7.144256 rapport toegangswegen (nabij Maasstraat 11) Dordrecht def.1.0 20150113 ANON.pdf

ingenieurs asbest civiel&sport opleidingen arbo&veiligheid milieuadvies bodem professionals geluid&trillingen caribbean bouwfysica certijn vastgoedbeheer projectmanagement duurzaamheid

Verkennend bodemonderzoek Landtong (nabij Maasstraat 11 ) te Dordrecht Locatie: Westelijke en oostelijke toegangsweg projectnummer 144256

Opdrachtgever:

Gemeente Dordrecht de heer P.A. Bekkers Postbus 8 3300 AA Dordrecht

Versienummer:

1.0

Plaats, datum:

Dordrecht, 13 januari 2015

Veldwerker

R. Heitman

Paraaf:

Auteur:

ing. F.J.A. Stelten

Paraaf:

Controle:

ing. K. Feenstra

Paraaf:

~ ~

---

bk bodem Doltonstroot l Postbus 3064 330 l DB Dordrecht T 078 630 65 55

info@bkbodem.nl www.bkbodem.nl BK Bodem B_v_ te Dordrecht is gecertificeerd volgens ISO 9001, CO,prestotielodder BK Ingenieurs B_V_ - BK Bodem B_V_ IBAN: NL88 ABNA 0589 4481 88 K.v.K. nr. 34342733

BK Bodem pagina 2 van 28

Inhoudsopgave

pagina

Inleiding ......................................................................................................................................... 3 1.1 Uitgangspunten van het bodemonderzoek ...................................................................... 3 1.2 Indeling van de rapportage ................................................................................................ 4 2 Vooronderzoek ............................................................................................................................. 5 2.1 Historische en actuele gegevens van de onderzoekslocatie ......................................... 5 2.2 Voorgaand bodemonderzoek op en nabij de onderzoekslocatie ................................ 6 2.3 Interpretatie historische kaarten en luchtfoto's ............................................................... 10 2.4 Bodemkwaliteitskaart en achtergrondgehalten ............................................................. 11 2.5 Regionale bodemopbouw en geohydrologie ................................................................ 11 2.6 Onderzoekshypothese en -strategie ................................................................................ 13 3 Uitgevoerd bodemonderzoek ..................................................................................................

15 3.1 Uitgevoerd onderzoeksprogramma ................................................................................. 16 4 Resultaten .................................................................................................................................... 18 4.1 Ondiepe bodemopbouw en zintuiglijke waarnemingen ............................................... 18 4.2 Bodemnormering ................................................................................................................ 18 4.3 Samenvatting toetsingsresultaten .................................................................................... 19 4.4 Interpretatie van de analyseresultaten ............................................................................ 24 4.4. l Westelijke toegangsweg ............................................................................................ 24 4.4.2 Oostelijke toegangsweg ............................................................................................ 25 5 Conclusies en aanbevelingen .................................................................................................. 26

Bijlagen Tekeningen 1.1 Topografische ligging 1.2 Overzichtstekening 1.3 Locatiefoto's 2 Boorprofielen 3 Analyserapporten 3.1 Analyserapport(en) grond 3.2 Analyserapport(en) grondwater 3.3 Analyserapport(en) menggranulaat 4 Getoetste analyseresultaten en toetsingstabellen 4.1 Getoetste analyseresultaten en toetsingstabel(len) grond 4.2 Getoetste analyseresultaten en toetsingstabel grondwater 5 Bodemnormering 6 Overzicht wet- en regelgeving bodem

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 3 van 28

1

Inleiding

In opdracht van de heer A. Langenhuizen van de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid, afdeling Milieu en Ruimte, vakgroep Bodemonderzoek en Saneringen (BOS) namens de gemeente Dordrecht heeft BK Ingenieurs B.V. - BK Bodem B.V. in december 2014 een verkennend bodemonderzoek inclusief asbest in grond uitgevoerd op de locatie aangeduid als de 'Landtong', nabij Maasstraat l l te Dordrecht. Deze landtong nabij het Wantij is (ten behoeve van het onderzoek) onderverdeeld in vier percelen. Naast de landtong is ook op de beide toegangswegen (ter weerszijden van Maasstraat l l) bodemonderzoek uitgevoerd. Het onderhavige onderzoek heeft betrekking op de locaties van de westelijke en oostelijke toegangsweg, gelegen aan weerszijden van "De Biesboschhal" (Maastraat l l ). Het bodemonderzoek is uitgevoerd in het kader van de voorgenomen reconstructie van de toegangswegen ten behoeve van de ontsluiting van de bouwpercelen (perceel l tot en met 4) op de landtong. Het doel van het bodemonderzoek is het vaststellen / actualiseren van de huidige milieuhygiënische bodemkwaliteit. Erkenning Conform het Besluit bodemkwaliteit (hoofdstuk 2) is erkenning verplicht voor personen of bedrijven die (kritische) werkzaamheden met verontreinigde grond en/of baggerspecie uitvoeren en begeleiden.

De erkenning voor deze werkzaamheden wordt verleend aan een persoon of instelling door het ministerie van Infrastructuur en Milieu (lenM). BK Bodem B.V. is gecertificeerd volgens de BRL SIKB 2000 'Veldwerk bij milieuhygiënisch bodem- en waterbodemonderzoek' en is hiervoor in het bezit van het procescertificaatnummer VB-075. Voor het uitvoeren van bodemonderzoek beschikt BK Bodem B.V. over personeel dat erkenning op persoonsniveau bezit. Deze erkenning is afgegeven door afdeling Bodem+ van de directie RWS Leefomgeving en is van toepassing op de BRL SIKB 2000 protocollen 2001, 2002, 2003 en 2018. Onafhankelijkheid In deze context verklaart BK dat hij tot de opdrachtgever in geen andere relatie staat dan die van opdrachtnemer - opdrachtgever. De (senior)veldwerker, waarvan de naam op het voorblad van dit rapport wordt vermeld, verklaart hierbij dat alle kritische functies onafhankelijk van de opdrachtgever zijn uitgevoerd conform de eisen van de BRL SIKB 2000 en de daarbij horende protocollen.

1. 1

Uitgangspunten van het bodemonderzoek

Hieronder zijn de uitgangspunten van het verkennend bodemonderzoek genoemd. • Het vooronderzoek moet voldoen aan de Nederlandse Norm 5725 "Bodem - Landbodem - Strategie voor het uitvoeren van vooronderzoek bij verkennend en nader onderzoek" (NEN 5725 uit 2009). • Het bodemonderzoek moet voldoen aan de Nederlandse Norm "Bodem - Landbodem Strategie voor het uitvoeren van verkennend bodemonderzoek - Onderzoek naar de milieuhygiënische kwaliteit van bodem en grond" (NEN 5740 uit 2009). • Het onderzoek moet indien mogelijk een relatie leggen tussen de oorza(a)k(en) / bron(nen) en de geconstateerde verontreiniging aan de hand van de historische en actuele gegevens. • Het bodemonderzoek, de monsterneming en rapportage zijn onafhankelijk van de opdrachtgever uitgevoerd gebaseerd op de eisen van de BRL SIKB 2000.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 4 van 28

1.2

Indeling van de rapportage

Het bodemonderzoek bestaat uit vijf hoofdstukken. Het vooronderzoek dat omschreven is in hoofdstuk 2 omvat historische en actuele locatiegegevens en gegevens van bodemonderzoeken op aangrenzende terreinen. Verder worden in het vooronderzoek de regionale bodemopbouw, regionale geohydrologie en de onderzoekshypothese en -strategie beschreven. Het uitgevoerde bodemonderzoek wordt beschreven in hoofdstuk 3. Hoofdstuk 4 behandelt de resultaten van het veldwerk, de chemische analyses en de toetsing aan de normering. De conclusies en aanbevelingen van het onderzoek worden weergegeven in hoofdstuk 5.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 5 van 28

2

Vooronderzoek

Het vooronderzoek heeft zich gericht op de onderzoekslocatie en de direct hieraan grenzende percelen. De gegevens van het vooronderzoek zijn overgenomen uit het door BK Bodem uitgevoerde historisch vooronderzoek (kenmerk FRST /144256.0l /INAB, van 13 januari 2015). Het vooronderzoek is uitgevoerd conform de NEN 5725. De gegevens zijn verkregen door middel van: • www.bodemloket.nl; • archiefonderzoek bij Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid en provinciaal archief. Hierbij zijn de bodemgegevens, Wet milieubeheer dossiers en tankenbestand (HBB-locaties) geraadpleegd; • informatie van de opdrachtgever: contactpersoon de heer A. Langenhuizen; • informatie uit het archief van BK Bodem; • raamsaneringsplan Stadswerven "Gebied Maasstraat/omgeving scheepswerf De Biesbosch"; • evaluatieverslagen uitgevoerde (deel)saneringen; • inzien van (historische) topografische kaarten; • luchtfoto's; • regionaal archief "Diep". •

2.1

een inspectie van de onderzoekslocatie: op Ol december 2014 uitgevoerd door de heer F.J.A. Stelten;

Historische en actuele gegevens van de onderzoekslocatie

De onderzoekslocatie is gebaseerd op de door de opdrachtgever aangeleverde tekening (verkavelingsvoorstel "Landtong" Stadswerven). De voorliggende rapportage heeft alleen betrekking op westelijke en oostelijke toegangsweg binnen de Landtong. Kadastraal staat de locatie (Landtong en twee toegangswegen) bekend als gemeente Dordrecht, sectie I nrs. 2676 (ged.) en 1765 (ged.). De oppervlakte van de gehele landtong bedraagt circa 6.600 m 2 • De oppervlakte van de toegangsweg oostelijk van de Biesboschhal bedraagt circa 950 m 2 en de toegangsweg westelijk van de Biesboschhal bedraagt circa l .525 m 2 . De locatie van de Biesboschhal (Maasstraat l l) maakt geen onderdeel uit van de onderzoekslocatie. Een overzichtstekening van de onderzoekslocatie (ligging westelijke en oostelijke toegangsweg) is opgenomen in bijlage 1.2. In bijlage 1.3 zijn diverse foto's van de locatie opgenomen incl. een weergave van obstakels welke ten tijde van de uitvoering van het bodemonderzoek op het maaiveld aanwezig waren. In 1909 is binnen Stadswerven Noord het eerste scheepsbouwbedrijf gevestigd. (NV Scheepswerf Dordrecht). In 1917 is een tweede machinefabriek opgericht welke zich eveneens op de scheepsbouw (machinefabriek De Biesbosch) richtte. In november 1927 is de scheepswerf Dordrecht in verband met de slechte economische situatie, verhuurd aan de machinefabriek De Biesbosch.

Inmiddels zijn alle voormalige bij de scheepswerf behorende gebouwen, met uitzondering van de Biesboschhal ten oosten van de Biesboschhaven Binnen gesloopt (bron "op goede gronden; zeven jaar bodemsanering in Dordrecht, 201 O"). Op de locatie van de landtong hebben voor zover uit het archief af te leiden geen directe bedrijfsactiviteiten, buiten de opslag diverse scheepsbouw gerelateerde materialen, plaatsgevonden.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 6 van 28

De huidige Biesboschhal is in het verleden in gebruik geweest als de machinefabriek van scheepswerf De Biesbosch (werkbanken, draaibanken en magazijn). Uit de tekening van de Hinderwet aanvraag (tek. nr. 90205 blad nr. 13) blijkt dat inpandig tegen de westgevel een opslagtank voor oliehoudende producten alsmede brandstofpompen aanwezig zijn geweest. Ter plaatse van de landtong hebben voor zover bekend / opgenomen in het archief alleen twee romneyloodsen / -hutten gestaan (gebaseerd op de hinderwettekening met nr. 90205, blad 13, d.d. aug. 1960). In 1938 is instemming verleend voor de uitbreiding van de Scheepswerf De Biesbosch (huidige Biesboschhal) in westelijke richting alsmede voor het aanmeren van schepen in de insteekhaven (Balkengat genaamd). Ten behoeve van het aanmeren is het Balkengat verdiept. In 1947 is een akkoordverklaring afgegeven voor het ophogen van de locatie van de Landtong (onderhavige onderzoekslocatie). De dikte van de ophoging alsmede het gebruikte materiaal is niet opgenomen in de verklaring.

2.2

Voorgaand bodemonderzoek op en nabij de onderzoekslocatie

In deze paragraaf is een overzicht opgenomen van de bodemonderzoeken die zowel binnen als gedeeltelijk buiten de landtong incl. de toegangswegen (afstand circa 25 meter) zijn uitgevoerd. tabel 1: overzicht uitgevoerde bodemonderzoeken Locatie

Titel rapportage

Stadswerven (noordzijde)

Beperkt onderzoek asbest in bodem

Uitvoerend adviesbureau Alex Stewart Environmental Consultancy B.V.

Kenmerk rapportage 031191-C/ DV03.5236

Datum Rapportage 18 maart 2004

Samenvatting uitgevoerd onderzoek Het onderzoek is uitgevoerd over de gehele locatie Stadswerven Noord. Op de locatie van de landtong is sprake van een gebroken puinverharding met diverse bijmengingen. Binnen de locatie van de landtong zijn twee locaties aangemerkt als asbestverdacht (locatie 2-9 in onderzoek). Uit het uitgevoerde onderzoek blijkt dat in de contactzone (maaiveld) een gewogen asbestconcentratie van 0,72 mg/kg ds hechtgebonden asbest aanwezig is. In de bodemlaag van 0,0 - 0,3 m -mv is sprake van een gewogen asbestconcentratie van 3, 9 mg/kg ds met zowel hechtgebonden als niet hechtgebonden asbest. Op de locatie van de westelijke toegangsweg is één locatie aangemerkt als asbestverdacht (locatie 215 in onderzoek). Tijdens het in 2004 uitgevoerde bodemonderzoek is (visueel) het tijdens eerder uitgevoerd onderzoek (Dordrecht Research) aangetroffen asbestverdachte materiool niet aangetroffen.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 7 van 28

Locatie

Titel rapportage

Maasstraat 24 e.o. (Stadswerven Noord)

Verkennend bodemonderzoek

Uitvoerend adviesbureau Duro milieutechniek BV

Kenmerk rapportaae 200120/RD/20 R

Datum Rapportaae 18oktober 2002

Samenvatting uitgevoerd onderzoek Het onderzoek is uitgevoerd binnen het gehele plangebied Stadswerven Noord. Uit het onderzoek blijkt dat ter plaatse van de landtong sprake is van een puinverharding, twee voormalige opslagtanks voor brandstoffen, één bovengrondse opslagtank, één gronddepot en een voormalig milieudepot. Uit de analyseresultaten blijkt dat de boringen waar zintuiglijk bijmengingen van puin, sintels en koolresten in zijn aangetroffen (bodemlaag van 0,0 - 0,5 m-mv) overwegend matig tot sterk verontreinigd zijn met zware metalen en plaatselijk sterk verontreinigd zijn met minerale olie en/of matig met PAK. De ondergrond (1, 7 - 3,0 m -mv) is matig verontreinigd met PAK en licht verontreinigd met zware metalen en minerale olie. Zuidoostelijk op de landtong is in één boring (bodemlaag 2,0 - 2,5 m mv) een matige verontreiniging met minerale olie aangetoond. Op de locatie van de voormalige brandstoftanks is in de bodemlaag van 2,0 - 2,5 m -mv een sterke verontreiniging met minerale olie en een lichte verontreiniging met benzeen aangetoond. Op de locatie van de toegangsweg aan de oost- en westzijde van de Biesboschhal is bij dit onderzoek alleen chemisch-analytisch onderzoek uitgevoerd ter plaatse van de ondergrondse opslagtanks. Uit de analyseresultaten blijkt dat in de ondergrond (1,7 - 2,0 m -mv) een lichte verontreiniging met minerale olie is aangetoond.

In de bovengrond (bodemlaag 0,0 - 0,5 m -mv) is een matige verontreiniging met minerale olie aangetoond.

Maasstraat 15-l 7te Dordrecht

Verkennend bodemonderzoek

Dordrecht Research

020881

01 oktober 2002

In het grondwater is binnen de landtong dan wel de toegangsweg oostelijk en westelijk van de Biesboschhal in één peilbuis (PB27) een sterke verontreiniging met minerale olie aangetoond. In de overige peilbuizen zijn alleen lichte verontreinigingen voor de geanalyseerde parameters aangetoond. Rapportage bodemonderzoek niet beschikbaar

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 8 van 28

Locatie

Titel rapportage Nader bodemonderzoek

Uitvoerend adviesbureau Dordrecht Research

Kenmerk rapportaae 020756

Datum Rapportaae November 2002

Maasstraat 24 e.o" Scheepswerf De Biesbosch Dordrecht

Machineloods Maasstraat 11 te Dordrecht

Nader bodemonderzoek

Dordrecht Research

020757

Maart 2004

Stadswerven deelgebied Maasstraat e.o.

Hydrologisch onderzoek

031191-E / DV03.5237

Maart 2004

Stadswerven te Dordrecht

Aanvullend bodemonderzoek ter voorbereiding bodemsanering mobiele verontreinigingen

Dordrecht Research BV en Van Someren Bodem en Water Consultancy GeofoxLexmond

20044128

Maart 2005

Oevers en havens Stadswerven te Dordrecht

Waterbodemonderzoek

Dordrecht Research

031191-D

April 2004

Oevers en havens Stadswerven te Dordrecht

Waterbodemonderzoek

MH Poly

Wl0.107.Vl

December 2010

Samenvatting uitgevoerd onderzoek Door middel van het nader onderzoek is de situatie van de verontreinigingen, die in het verkennend onderzoek op de locatie Maasstraat 24 e.o. (kenmerk 200120/RD/20R) zijn aangetoond, nader in beeld gebracht. Op basis van de analyseresultaten wordt gesteld dat de omvang van de verontreinigingen, aangeduid als de vlekken A B, C en D, afdoende is vastgesteld. Voor een beschrijving/ omvang wordt verwezen naar tabel 2. Door middel van dit onderzoek is de omvang van de verontreiniging met minerale olie ter plaatse van de machineloods op Maasstraat 11 ingekaderd. Hierbij wordt de omvang van de sterke verontreiniging met minerale olie vastgesteld op 1.450 m 3 • De aangetoonde verontreiniging in de bovengrond strekt zich niet uit tot buiten de loods en is aangemerkt als vlekCen K. Zie voor een nadere beschrijving/ samenvatting paragraaf (geo)hydrologie van onderhavige rapportage.

Dit onderzoek is uitgevoerd om de aangetoonde verontreinigingen binnen Stadswerven welke nog niet volledig zijn ingekaderd nader in beeld te brengen. Voor de onderzoekslocatie uit voorliggend historisch onderzoek geldt dat de verontreinigingssituatie afdoende in beeld is gebracht ten behoeve van de uitvoering van de saneringswerkzaamheden. De waterbodem uit de bovenste 1,00 meter van de insteekhaven is als klasse 4 baggerspecie beoordeeld. De waterbodem van 7,5 - 2,0 m -wb in de insteekhaven is licht verontreinigd (klasse 2). In de waterbodem noordelijk van de landtong is in de waterbodem tot 1,0 m -wb een sterk verhoogd gehalte aan asbest aangetroffen. Uit het waterbodemonderzoek blijkt dat de waterbodem rondom de landtong alsmede zuidelijk van de Biesboschhal is geclassificeerd als klasse B waterbodem. Bij de uitvoering van het waterbodemonderzoek is geen asbesthoudend materiaal in de waterbodem aangetoond.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 9 van 28

Raamsaneringsplan/detailplan Stadswerven: Voor het plangebied Stadswerven (noord) is een raamsaneringsplan opgesteld (Raamsaneringsplan Stadswerven, gebied Maasstraat/omgeving scheepswerf De Biesbosch, BOdemBeheer BV, versie 2, januari 2005). Op 20 mei 2005 is vanuit de afdeling wettelijke taken van Milieudienst Zuid-Holland Zuid namens Gemeente Dordrecht besloten dat binnen het plangebied Stadswerven op grond van artikel 28 van de Wbb sprake is van een ernstig en niet-urgent geval van bodemverontreiniging en is door middel van een beschikking ingestemd met het raamsaneringsplan onder kenmerk 2005009137 / AR. In het raamsaneringsplan is onderscheid gemaakt in (semi-)mobiele en immobiele verontreinigingen, asbestverontreinigingen en 'bijzondere' verontreinigingssituaties (voormalige kreek, voormalig zwembad en verontreinigde havenbodems). De sanering van de (semi)mobiele verontreinigingen, de voormalige kreek en het voormalige zwembad dienen conform het raamsaneringsplan nader in detail te worden uitgewerkt (detailplan). Binnen de locatie van de Landtong en de toegangsweg westelijk van de Biesboschhal zijn in het raamsaneringsplan op basis van de bovenstaande bodemonderzoeken drie (semi)mobiele verontreinigingen (vlek A B en D) aangemerkt. Inpandig in de Biesboschhal (Maasstraat l l) is sprake van twee (semi)mobiele verontreinigingen (vlek C en K).

Voor de sanering van deze verontreinigingsvlekken is in aanvulling op het raamsaneringsplan een detailplan uitgewerkt met de uitgangspunten en werkwijze van de saneringswerkzaamheden (Stadswerven te Dordrecht, gebied Maasstraat/omgeving Scheepswerf De Biesbosch, detailplan deellocaties A B, C, D en K, Geofox-Lexmond, gedateerd op 30 november 2005, kenmerk 20044128/JSCH). De immobiele verontreinigingen binnen het gebied worden op basis van het raamsaneringsplan perceelsgewijs aangepakt bij het bouwrijp maken van de percelen. Vanuit de afdeling wettelijke taken van Milieudienst Zuid-Holland Zuid namens Gemeente Dordrecht is door middel van een beschikking ingestemd met het detailplan voor de verwijdering van de vlekken A B, C, D en K onder kenmerk 2006004958/ AR, gedateerd op l 7 maart 2006. In tabel 2 is een samenvatting van de bovenstaande verontreinigingen opgenomen. tabel 2: overzicht verontreinigingssituatie op basis van detailplan Oppervlakte (m')

Traject (m-mv)

Volume (m')

Parameter

525 525

2,2-3,7 2,5-5,0

790 1.300

Minerale olie Minerale olie

100

2,0-3,0

100

50

2,0-3,0

50

1.450

0,0-1,0 (gem.) 0,0-2,0 (vlek

1.450

Minerale olie

Maximale concentratie grond (mg/kg ds)

Max. concentralie grondwater (1,1g/l)

Opmerking

-

Mobiele spot A 30.000

-

-

290

Minerale olie

8.700

-

Diesel

Minerale olie

-

3.700

-

21.000

-

-

-

280 0,3

-

20.000

-

Diesel

Mobiele spot B

Mobiele spot C en K (buiten locatie gelegen)

C) 100

2,5-3,5

100

Minerale olie naftaleen

100

2,0-3,0

100

Minerale olie

Mobiele spot D

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina l Ovan 28

Oppervlakte (m2)

Traject (m-mv)

Volume (m3)

Parameter

Maximale concentratie grond (mg/kg ds)

Max. concentralie grondwater (1,1g/l)

Opmerking

50

2,0-3,0

50

Minerale olie Trichlooretheen Tetrachlooretheen l, l dichloorethaan Cis 1,2 dichlooretheen vinylchloride

-

3.700 7,0 0,98 0,72 7,0 1,5

-

Evaluatieverslag uitgevoerde saneringswerkzaamheden In de periode 5 april tot en met 29 september 2006 zijn de saneringswerkzaamheden uitgevoerd voor de verwijdering van de (semi)mobiele verontreinigingen aangeduid als vlek A, B, C, D en K. De uitgevoerde saneringswerkzaamheden zijn beschreven in een evaluatierapportage (Saneringsverslag Stadswerven te Dordrecht deelgebied Maasstraat/omgeving Scheepswerf De Biesbosch deellocaties A, B, C, D en K Geofox-Lexmond, van oktober 2007, kenmerk 20053295/RPAC). Uit de uitgevoerde saneringswerkzaamheden en controlebemonstering blijkt dat in de putbodem- en putwandmonsters alleen nog overschrijdingen van de streefwaarde voor de parameter minerale olie worden aangetroffen. De mobiele verontreinigingen met minerale olie in de grond en het grondwater zijn in verticale en horizontale richting verwijderd tot beneden de terugsaneerwaarde (beneden de tussenwaarde). Door middel vande uitgevoerde saneringswerkzaamheden is derhalve dan ook voldaan aan de saneringsdoelstelling zoals vermeld in het raamsaneringsplan en het detailplan. Vanuit de afdeling wettelijke taken van Milieudienst Zuid-Holland Zuid namens Gemeente Dordrecht is door middel van een beschikking ingestemd met de uitgevoerde saneringswerkzaamheden voor de verwijdering van de vlekken A, B, C, Den K, kenmerk 2008001009/SDU gedateerd op 18 januari 2008).

De locaties zijn geregistreerd onder Wbb-code DO050500282. In het provinciaal archief zijn geen relevante (aanvullende) bodemonderzoeken opgenomen ten aanzien van deze locaties.

2.3

Interpretatie historische kaarten en luchtfoto's

Kadastrale gegevens Uit de kadastrale gegevens van l 8 l l -1832 blijkt dat de locatie Stadswerven in gebruik was als rietland. Militaire kaarten Vanuit de militaire kaarten is af te leiden dat in de periode van 1850 - 1864 de locatie Stadswerven de polder van Schram betreft. Op de kaart van 188 l is te zien dat binnen de locatie Stadswerven het gebruik als schietbaan is aangegeven (exacte locatie niet bekend). Tevens is te zien dat de landtong nog onderdeel uitmaakt van de Kop van de Staart. De aangegeven schietbaan zou de oefenschietbaan van de pontonniers, die in Dordrecht gelegerd waren, kunnen zijn. De diverse insteekhavens zijn nog niet zichtbaar. Op de kaarten van 1892 en 1898 is te zien dat de locatie nog in gebruik is als schietbaan. Op de kaarten van 1910 en 1920 is te zien dat de locatie Stadswerven in gebruik is als (scheeps)werf. De werf duidt mogelijk op de scheepswerven die zich op de Maasstraat gevestigd hadden. De insteekhavens binnen het plangebied zijn inmiddels aangelegd.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 11 van 28

Topografische kaarten Uit de historische kaarten van 1925, 1957 en 1967 is de landtong al in zijn huidige vorm reeds te zien. Op de kaart van 1957 zijn twee gebouwen te zien, die op de kaart van 1967 zijn veranderd van vorm. Op de kaart van 1989 zijn drie gebouwen te zien op de landtong. Op de kaart van 1995 is nog één gebouw aanwezig. Luchtfoto's Uit de luchtfoto's van 1955, 1967 en 1977 is de locatie van de landtong alsmede de bebouwing van de locatie De Biesbosch reeds te zien.

2.4

Bodemkwaliteitskaart en achtergrondgehalten

De bodemkwaliteitskaart is niet van toepassing op verdachte locaties. Verdachte locaties zijn locaties waar in het verleden (bedrijfs)activiteiten hebben plaatsgevonden dan wel plaatsvinden die mogelijk een bodemverontreiniging hebben veroorzaakt. Voor deze locaties blijft een bodemonderzoek nodig om te bepalen of hergebruik van de grond mogelijk is. Op basis van de bodemkwaliteitskaart van Zuid-Holland Zuid geldt dat de locatie voor de ontgravingskaart bovengrond is gezoneerd als "Industrie heterogeen". Voor de ontgravingskaart ondergrond is de locatie gezoneerd als "Niet toepasbaar". Op basis van de toepassingskaart is de bovengrond gezoneerd als "Wonen Il" en de ondergrond als "Wonen". Voor de bodemfunctiekaart geldt dat de locatie is ingedeeld in de categorie "wonen". De locatie is niet in een grondwaterbeschermingsgebied gelegen.

2.5

Regionale bodemopbouw en geohydrologie

De in deze paragraaf beschreven bodemopbouw en geohydrologie is afgeleid van het rapport 'Hydrologisch onderzoek stadswerven deelgebied Eneco-terrein en Maasstraat e.o" Dordrecht' (maart 2004, Dordrecht Research bv).

Bodemopbouw Vanaf het maaiveld, met een niveau van gemiddeld NAP+3,0 m, is tot een diepte van circa NAP+0,0 m een antropogene zandlaag aanwezig. Deze ophooglaag is in het begin van de 20 9 eeuw door opspuiting aangebracht. In deze laag komen lokaal ook kleilagen voor of is deze zandige ophooglaag (zwak) kleiig ontwikkeld. In de laag komen, met name aan de bovenzijde, bijmengingen voor met bodemvreemd materiaal. Het onderliggende klei- en veenpakket maakt onderdeel uit van de oorspronkelijke bodem (gors/grienden). tabel 3: schematische bodemopbouw Globale diepte

Formatie

Samenstelling

NAP+3,0 m tot NAP+0,0 m NAP+0,0 m tot NAP-3,0 m NAP-3,0 m tot NAP-6,0 m NAP-6,0 m tot NAP-12,5 m NAP-12,50 m tot NAP-25,0 m

Antropogene ophooglaag Westlandformatie

Matig fijn zand met kleilensjes Klei, veen en fijn zandinschakelingen Zand Klei met veen Grof zand met grindhoudende lagen

Formatie van Kreftenheye

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 12 van 28

(Geo)hydrologie Geohydrologisch geschematiseerd vormen de bodemlagen van maaiveld tot NAP-12,50 m de 'deklaag'. In deze deklaag overheerst op regionale schaal de verticale grondwaterstroming. Binnen de deklaag zijn in het plangebied twee watervoerende lagen te onderscheiden, waarin een horizontale grondwaterstroming kan optreden: de zandige ophooglaag waarin de freatische grondwaterspiegel aanwezig is (tot 3,0 m-mv); een matig watervoerend subpakket, waarin semi-spanningswater aanwezig is (6 - 9 m -mv). De freatische grondwaterstand wordt met name beïnvloed door het peil van het omringende oppervlaktewater, de afstand tot het open water, het neerslagoverschot en de horizontale doorlatendheid van de zandige ophooglaag. De grofzandige afzettingen beneden NAP-12,50 m vormen het Eerste Watervoerend Pakket (l e wvp). In dit pakket overheerst een horizontaal gerichte grondwaterstroming. De stijghoogten in het l e wvp worden met name beïnvloed door regionale infiltratie uit de deklaag (neerslag en open water) en eventueel grondwaterwinningen. Regionale metingen tonen aan dat het grondwater in het l e wvp in zuidoostelijke richting stroomt. Oppervlaktewater Het oppervlaktewater van omliggende waterpartijen staat onder invloed van de getijdenbeweging.

Tijdens een eind 2003, als onderdeel van het Hydrologisch onderzoek (aangevuld met continu metingen van Rijkswaterstaat), uitgevoerde meetcampagne varieerde het peil van het water in de Beneden Merwede ter plaatse van het plangebied Stadswerven tussen circa NAP+0,30 m en NAP+ 1,60 m. Vanwege het open karakter van de rivier is ook sprake van seizoenfluctuaties, waarbij met name in het voorjaar over langere perioden relatief hoge waterstanden kunnen voorkomen. In hoeverre fluctuaties en/of afwijkingen in meerjaren gemiddelden voorkomen is niet bekend. Het effect van de getijdenbewegingen zal zich naar verwachting uitstrekken tot in het l e wvp, terwijl de seizoenfluctuaties van invloed kunnen zijn op de freatische grondwaterstanden in het gebied. Freatisch grondwater Tijdens een meetcampagne eind 2003 (Hydrologisch onderzoek) bevond het freatische grondwater zich, voor wat betreft het gehele plangebied Stadswerven, gemiddeld op een niveau van NAP+ 1,05 m. Er worden binnen het plangebied drie deelgebieden onderscheiden, waarbij voor elk deelgebied een gemiddeld niveau is afgeleid: het oostelijke deel gemiddeld NAP+ 1,4 m, het middengebied gemiddeld NAP+ 1,0 m en het uiterst westelijke deel NAP + l, l 0 m. Er zijn echter sterke wisselingen waargenomen variërend van NAP+0,80 tot NAP+ l, 70 m. Lokale omstandigheden spelen hierbij een belangrijke rol.

Watervoerend pakket Uit beperkte waarnemingen van de stijghoogten in het l e wvp is een gemiddelde stijghoogte afgeleid van NAP-0,50 m voor de situatie ter plaatse van de locatie Maasstraat en omgeving Als gevolg van een mogelijke invloed van de genoemde getijdenbeweging tot in het l e wvp worden fluctuaties in stijghoogten in dit pakket echter niet uitgesloten. Infiltratie/kwel Op basis van het verschil in stijghoogte van grondwater in het l e wvp en het freatische pakket wordt geconcludeerd dat in het hele plangebied duidelijk sprake is van een neerwaarts gerichte grondwater stroming (infiltratie). Van de zandlaag van NAP-3,0 tot NAP-6,0 m zijn ter plaatse van de locatie geen stijghoogte gegevens bekend.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 13 van 28

Grondwaterstroming en verspreidingsmogelijkheden mobiele verontreinigingen De horizontale stroomsnelheid van het freatische grondwater in de ophooglaag is in het genoemde onderzoek berekend op circa 0,2 tot 5 m/jaar. Dit is de snelheid waarmee grondwater zich kan verplaatsen richting het oppervlaktewater. De verplaatsingssnelheid van verontreinigingen in het grondwater wordt, naast de grondwaterstroming, bepaald door de retardatiefactor voor de verontreinigende stoffen. Indicatieve analyse van deze retardatie duidt op een retardatiefactor van l 00. De daadwerkelijke verspreiding van verontreinigingen ten gevolge van de grondwaterstroming zal hierdoor minimaal zijn. De verticale inzijging van grondwater uit het holocene pakket is berekend op gemiddeld 0,8 mm/dag. Dit betekent een verticale stroomsnelheid van circa 0,3 m/jaar. Aangezien het holocene pakket in belangrijke mate bestaat uit klei- en veenlagen kan de retardatie van stoften als hoog worden verondersteld waardoor de verticale verspreiding van verontreinigingen gering zal zijn. Onttrekkingen Voor zover bekend komen in de omgeving van het onderzoeksgebied geen onttrekkingen voor die invloed op de heersende grondwaterstroming hebben.

2.6

Onderzoekshypothese en -strategie

Verkennend bodemonderzoek Het onderzoeksprogramma voldoet aan de Nederlandse Norm "Bodem - Landbodem - Strategie voor het uitvoeren van verkennend bodemonderzoek - Onderzoek naar de milieuhygienische kwaliteit van bodem en grond" (NEN 5740 uit 2009). Tijdens het vooronderzoek is informatie naar voren gekomen waardoor de aanwezigheid van een bodemverontreiniging (heterogeen verdeeld) op de locatie kan worden verwacht. De onderhavige locatie is derhalve onderzocht conform de strategie 'verdachte locatie met een heterogeen verdeelde verontreiniging op schaal van monsterneming'. In aanvulling op de NEN 5740 zijn op verzoek van de opdrachtgever alle boringen doorgezet tot 2,0 m -mv, teneinde een zo breed mogelijk inzicht van de bodemkwaliteit te verkrijgen. Voor de twee ondergrondse tanks ter plaatse van de landtong (ligging binnen de westelijke toegangsweg) wordt ervan uitgegaan dat deze niet meer op locatie aanwezig zijn, vanwege het feit dat op deze locatie in 2006 saneringswerkzaamheden hebben plaatsgevonden en tijdens deze werkzaamheden tot circa 3,0 m -mv geen tanks zijn aangetroffen. De locatie van de ondergrondse opslagtank ter plaatse van de toegangsweg westelijk van de Biesboschhal wordt als separate deellocatie onderzocht, waarbij als onderzoeksstrategie 'verdachte locatie met één of meer ondergrondse opslagtanks' conform de NEN 5740 zal worden gehanteerd.

Op de locaties waar in 2006 de saneringswerkzaamheden hebben plaatsgevonden (vlek B en D) zal vanuit de onderzoeksopzet l grondboring worden geplaatst tot 2,0 m -mv om te beoordelen of op deze locaties nog sprake is van mobiele verontreinigingen (minerale olie). De vlekken C en K zijn buiten de onderzoeksgrens gelegen en zal derhalve geen onderzoek plaatsvinden.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 14 van 28

Verkennend asbest in grondonderzoek Het onderzoeksprogramma voor het asbest in grondonderzoek voldoet aan de Nederlandse Norm "Bodem - Inspectie, monsterneming en analyse van asbest in bodem en partijen grond" (NEN 5707 uit 2003). Voor de onderhavige locatie is gekozen voor de strategie 'verdachte locatie met een diffuse bodembelasting, heterogeen verdeeld'. Er is voor een verhoogde onderzoeksinspanning gekozen door per deellocatie minimaal vijf graafgaten per RE (l .000 m 2) en één grondmonster per RE ter analyse op asbest samen te stellen. Op deze wijze kan het gehalte asbest in de grond worden vastgesteld van de grove (> 16 mm) en fijne fractie (>0,5-16 mm).

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 15 van 28

3

Uitgevoerd bodemonderzoek

De veldwerkzaamheden hebben plaatsgevonden in de periode van 8 tot en met l O december 2014 en zijn uitgevoerd door en onder leiding van de erkend (senior)veldwerker R. Heitman. Het grondwatermonster is conform de norm minimaal één week na plaatsing op 17 december 2014 genomen door R. Heitman. De werkzaamheden zijn aangenomen door vestiging Dordrecht en uitgevoerd door erkend personeel van vestiging Udenhout. Het veldwerk is uitgevoerd gebaseerd op de BRL SIKB 2000 - veldwerk bij milieuhygiënisch bodemonderzoek en de bijbehorende protocollen 2001, 2002 en 2018. Bij boring 511 is een filterstelling van 0,5 meter toegepast in verband met een harde bodemlaag welke niet was te doorboren. Deze afwijkende filterstelling is een afwijking op het protocol 2001 . Er wordt niet verwacht dat de analyseresultaten hierdoor negatief zullen worden beïnvloed. Het boor- en monsternemingsgereedschap waarvan bij het bodemonderzoek gebruik gemaakt is, staat per boring beschreven in de boorprofielen in bijlage 2. Voor het doorboren van de verhardingslagen en matig tot sterk puinhoudende bodemlagen is in het onderhavige onderzoek gebruik gemaakt van de elektrische ramgutsinstallatie alsmede avegaarboorstelling. Tijdens de boorwerkzaamheden is de grond voortdurend zintuiglijk beoordeeld op de aanwezigheid van bodemvreemde materialen en verontreinigende stoffen.

Er is onder andere gelet op indicaties voor verontreiniging met minerale olie en vluchtige aromaten. Om de aanwezigheid van minerale olie en/of vluchtige aromaten te detecteren, is getest op een oliewaterreactie 1• Ten behoeve voor het asbest in grond onderzoek is de locatie van de westelijke toegangsweg verdeeld in twee ruimtelijke eenheden (RE's) van elk maximaal 1.000 m2 en de oostelijke toegangsweg in één ruimtelijke eenheid van maximaal 1.000 m2 • Het was vanwege de aanwezige verharding / begroeiing niet mogelijk om het gehele maaiveld te inspecteren op de aanwezigheid van asbestverdacht materiaal. Voor zover mogelijk is het maaiveld van de RE in haaks op elkaar staande inspectiestroken visueel geïnspecteerd op aanwezigheid van asbestverdacht materiaal. De contactzone (0,0 - 0,5 m -mv) is onderzocht door handmatig graafgaten met minimale afmetingen van 0,3 x 0,3 m te plaatsen. De uitkomende grond van de graafgaten is gezeefd over 16 mm. De fractie > 16 mm is visueel geïnspecteerd op aanwezigheid van asbestverdacht materiaal. Van de uitkomende grond is per RE per maximaal 0,5 m laagdikte een mengmonster van circa l O kg van de fractie <16 mm samengesteld. De grondmonsters zijn geanalyseerd op de fractie >0,5 mm conform NEN 5707.

Tijdens de veldwerkzaamheden is zintuiglijk geen asbestverdacht materiaal aangetroffen in de visueel geïnspecteerde grove fractie van de grond (fractie > 16 mm).

Een olie-waterreactie kan optreden door potentieel verontreinigde grond te mengen met water. Indien minerale olie aanwezig is, vormt zich een oliefilm of drijflaag. Eerder onderzoek heeft uitgewezen dat naarmate de dikte van de oliefilm of drijflaag toeneemt, het gehalte aan minerale olie eveneens toeneemt. De dikte van de oliefilm of drijflaag wordt in vijf gradaties weergegeven: geen, zwakke, matige, sterke en uiterste olie-waterreactie. Niet alle oliesoorten zijn echter op deze manier visueel waarneembaar. Uit ervaring is gebleken dat zwaardere oliesoorten en synthetische olie (bijvoorbeeld snijolie) visueel slecht tot niet waarneembaar zijn.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 16 van 28

De ondergrond (0,5 - 2,0 m -mv) is onderzocht middels het plaatsen van minimaal één boring en het visueel inspecteren van de uitkomende grond op aanwezigheid van asbest. Tijdens de veldwerkzaamheden is bij 5 boringen gebruikgemaakt van een betonboor om de betonverharding te doorboren.

3.1

Uitgevoerd onderzoeksprogramma

In tabel 4 en 5 zijn de uitgevoerde werkzaamheden voor het verkennend bodemonderzoek alsmede het asbest in grondonderzoek weergegeven. tabel 4: onderzoeksprogramma verkennend bodemonderzoek

Deellocatie

Oppervlakte Aantal Aantal Analyses grond peilbuizen boringen (m2) Toegangsweg westelijk 1.521 12 xtot 2,0 6 x NEN 5740 stanl CD m-mv van Biesboschhal, incl. daardpakket grond vml verontreinigings2 x betonbol x ind. bouwstoffenpakket (mengvlekken B en D ring granulaat) Toegangsweg oostelijk 950 6xtot2,0m l CD 4 x NEN 5740 stan-mv van Biesboschhal daardpakket grond 3 x betonboring

Ondergrondse opslag- 25 (6.100 tank westelijke toeliter) gangsweg* m -mv

<D

2 xtot 2,0 m -mv

l CD

2 x minerale olie en organische stof

Analyses water l x NEN 5740 standaardpakket grondwater

l x NEN 5740 standaardpakket grondwater

l x minerale olie en vluchtige aromaten

meters beneden maaiveld de bovenkant van het filter is circa 0,5 meter beneden de grondwaterstand geplaatst

tabel 5: onderzoeksprogramma asbest in grond onderzoek

Deellocatie Toegangsweg westelijk van Biesboschhal Toegangsweg oostelijk van Biesboschhal <D

Oppervlakte Aantal graafga(m2) ten<D/boringen * l O graafgaten tot 0,5 m 1.521 mv 2 boringen tot 2,0 m -mv 5 graafgaten tot 0,5 m 950 mv l boring tot 2,0 m -mv

Analyses grond 2 x kwantitatieve analyse asbest in grond (>0,5 mm) l x kwantitatieve analyse asbest in grond (>0,5 mm)

minimale afmeting graafgat: breedte 0,3 x lengte 0,3 m de graafgaten/boringen zijn gecombineerd uitgevoerd met de boringen uit het verkennend bodemonderzoek (tabel 4)

In aanvulling op de NEN 5740 zijn op verzoek van de opdrachtgever alle boringen doorgezet tot 2,0 m -mv, teneinde een zo breed mogelijke inzicht van de bodemkwaliteit te verkrijgen. Voor de milieuhygiënische kwaliteitsbepaling zijn van de bodemlaag tot 1,0 m -mv mengmonsters samengesteld en is één mengmonster van de zintuiglijk niet verdachte bodemlaag van l,0-l,5 m-mv samengesteld voor analyse op het NEN 5740 standaardpakket. Van de bodemlaag tot 2,0 m -mv is in eerste instantie alleen een zintuiglijke beschrijving uitgevoerd. Het aantal analyses is afgestemd op de veldwaarnemingen per perceel.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 17 van 28

De samenstelling van het NEN 5740 standaardpakket grond en het NEN 5740 standaardpakket grondwater is vastgelegd in de NEN 5740. Het 'NEN 5740 standaardpakket grond' betreft analyse van lutum, organische stof, polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK VROM), minerale olie, zware metalen (barium, cadmium, kobalt, koper, kwik, lood, molybdeen, nikkel en zink) en PCB's. Het 'NEN 5740 standaardpakket grondwater' betreft analyse van minerale olie, zware metalen (barium, cadmium, kobalt, koper, kwik, lood, molybdeen, nikkel en zink), vluchtige chloorkoolwaterstoffen, vluchtige aromaten en naftaleen. Van de grondwatermonsters zijn ook de zuurgraad (pH), de elektrische geleidbaarheid (EC) en troebelheid (NTU) bepaald. De voorbehandeling voor de monsters van grond en grondwater zijn conform AS3000 uitgevoerd. De monsters zijn aangeleverd bij Alcontrol Laboratories B.V. die erkend zijn in het kader van het Besluit bodemkwaliteit voor analyse en conservering van grond, baggerspecie en grondwater onder AS3000. De analysecertificaten zijn opgenomen in bijlage 3. De locaties van de verrichte boringen/graafgaten en geplaatste peilbuizen zijn aangegeven op de overzichtstekening in bijlage 1.2. In bijlage 1.3 zijn foto's van de onderzoekslocatie opgenomen.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 18 van 28

4

Resultaten

4.1

Ondiepe bodemopbouw en zintuiglijke waarnemingen

In bijlage 2 is de bodemopbouw van de onderzoekslocatie per boring weergegeven. Hierin zijn ook de zintuiglijke waarnemingen vermeld. Uit de boorprofielen blijkt dat de bodem ter plaatse van de westelijke toegangsweg tot 1,5/2,0 m -mv overwegend uit matig fijn, zwak siltig, zwak tot matig humeus zand bestaat. Onder de zandlaag bevindt zich een (zandige) kleilaag tot 3,5 m -mv (maximale boordiepte). Plaatselijk bevindt zich deze kleilaag op 0,5/1,0 m -mv. In de bovengrond (bodemlaag tot 0,5 / 1,0 m -mv en plaatselijk ook in de diepere lagen) zijn overwegend zwakke tot sterke bijmengingen van menggranulaat en/of puinhoudend aangetroffen. In de boringen 507, 508 en 513 (zuidzijde van de westelijke toegangsweg) bestaat de bodemlaag van 0,2-0,5 m-mv volledig uit menggranulaat. Uit de boorprofielen blijkt dat de bodem ter plaatse van de oostelijke toegangsweg tot 1,5/2,0 m -mv overwegend uit matig fijn, zwak siltig, zwak tot matig humeus zand bestaat. Onder de zandlaag bevindt zich een (zandige) kleilaag tot 2,0/2,5 m -mv welke overgaat in een zandige bodemlaag tot 3,5 m -mv (maximale boordiepte). Deze bodemlaag tot 0,8 à 1,8 m -mv is overwegend matig tot sterk slakhoudend en zwak tot matig kolengruishoudend. Tijdens de veldwerkzaamheden is visueel geen asbestverdacht materiaal aangetroffen op het maaiveld (ter plaatse van de boringen) en in de opgeboorde grond.

Op de locatie van de vml. verontreinigingsvlek B en D (zie tek. in bijlage l .2) zijn visueel geen kenmerken waargenomen van een restverontreiniging met minerale olie.

4.2

Bodem normering

Voor de beoordeling van de bodemkwaliteit worden de resultaten van de chemische analyses van grond- en grondwatermonsters getoetst aan de bodemnormen die zijn vastgesteld in de vigerende wet- en regelgeving, inclusief richtlijnen opgesteld door het ministerie van Infrastructuur en Milieu. BK Bodem maakt gebruik van het toetsprogramma van Alcontrol dat is gevalideerd met behulp van de Bodem Toets en Validatie (BoToVa)-service van het ministerie. De toetsing conform BoToVa is opgenomen in bijlage 4. In bijlage 5 is een uitgebreide toelichting opgenomen over de omrekening naar standaardbodem (conform de Regeling bodemkwaliteit onderdeel 111), de geldende (land)bodemnormwaarden en de regels voor het vaststellen van een overschrijding van de normwaarden ( conform de Rbk onderdeel IV). Bijlage 6 bevat een overzicht van de wet- en regelgeving voor bodem. De volledige tekst van de bodemnormering is verkrijgbaar via www.overheid.n l.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 19 van 28

Voor asbest in grond is een interventiewaarde van l 00 mg/kg ds vastgesteld. Aan deze waarde zijn de gewogen asbestconcentraties (mg/kg ds) getoetst. Gewogen betekent het gehalte serpentijnasbest (chrysotiel) vermeerderd met tienmaal het gehalte amfiboolasbest (amosiet, crocidoliet). Indien de gewogen asbestconcentratie in grond boven l 00 mg/kg ds is vastgesteld, is sprake van met asbest verontreinigd grond. Indien asbest boven l 00 mg/kg ds aanwezig is en deze vóór 1993 is ontstaan, is ongeacht de omvang van de verontreiniging sprake van een geval van ernstige bodemverontreiniging met asbest in grond. Aanvullend zijn de analyseresultaten getoetst aan de digitale bodemkwaliteitskaart van de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid en het raamsaneringsplan Stadswerven gebied Maasstraat / omgeving scheepswerf De Biesbosch (BOdemBeheer bv, januari 2005, versie 2.0).

4.3

Samenvatting toetsingsresultaten

De analyseresultaten, de getoetste gestandaardiseerde gehalten en de normwaarden waaraan getoetst is, staan weergegeven in bijlage 4. In tabel 6 en tabel 8 staan de stoffen vermeld waarvan het gestandaardiseerd gehalte in grond of de concentratie in grondwater de normwaarden voor grond en grondwater overschrijden. Met "gestandaardiseerd" wordt bedoeld: omgerekend naar standaard bodem. Om de totale asbestconcentratie te bepalen, moet de som worden genomen van: • de concentratie asbest in grond op basis van de verzamelde asbestfragmenten; • de concentratie asbest in grond op basis van de analyseresultaten. In tabel 7 zijn de totale gewogen asbestconcentraties weergegeven, waaraan getoetst dient te worden. In tabel 9 zijn de analyseresultaten van het menggranulaat weergegeven, enerzijds voor de samenstelling op organische parameters, anderzijds voor de uitloging van vijftien metalen en vier anionen. De analyseresultaten zijn indicatief getoetst aan het Besluit bodemkwaliteit. Op enkele analysecertificaten uit bijlage 3 staan de volgende opmerkingen bij enkele parameters vermeld: l.

Er zijn (in de fractie C30 - C40) componenten aangetroffen die hoger zijn dan C40. Het gehalte minerale olie is correct bepaald en betrouwbaar. Er zijn echter ook zwaardere oliecomponenten in het monstermateriaal aanwezig.

2.

Het resultaat is indicatief in verband met storende matrix.

De bovenstaande opmerking heeft geen rechtstreekse gevolgen voor de betrouwbaarheid van het analyseresultaat. De analyseresultaten voldoen aan de eisen van AS3000.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 20 van 28

tabel 6: Monstercode

overschrijding van de normwaarde door gestandaardiseerd gehalte in grond (gehalte in mg/kg ds) Boringen

Traject (mmv)

Zintuiglijke waarneming

Uitgevoerde analyse

>AW

>T

>1

Toepasbaar BBK

Kwaliteitsklasse (raamseringsplan)

Cadmium (5,37) Kobalt (38,8) Kwik (0,382) Molybdeen (3,0) PAK (5,03) PCB (l 43 µg/kg) Minerale olie (1,000) Koper (53,8) Lood (l 72) Zink (225) PAK (2,54) PCB (39,5 µg/kg) Minerale olie (250) Kobalt (16, 9) Koper (51, 7) Kwik (0,33) Lood (70,8) Zink (261) PAK (3,45) PCB (30,5 µg/kg) Minerale olie (300) Kobalt (l 9,5) Kwik (0,795) Nikkel (53,3) PAK (13, l) PCB (46,2 µg/kg) Minerale olie (1,240)

-

Koper (2.190) Lood (787) Nikkel (l 15) Zink (883)

Niet toepasbaar

Niet herbruikbaar op basis van minerale olie

-

-

Industrie

KWT-l

-

-

Industrie

KWT-l

Lood (515) Zink (493)

Koper (244)

Niet toepasbaar

Niet herbruikbaar op basis van minerale olie

Westelijke toegangsweg (DL l) MMl (DL l)

509, 570, 577

0,0-0,5

Zand, zwak tot matig puinhoudend

NEN 5740 pakket

MM2 (DL l)

507, 508, 570, 577, 513

0,5-2,0

Zand, zwak tot matig puinhoudend

NEN 5740 pakket

MM3 (DL l)

509, 577, 512

0,5-1,0

Zand

NEN 5740 pakket

M4 (DL l)

51 l

2,2-2,5

Klei, zwak puinhoudend, zwak kolengruishoudend

NEN 5740 pakket

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 21 van 28

Monstercode

Boringen

MM5 (DL l)

501,502, 503

MM6 (DL l)

502,503

MM? (DL l)

505,506

Zintuiglijke waarneming

Uitgevoerde analyse

>AW

>T

>1

Toepasbaar BBK

Kwaliteitsklasse (raamseringsplan)

Zand, sterk menggranulaathoudend

NEN 5740 pakket

Lood (377) Zink (649)

Koper (351) Nikkel (l l 0)

Niet toepasbaar

Niet herbruikbaar op basis van minerale olie

0,5-0,8

Klei, matig puinhoudend

NEN 5740 pakket

Koper (786)

Lood (533)

Niet toepasbaar

KWT-3

0,0-1,0

Zand, matig puinhoudend

NEN 5740 pakket

Kobalt (37,3) Kwik (l,07) Molybdeen (5,9) PAK (16,5) PCB (l l 4 µg/kg) Minerale olie (529) Kwik (2,47) Molybdeen (l,7) Nikkel (39) Zink (297) PAK (2,45) Cadmium (l,39) Kobalt (27,6) Kwik (0,385) Molybdeen (2, l) PAK (12,5) PCB (l 66 µg/kg) Minerale olie (500)

Lood (328) Nikkel (76,8)

Koper (6.370) Zink (1.210)

Niet toepasbaar

KWT-3

Kobalt (16, 9) Zink (261) PAK (2,06) Zink (160) PCB (700 µg/kg)

-

-

Wonen Il

KWT-l

-

-

Wonen

KWT-0

-

Zink (451)

-

Industrie

KWT-2

Cadmium (l,03) Kobalt (45, 7) Kwik (0,552) Molybdeen (3,0) PAK (16,5)

Koper (756) Lood (437)

Barium (l .080) Nikkel (l 05) Zink (862)

Niet toepasbaar

KWT-3

Traject (mmv) 0,0-0,5

Oostelijke toegangsweg (DL 2) MMl (DL 2)

601,602, 603,604

0,0-0,5

Zand

NEN 5740 pakket

MM2 (DL 2) MM3 (DL 2) MM4 (DL 2)

605,606, 607 601,602, 604,606 601,603, 604,605

0,0-0,5

Zand

0,5-1,0

Zand

0,8-1,5

Zand, matig tot sterk slakhoudend, zwak tot matig kolengruishoudend

NEN 5740 pakket NEN 5740 pakket NEN 5740 pakket

Ondergrondse opslagtank MMl (OG tank) MM2 (OG tank)

701, 702, 703 701, 703

l,0-1,5

Zand, zwak puinhoudend

Minerale olie

Minerale olie (355)

-

-

Industrie

-

l,5-2,l

Zand, sterk baksteenhoudend

Minerale olie

-

-

-

Achtergrondwaarde

-

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 22 van 28

> AW >T >1

: gestandaardiseerd gehalte groter dan de achtergrondwaarde en kleiner dan of gelijk aan de tussenwaarde (licht verontreinigd) : gestandaardiseerd gehalte groter dan de tussenwaarde ( (AW + 1) / 2) en kleiner dan of gelijk aan de interventiewaarde (matig verontreinigd) : gestandaardiseerd gehalte groter dan de interventiewaarde (sterk verontreinigd) : geen gestandaardiseerd gehalte boven de betreffende normwaarde

tabel 7: te toetsen asbestconcentraties RE 1 Bodemtraject 1 Graafgaten (m -mv)

1 Concentratie materialen

1 Concentratie monsters grond

1 Te toetsen concentratie (mg/kg ds)

(mg/kg ds)

(mg/kg ds)

10,0- 0,5 10,0- 0,5

11-

l 2,5 l 9,5

l 2,5 l 9,5

10,0- 0,5

1-

1<2

1<2

Westelijke toegangsweg (DL l) RE8 RE9

1501, 502, 504, 505, 506 1507,508, 509, 570, 51 l

Oostelijke toegangsweg (DL 2) REl0

tabel 8:

1601, 602, 603, 605, 606

overschrijding van de normwaarde door concentratie in grondwater

GrondFilterstelling watermonster(m-mv) code Westelijke toegangsweg (DL l)

Grondwaterstand

51 l

3,0-3,5

>S

>T

>1

{1,1g/ll

(1,1g/ll

(1,1g/ll

NEN 5740 pakket

Barium (l 30) Molybdeen (6,0) Som l ,2-dichloorethenen (3,67) l, l, l - trichloorethaan (0,35)

-

-

7,68

NEN 5740 pakket

-

Barium (350)

-

70,83

Minerale olie / BTEXN

-

-

-

Zuurgraad

Troebelheid

(m-mv)

Elecfrische geleidbaarheid (1,1S/cm)

(-)

(NTU)

2,1

802

7,8

39,37

2,0

l.171

7,2

2,3

l.309

6,9

Uitgevoerde analyses

Oostelijke toegangsweg (DL 2) 601

2,5-3,5

Ondergrondse opslagtank 703

>S >T >1 NTU

3,0-4,0

: concentratie groter dan de streefwaarde en kleiner dan of gelijk aan de tussenwaarde (licht verontreinigd) : concentratie groter dan de tussenwaarde ( (S + 1) / 2) en kleiner dan of gelijk aan de interventiewaarde (matig verontreinigd) : concentratie groter dan de interventiewaarde (sterk verontreinigd) : geen concentratie boven de betreffende normwaarde : Nephelometric Turbidity Unit; De in de NEN 5744 genoemde (maximale) troebelheid van l 0 NTU is slechts indicatief. Als troebelheid hoger dan l 0 NTU wordt geconstateerd, kan toch monsterneming plaatsvinden (mits elektrische geleidbaarheid gestabiliseerd is).

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 23 van 28

tabel 9:

analyseresultaten menggranulaat (samenstelling en uitloging)

Componenten

Concentratie (mg/kg ds)

Norm niet vormgegeven Bouwstof (mg/kg ds)

Overschrijding (indicatief)

Minerale olie

130

500

voldoet

PCB's (som 7)

0,041

0,5

voldoet

Som 10 PAK

5,2

50

voldoet

Componenten

Emissie (L/S10) (mg/kg ds)

Norm niet vormgegeven Bouwstof (mg/kg ds)

Overschrijding (indicatief)

Antimoon

0,0273

0,32

voldoet

Arseen

0,07

0,90

voldoet

Barium

0,07

22

voldoet

Cadmium

0,007

0,04

voldoet

Chroom

0,07

0,63

voldoet

Kobalt

0,07

0,54

voldoet

Koper

0,07

0,90

voldoet

Kwik

0,0035

0,02

voldoet

Lood

0,07

2,3

voldoet

Molybdeen

0,07

1,0

voldoet

Nikkel

0,07

0,44

voldoet

Seleen

0,0273

0,15

voldoet

Tin

0,07

0,40

voldoet

Vanadium

0,49

1,8

voldoet

Zink

0,14

4,5

voldoet

Fluoride

2,4

20

voldoet

Bromide

1,4

55

voldoet

Chloride

7

616

voldoet

Sulfaat

610

2.430

voldoet

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 24 van 28

4.4

Interpretatie van de analyseresultaten

Onderstaand is een interpretatie weergegeven van de analyseresultaten van het uitgevoerde onderzoek.

4.4.1

Westelijke toegangsweg

Analyseresultaten grond Uit de analyseresultaten van het ter plaatse van de westelijke toegangsweg uitgevoerde bodemonderzoek blijkt dat de bodemlaag tot 1,0 m-mv (plaatselijk tot 2,0/2,5 m -mv) overwegend matig(> tussenwaarde) tot sterk(> interventiewaarde) verontreinigd is met zware metalen (koper, lood, nikkel en/of zink). De overige zware metalen (cadmium, kobalt, kwik, molybdeen), de parameters minerale olie, PAK en/of de somparameter PCB's zijn overwegend licht verhoogd(> achtergrondwaarde) aangetoond. Uit de toetsing aan de digitale bodemkwaliteitskaart voor de Drechtsteden blijkt dat deze grond overwegend als "Niet toepasbaar" c.q. "Industrie" beoordeeld dient te worden voor toepassing binnen de Drechtsteden. Op basis van het raamsaneringsplan voor de locatie Stadswerven dient deze bodemlaag, wanneer een minerale olie gehalte< 500 mg/kg ds is aangetoond (MM2, MM3, MMó en MM?) als KWTl of KWT-3 grond aangemerkt te worden. Wanneer een minerale olie gehalte > 500 mg/kg ds is aangetoond (MM l, M4 en MM5) is de grond niet geschikt voor hergebruik op de locatie Stadswerven. Op de locatie waar mogelijk een ondergrondse opslagtank voor oliehoudende producten heeft gelegen / ligt is de ondergrond (bodemlaag van l ,0-1,5 m -mv) licht verontreinigd met minerale olie.

Op basis van de toetsing aan de digitale bodemkwaliteitskaart voor de Drechtsteden blijkt dat deze grond als "Industrie" beoordeeld dient te worden voor toepassing binnen de Drechtsteden. Opgemerkt wordt dat deze toetsing alleen gebaseerd is op de parameters minerale olie. De bodemlaag van l ,5-2, l m-mv is niet verontreinigd met minerale olie. Analyseresultaten grondwater Het grondwater ter plaatse van de westelijke toegangsweg is licht verontreinigd (> streefwaarde) met de parameters barium, molybdeen, som (cis, trans) 1,2 dichloorethenen en l, l, l-trichloorethaan. Dit sluit aan bij de onderzoeksresultaten op de overige (onderzoeks)percelen op de landtong. Ter plaatse van de locatie waar mogelijk een ondergrondse tank in gebruik is geweest is het grondwater niet verontreinigd met minerale olie en/of vluchtige aromaten. Analyseresultaten asbest in grond Uit het uitgevoerde verkennend onderzoek asbest in grond ter plaatse van de westelijke toegangsweg blijkt dat ter plaatse van de ruimtelijke eenheid aangeduid als RE8 (westzijde locatie) in het mengmonster een gewogen asbestgehalte van 2,5 mg/kg ds is aangetoond. Het aangetroffen asbest betreft niet hechtgebonden Chrysotiel (isolatie). Ter plaatse van de ruimtelijke eenheid aangeduid als RE9 (oostzijde van de locatie) is in het mengmonster een gewogen asbestgehalte van 9,5 mg/kg ds aangetoond.

Het aangetroffen asbest betreft niethechtgebonden Chrysotiel en Amosiet (isolatie en Pical). Menggranulaat Het aangetroffen menggranulaat in de bodemlaag van 0,2-0,5 m -mv voldoet op basis van de indicatieve kwaliteitsbepaling aan de normen voor een niet-vormgegeven bouwstof (volgens tabel l van bijlage A, Regeling bodemkwaliteit).

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 25 van 28

4.4.2

Oostelijke toegangsweg

Analyseresultaten grond Uit de analyseresultaten van het ter plaatse van de oostelijke toegangsweg uitgevoerde bodemonderzoek blijkt dat de bodemlaag tot 1,0 m-mv matig (> tussenwaarde) verontreinigd is met zink en licht(> streefwaarde) verontreinigd is met kobalt, zink, PAK en/of de somparameter PCB's. Uit de toetsing aan de digitale bodemkwaliteitskaart voor de Drechtsteden blijkt dat deze grond overwegend als "Wonen (Il)" / "Industrie" beoordeeld dient te worden voor toepassing binnen de Drechtsteden. Op basis van het raamsaneringsplan voor de locatie Stadswerven wordt deze bodemlaag beoordeeld als KWT-0 tot KWT-2. De bodemlaag van 0,8-1,5 m-mv welke slak- en kolengruishoudend materiaal bevat is sterk verontreinigd (> interventiewaarde) met zware metalen (barium, nikkel en zink), matig verontreinigd met koper en lood en licht verontreinigd met cadmium, kobalt, kwik, molybdeen en PAK. Uit de toetsing aan de digitale bodemkwaliteitskaart voor de Drechtsteden blijkt dat deze grond als "Niet toepasbaar" beoordeeld dient te worden. Op basis van het raamsaneringsplan voor de locatie Stadswerven wordt deze bodemlaag beoordeeld als KWT-3. Analyseresultaten grondwater Het grondwater ter plaatse van de oostelijke toegangsweg is matig verontreinigd (> tussenwaarde) met de parameter barium.

Analyseresultaten asbest in grond Uit het uitgevoerde verkennend onderzoek asbest in grond ter plaatse van de oostelijke toegangsweg blijkt dat in het mengmonster een gewogen asbestgehalte van < 2,0 mg/kg ds is aangetoond.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), toegangswegen te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 26 van 28

5

Conclusies en aanbevelingen

In december 2014 is een verkennend bodemonderzoek uitgevoerd op de locatie aangeduid als de 'Landtong' nabij Maasstraat l l te Dordrecht. De 'Landtong' is (ten behoeve van het bodemonderzoek) onderverdeeld in vier deellocaties /percelen.Het onderhavige onderzoek heeft betrekking op de locaties van de westelijke en oostelijke toegangsweg gelegen aan weerszijden van "De Biesboschhal" (Maastraat l l ). Het bodemonderzoek is uitgevoerd in het kader van de voorgenomen reconstructie van de toegangswegen ten behoeve van de ontsluiting van de bouwpercelen (perceel l tot en met 4). Het doel van het bodemonderzoek is het vaststellen / actualiseren van de huidige milieuhygiënische bodemkwaliteit.

Westelijke toegangsweg Grond Op de locatie van voormalig verontreinigingsvlek B en D zijn visueel geen kenmerken waargenomen van een restverontreiniging met minerale olie. Uit de analyseresultaten blijkt dat de bodemlaag tot 1,0 m-mv (plaatselijk tot 2,0/2,5 m -mv) overwegend heterogeen verdeeld matig tot sterk verontreinigd is met koper, lood, nikkel en/of zink. De parameters cadmium, kobalt, kwik, molybdeen, minerale olie, PAK en/of de somparameter PCB's zijn overwegend licht verhoogd aangetoond. Uit de toetsing aan de digitale bodemkwaliteitskaart voor de Drechtsteden blijkt dat deze grond overwegend als "Niet toepasbaar"/ "Industrie" beoordeeld dient te worden. Op basis van het raamsaneringsplan voor de locatie Stadswerven dient deze bodemlaag enerzijds als KWT- l / KWT-3 grond en anderzijds als niet geschikt voor hergebruik aangemerkt te worden. Op de locatie van de een ondergrondse opslagtank voor oliehoudende producten heeft is de ondergrond (bodemlaag van l ,0-1,5 m -mv) licht verontreinigd met minerale olie. Op basis van de toetsing aan de digitale bodemkwaliteitskaart voor de Drechtsteden blijkt dat deze grond als "Industrie" beoordeeld dient te worden. Op basis van het raamsaneringsplan voor de locatie Stadswerven dient deze bodemlaag als KWT- l grond aangemerkt te worden. Opgemerkt wordt dat deze toetsing alleen gebaseerd is op de parameters minerale olie.