen.
hebben bij alle partijen en in staat zijn om projecten en initiatieven van de grond te krijgen. De opgaven voor natuur, stikstof, water en klimaat vanuit het ZH-PLG zijn op dit moment nog niet uitgewerkt naar gebiedsniveau van het eiland. Naar verwachting zullen deze in het najaar verder worden geconcretiseerd en ingebracht worden in het gebiedsproces.
29
Interview ‘De bodem is de sleutel tot alles’ “De bodem is de sleutel tot alles. Wanneer je de
Al met al kost een gezonde bodem tijd, moeite
bodemgezondheid goed op orde hebt, dan groeien
en forse investeringen. Dat moet je ervoor over
de gewassen gemakkelijker, dan heb je een
hebben. En dat heb ik ook. Ik beleef nog steeds
hogere opbrengst, dan is het gewas beter bestand
veel plezier aan het telen van gewassen. Dat is echt
tegen weerextremen en hoef je uiteindelijk
mijn ding. Ik zie innovatie als de oplossing voor
minder gewasbeschermingsmiddelen en
veel problemen. Denk aan precisiebespuiting.
kunstmest te gebruiken, waardoor je minder
Wanneer je alleen daar kan spuiten waar het
emissie hebt.
nodig is, scheelt dat zo 90 procent in je middelen. Maar de investeringen in deze techniek kosten
Pieter van Damme In 2014 zijn we al begonnen met compost en
ook veel geld. Met alleen de besparing op
champost te strooien. Op die manier houd je
gewasbeschermingsmiddel verdien je dit niet
de bodem beter bewerkbaar. Op de zware klei
terug. Het grote voordeel is wel de milieubesparing
Pieter van Damme heeft dit jaar het
grond komt dat goed van pas. Ook telen we
en een betere gewasgroei op de plekken waar niet
akkerbouwbedrijf van zijn ouders overgenomen.
steeds vaker groenbemester en behandelen
of minder gespoten is.
Hij heeft 100 ha bouwland. Daar teelt hij
dit als een volledige teelt. Als je het een hele
consumptieaardappelen, zaaiuien, nedertarwe,
winter laat staan, houd je het leven in de
Het is en blijft jammer dat we nog steeds tegen wet-
suikerbieten en sinds dit jaar ook kapucijners. Al
grond en de bodemstructuur blijft mooier.
en regelgeving aanlopen. Dat maakt onze toekomst
jaren ligt zijn focus op bodemgezondheid.
Gedurende het seizoen gebruiken we in de
onzeker. De politiek bepaalt nog teveel voor de
suikerbieten, uien en aardappelen vaste rijpaden
boer. Ik zou zeggen, stel als wetgever doelen, maar
om bodemverdichting tegen te gaan. We
laat het aan de boeren hoe ze daar komen. Wij
hebben daarvoor een trekker met rupsbanden
hebben zoveel kennis, gebruik dat dan ook. Heb een
aangeschaft. Dat is een flinke investering.
beetje meer vertrouwen in onze sector.”
30
Bijlage 1 Uitwerking ontwikkelrichtingen en speerpunten Ontwikkelrichting
Speerpunten
Toelichting
Wat is nodig?
Verbinding stad, burger
Verkeersveiligheid
Tractoren - fietsers/wandelaars meer
Tijdelijke wegafsluiting in druk oogstseizoen -
Contact met gemeente en Staatsbosbeheer.
gescheiden
broedseizoen van de vogels
Concrete kans met de invulling van de nieuwe
en platteland
omgevingsvisie gemeente Dordrecht Scheiding fiets en auto/landbouwverkeer op bijvoorbeeld de Zanddijk Regels voor parkeren
Nu op diverse plekken op de dammen. De bestaande
Nauwe samenwerking met BOA’s maar ook voorlichting
parkeervoorzieningen lijken op de verkeerde plek of niet
aan recreanten
toereikend
Recreatie Loslopende honden in het gebied o.a.
Voorkomen verspreiding neospora
Waterschap, gezamenlijke communicatie
op dijken waar ook schapen en of koeien grazen Toegankelijkheid van de natuur Boeren van Dordt verder ontwikkelen
Steun vanuit een loket bij gemeente en provincie Lokaal netwerk waarin aanbieders van (vers)producten
Boeren van Dordt, gemeente en provincie
met elkaar samenwerken. Stroomlijnen recreanten, vergroten
Nu wordt het landbouwgebied vooral als aantrekkelijk
aantrekkelijkheid in de Nieuwe Dordste
ervaren
Ondernemers in nauw overleg mt gemeente
Biesbosch Energietransitie kabel/ oplaadpunten voor fietsers/ auto’s
Kennis over vergunningen en waar subsidie aan te vragen
Korte ketens Boeren van Dordt promoten en eigen
Units plaatsen in gebied waar boeren hun eigen
Promotiemateriaal ontwikkelen, zoals een folder en een
producten
producten kunnen inleggen of is er een grotere
app
boerderijwinkel nodig in het gebied?
31
Ontwikkelrichting
Speerpunten
Toelichting
Wat is nodig?
Nieuwe producten ontwikkelen en promoten, bv lokaal bier Routes langs boeren opzetten om bijvoorbeeld lokale producten te kopen Verlichte boerderijenroute Workshops: honing/ bijenbrood, wild plukken etc. Opzetten camperplaatsen Samenwerking in
Beleidsruimte, gemeente omgevingsvisie
Samenwerking
landschapsbeheer Waterbeheer op orde brengen
Knelpunt Nieuwe Dordtse Biesbosch grens met het
Contact waterschap
landbouwgebied(scheidingssloot) Waterinlaat en onderhoud watergang in Polder De de
waterschap, gemeente.
Zuidpunt Afvoer water industrieterrein KIL VI, wens voor een apart
waterschap provincie en gemeente
gemaal Wildbeheer en -schade
Schieten in de winter met makkelijkere procedures
Overleg overheden tav wildbeheer
mogelijk maken Onbruikbaar materiaal/ groenafval
voedselveilighed/ Global GAP/ kringloop
Overleg met Staatsbosbeheer, gemeente en waterschap.
verwerken in compost Bokashi incl. beheer
Daarnaast subsidie dan wel vergoeding om de wensen te
derden
realiseren
Ruimtelijke kwaliteit Versterken duurzame gebruik (pacht)
Duurzaam in gebruik geeft vertrouwen in de toekomst
constrcucties
en verantwoordelijk voor goed bodembeheer. Gebruik
Gemeente, provincie en Staatsbosbeheer en derden
van de gronden in het gebied door de ondernemers in het gebied, bij uitgifte van nieuwe pachtconstrcuties overheden hierop sturen.
32
Ontwikkelrichting
Speerpunten
Toelichting
Wat is nodig?
Benadrukken dat boeren al veel hebben
Met de aanleg van de Nieuwe Dordtse Biesbosch is al veel
Provincie aan NDB
bijgedragen
in het gebied gerealiseerd en landbouwgrond omgezet
Natuurbeheer Begrazingsmogelijkheden uitbreiden, bijv. Nieuwe Dordtse Biesbosch, Tongplaat en grond met recreatieve bestemming van de gemeente aan de Zeedijk
naar de natuur. Kan dit een deel van de invulling van groen-blauwe dooradering zijn? Aandacht voor bestrijding van Jacob
Jacob Kruiskruid is schadelijk voor veel grazers
Kruiskruid Innovatieve
Energietransitie
landbouw zonnepanelen, goede prijs voor stroom en ruimte in het net om te kunnen terugleveren Kennisgaring Aanleg akkerranden
Op bouwland wordt bloemenzone nu bufferzone.
Steun vanuit een loket bij gemeente en provincie
Subsidie bloemenrijke akkeranden vervalt daarmee. Boeren willen dit terug; de akkerranden zijn aantrekkelijk voor het gebied en de biodiversiteit. Gebruik biologische bestrijdingsmiddelen Nieuwe mogelijkheden voor niet kerende grondbewerking en onderwerken van groenbemesters
33
Ontwikkelrichting
Speerpunten
Toelichting
Gebruik van gewasbeschermingsmiddelen
Op twee locaties in het gebied vindt drinkwaterwinning
en alternatieven in gebieden waar
plaats. Wat betekent nieuwe wetgeving voor de
drinkwater wordt gewonnen
teeltmogelijkheden?
Wat is nodig?
Ruimtelijke kwaliteit Versterken duurzame gebruik bodem/
Duurzaam in gebruik geeft vertrouwen in de toekomst
peceel (pacht)constrcucties
en verantwoordelijk voor goed bodembeheer. Gebruik
Gemeente, provincie en Staatsbosbeheer en derden.
van de gronden in het gebied door de ondernemers in het gebied, bij uitgifte van nieuwe pachtconstrcuties overheden hierop sturen. Natuurbeheer Ruimte om te extensiveren
Hierdoor mogelijkheden voor bredere gewasrotatie
Provincie en ministerie LNV
Infrastructuur Onsluiting landbouwverkeer naar de Hoeksche Waard Inernet en aanleg glasvezel
Noodzakleijk om te kunnen blijven ondernemen op het eiland, een goede internet verbinding voor registratie maar ook ontsluiting big-data
Aanleg riolering of IBA
Verbeteren van de waterkwaliteit
Opwaarderen van het electriciteitsnetwerk
Kunnen terugleveren van zonneneregie
Pomp op zonnepanelen Aanleg gezamenlijke spoelplaats
Gemeente
34
Bijlage 2 Personen die hebben meegewerkt aan de landbouwagenda Agrarische ondernemers
Leden van de kerngroep
»
Arnold en Arjan in ’t Veld
»
»
Andre Groeneveld
»
Yvonne van der Linden
»
Peter van Pelt
»
Arjan en Johan van Rijsbergen