6.144256 rapport Perceel 4 Landtong (nabij Maasstraat 11) Dordrecht def.1.0 20150113 ANON.pdf

ingenieurs asbest civiel&sport opleidingen arbo&veiligheid milieuadvies bodem professionals geluid&trillingen caribbean bouwfysica certijn vastgoedbeheer projectmanagement duurzaamheid

Verkennend bodemonderzoek Landtong (nabij Maasstraat 11 ) te Dordrecht Locatie: perceel 4 projectnummer 144256

Opdrachtgever:

Gemeente Dordrecht de heer P.A. Bekkers Postbus 8 3300 AA Dordrecht

Versienummer:

1.0

Plaats, datum:

Dordrecht, 13 januari 2015

Veldwerker

R. Heitman

Auteur:

ing. F.J.A. Stelten

Paraaf:

Controle:

ing. K. Feenstra

Paraaf:

Paraaf:

J{_ _ //

~

~

bk bodem Doltonstroot l Postbus 3064 330 l DB Dordrecht T 078 630 65 55

info@bkbodem.nl www.bkbodem.nl BK Bodem B.V. te Dordrecht is gecertificeerd volgens ISO 9001, CO,prestotielodder BK Ingenieurs B.V. - BK Bodem B.V. IBAN: NL88 ABNA 0589 4481 88 K.v.K. nr. 34342733

BK Bodem pagina 2 van 22

Inhoudsopgave

pagina

Inleiding ......................................................................................................................................... 3 1.1 Uitgangspunten van het bodemonderzoek ...................................................................... 3 1.2 Indeling van de rapportage ................................................................................................ 4 2 Vooronderzoek ............................................................................................................................. 5 2.1 Historische en actuele gegevens van de onderzoekslocatie ......................................... 5 2.2 Voorgaand bodemonderzoek op en nabij de onderzoekslocatie ................................ 6 2.3 Interpretatie historische kaarten en luchtfoto's ............................................................... 10 2.4 Bodemkwaliteitskaart en achtergrondgehalten ............................................................. 11 2.5 Regionale bodemopbouw en geohydrologie ................................................................ 11 2.6 Onderzoekshypothese en -strategie ................................................................................ 13 3 Uitgevoerd bodemonderzoek ..................................................................................................

14 3.1 Uitgevoerd onderzoeksprogramma ................................................................................. 15 4 Resultaten .................................................................................................................................... 16 4.1 Ondiepe bodemopbouw en zintuiglijke waarnemingen ............................................... 16 4.2 Bodemnormering ................................................................................................................ 16 4.3 Samenvatting toetsingsresultaten .................................................................................... 17 4.4 Interpretatie van de analyseresultaten ............................................................................ 20 5 Conclusies en aanbevelingen .................................................................................................. 21

Bijlagen Tekeningen 1.1 Topografische ligging 1.2 Overzichtstekening 1.3 Locatiefoto's 2 Boorprofielen 3 Analyserapporten 3.1 Analyserapport(en) grond 3.2 Analyserapport(en) grondwater 4 Getoetste analyseresultaten en toetsingstabellen 4.1 Getoetste analyseresultaten en toetsingstabel(len) grond 4.2 Getoetste analyseresultaten en toetsingstabel grondwater 5 Bodemnormering 6 Overzicht wet- en regelgeving bodem

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 3 van 22

1

Inleiding

In opdracht van de heer A. Langenhuizen van de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid, afdeling Milieu en Ruimte, vakgroep Bodemonderzoek en Saneringen (BOS) namens de gemeente Dordrecht heeft BK Ingenieurs B.V. - BK Bodem B.V. in december 2014 een inclusief asbest in grond uitgevoerd op de locatie aangeduid als de 'Landtong', nabij Maasstraat l l te Dordrecht. Deze landtong nabij het Wantij is (ten behoeve van het onderzoek) onderverdeeld in vier percelen. Naast de landtong is ook op de beide toegangswegen (ter weerszijden van Maasstraat l l) bodemonderzoek uitgevoerd. Het onderhavige onderzoek heeft betrekking op perceel 4. Het bodemonderzoek is uitgevoerd in het kader van het bouw- en woonrijp kunnen opleveren van de locatie alsmede het eventueel aan kunnen vragen van een omgevingsvergunning. Het doel van het bodemonderzoek is het vaststellen / actualiseren van de huidige milieuhygiënische bodemkwaliteit. Erkenning Conform het Besluit bodemkwaliteit (hoofdstuk 2) is erkenning verplicht voor personen of bedrijven die (kritische) werkzaamheden met verontreinigde grond en/of baggerspecie uitvoeren en begeleiden. De erkenning voor deze werkzaamheden wordt verleend aan een persoon of instelling door het ministerie van Infrastructuur en Milieu (lenM).

BK Bodem B.V. is gecertificeerd volgens de BRL SIKB 2000 'Veldwerk bij milieuhygiënisch bodem- en waterbodemonderzoek' en is hiervoor in het bezit van het procescertificaatnummer VB-075. Voor het uitvoeren van bodemonderzoek beschikt BK Bodem B.V. over personeel dat erkenning op persoonsniveau bezit. Deze erkenning is afgegeven door afdeling Bodem+ van de directie RWS Leefomgeving en is van toepassing op de BRL SIKB 2000 protocollen 2001, 2002, 2003 en 2018. Onafhankelijkheid In deze context verklaart BK dat hij tot de opdrachtgever in geen andere relatie staat dan die van opdrachtnemer - opdrachtgever. De (senior)veldwerker, waarvan de naam op het voorblad van dit rapport wordt vermeld, verklaart hierbij dat alle kritische functies onafhankelijk van de opdrachtgever zijn uitgevoerd conform de eisen van de BRL SIKB 2000 en de daarbij horende protocollen.

1. 1

Uitgangspunten van het bodemonderzoek

Hieronder zijn de uitgangspunten van het verkennend bodemonderzoek genoemd. • Het vooronderzoek moet voldoen aan de Nederlandse Norm 5725 "Bodem - Landbodem - Strategie voor het uitvoeren van vooronderzoek bij verkennend en nader onderzoek" (NEN 5725 uit 2009). • Het bodemonderzoek moet voldoen aan de Nederlandse Norm "Bodem - Landbodem Strategie voor het uitvoeren van verkennend bodemonderzoek - Onderzoek naar de milieuhygiënische kwaliteit van bodem en grond" (NEN 5740 uit 2009). • Het onderzoek moet indien mogelijk een relatie leggen tussen de oorza(a)k(en) / bron(nen) en de geconstateerde verontreiniging aan de hand van de historische en actuele gegevens. • Het bodemonderzoek, de monsterneming en rapportage zijn onafhankelijk van de opdrachtgever uitgevoerd conform de eisen van de BRL SIKB 2000.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 4 van 22

1.2

Indeling van de rapportage

Het bodemonderzoek bestaat uit vijf hoofdstukken. Het vooronderzoek dat omschreven is in hoofdstuk 2 omvat historische en actuele locatiegegevens en gegevens van bodemonderzoeken op aangrenzende terreinen. Verder worden in het vooronderzoek de regionale bodemopbouw, regionale geohydrologie en de onderzoekshypothese en -strategie beschreven. Het uitgevoerde bodemonderzoek wordt beschreven in hoofdstuk 3. Hoofdstuk 4 behandelt de resultaten van het veldwerk, de chemische analyses en de toetsing aan de normering. De conclusies en aanbevelingen van het onderzoek worden weergegeven in hoofdstuk 5.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 5 van 22

2

Vooronderzoek

Het vooronderzoek heeft zich gericht op de onderzoekslocatie en de direct hieraan grenzende percelen. De gegevens van het vooronderzoek zijn overgenomen uit het door BK Bodem uitgevoerde historisch vooronderzoek (kenmerk FRST /144256.0l /INAB, van 13 januari 2015). Het vooronderzoek is uitgevoerd conform de NEN 5725. De gegevens zijn verkregen door middel van: • www.bodemloket.nl; • archiefonderzoek bij Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid en provinciaal archief. Hierbij zijn de bodemgegevens, Wet milieubeheer dossiers en tankenbestand (HBB-locaties) geraadpleegd; • informatie van de opdrachtgever: contactpersoon de heer A. Langenhuizen; • informatie uit het archief van BK Bodem; • raamsaneringsplan Stadswerven "Gebied Maasstraat/omgeving scheepswerf De Biesbosch"; • evaluatieverslagen uitgevoerde (deel)saneringen; • inzien van (historische) topografische kaarten; • luchtfoto's; • regionaal archief "Diep". •

2.1

een inspectie van de onderzoekslocatie: op Ol december 2014 uitgevoerd door de heer F.J.A. Stelten;

Historische en actuele gegevens van de onderzoekslocatie

De onderzoekslocatie is gebaseerd op de door de opdrachtgever aangeleverde tekening (verkavelingsvoorstel "Landtong" Stadswerven). De voorliggende rapportage heeft alleen betrekking op perceel 4 binnen de Landtong. Kadastraal staat de locatie (Landtong en twee toegangswegen) bekend als gemeente Dordrecht, sectie I nrs. 2676 (ged.) en 1765 (ged.). De oppervlakte van de gehele landtong bedraagt circa 6.600 m2 waarvan circa l .000 m2 perceel 4 bedraagt. De oppervlakte van de toegangsweg oostelijk van de Biesboschhal bedraagt circa 950 m 2 en de toegangsweg westelijk van de Biesboschhal bedraagt circa l .525 m2 • De locatie van de Biesboschhal (Maasstraat l l) maakt geen onderdeel uit van de onderzoekslocatie. Een overzichtstekening van de onderzoekslocatie (ligging perceel 4) is opgenomen in bijlage 1.2. In bijlage l .3 zijn diverse foto's van de locatie opgenomen incl. een weergave van obstakels welke ten tijde van de uitvoering van het bodemonderzoek op het maaiveld aanwezig waren. In 1909 is binnen Stadswerven Noord het eerste scheepsbouwbedrijf gevestigd. (NV Scheepswerf Dordrecht). In 1917 is een tweede machinefabriek opgericht welke zich eveneens op de scheepsbouw (machinefabriek De Biesbosch) richtte. In november 1927 is de scheepswerf Dordrecht, in verband met de slechte economische situatie, verhuurd aan de machinefabriek De Biesbosch.

Inmiddels zijn alle voormalige bij de scheepswerf behorende gebouwen, met uitzondering van de Biesboschhal ten oosten van de Biesboschhaven Binnen gesloopt (bron "op goede gronden; zeven jaar bodemsanering in Dordrecht, 201 O"). Op de locatie van de landtong hebben voor zover uit het archief af te leiden geen directe bedrijfsactiviteiten, buiten de opslag diverse scheepsbouw gerelateerde materialen, plaatsgevonden.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 6 van 22

De huidige Biesboschhal is in het verleden in gebruik geweest als de machinefabriek van scheepswerf De Biesbosch (werkbanken, draaibanken en magazijn). Uit de tekening van de Hinderwet aanvraag (tek. nr. 90205 blad nr. 13) blijkt dat inpandig tegen de westgevel een opslagtank voor oliehoudende producten alsmede brandstofpompen aanwezig zijn geweest. Ter plaatse van de landtong hebben voor zover bekend / opgenomen in het archief alleen twee romneyloodsen / -hutten gestaan (gebaseerd op de hinderwettekening met nr. 90205, blad 13, d.d. aug. 1960). In 1938 is instemming verleend voor de uitbreiding van de Scheepswerf De Biesbosch (huidige Biesboschhal) in westelijke richting alsmede voor het aanmeren van schepen in de insteekhaven (Balkengat genaamd). Ten behoeve van het aanmeren is het Balkengat verdiept. In 1947 is een akkoordverklaring afgegeven voor het ophogen van de locatie van de Landtong (onderhavige onderzoekslocatie). De dikte van de ophoging alsmede het gebruikte materiaal is niet opgenomen in de verklaring.

2.2

Voorgaand bodemonderzoek op en nabij de onderzoekslocatie

In deze paragraaf is een overzicht opgenomen van de bodemonderzoeken die zowel binnen als gedeeltelijk buiten de landtong incl. de toegangswegen (afstand circa 25 meter) zijn uitgevoerd. tabel 1: overzicht uitgevoerde bodemonderzoeken Locatie

Titel rapportage

Stadswerven (noordzijde)

Beperkt onderzoek asbest in bodem

Uitvoerend adviesbureau Alex Stewart Environmental Consultancy B.V.

Kenmerk rapportage 031191-C/ DV03.5236

Datum Rapportage 18 maart 2004

Samenvatting uitgevoerd onderzoek Het onderzoek is uitgevoerd over de gehele locatie Stadswerven Noord. Op de locatie van de landtong is sprake van een gebroken puinverharding met diverse bijmengingen. Binnen de locatie van de landtong zijn twee locaties aangemerkt als asbestverdacht (locatie 2-9 in onderzoek). Uit het uitgevoerde onderzoek blijkt dat in de contactzone (maaiveld) een gewogen asbestconcentratie van 0,72 mg/kg ds hechtgebonden asbest aanwezig is. In de bodemlaag van 0,0 - 0,3 m -mv is sprake van een gewogen asbestconcentratie van 3, 9 mg/kg ds met zowel hechtgebonden als niet hechtgebonden asbest. Op de locatie van de westelijke toegangsweg is één locatie aangemerkt als asbestverdacht (locatie 215 in onderzoek). Tijdens het in 2004 uitgevoerde bodemonderzoek is (visueel) het tijdens eerder uitgevoerd onderzoek (Dordrecht Research) aangetroffen asbestverdachte materiaal niet aangetroffen.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 7 van 22

Locatie

Titel rapportage

Maasstraat 24 e.o. (Stadswerven Noord)

Verkennend bodemonderzoek

Uitvoerend adviesbureau Duro milieutechniek BV

Kenmerk rapportaae 200120/RD/20 R

Datum Rapportaae 18oktober 2002

Samenvatting uitgevoerd onderzoek Het onderzoek is uitgevoerd binnen het gehele plangebied Stadswerven Noord. Uit het onderzoek blijkt dat ter plaatse van de landtong sprake is van een puinverharding, twee voormalige opslagtanks voor brandstoffen, één bovengrondse opslagtank, één gronddepot en een voormalig milieudepot. Uit de analyseresultaten blijkt dat de boringen waar zintuiglijk bijmengingen van puin, sintels en koolresten in zijn aangetroffen (bodemlaag van 0,0 - 0,5 m-mv) overwegend matig tot sterk verontreinigd zijn met zware metalen en plaatselijk sterk verontreinigd zijn met minerale olie en/of matig met PAK. De ondergrond (1, 7 - 3,0 m -mv) is matig verontreinigd met PAK en licht verontreinigd met zware metalen en minerale olie. Zuidoostelijk op de landtong is in één boring (bodemlaag 2,0 - 2,5 m mv) een matige verontreiniging met minerale olie aangetoond. Op de locatie van de voormalige brandstoftanks is in de bodemlaag van 2,0 - 2,5 m -mv een sterke verontreiniging met minerale olie en een lichte verontreiniging met benzeen aangetoond. Op de locatie van de toegangsweg aan de oost- en westzijde van de Biesboschhal is bij dit onderzoek alleen chemisch-analytisch onderzoek uitgevoerd ter plaatse van de ondergrondse opslagtanks. Uit de analyseresultaten blijkt dat in de ondergrond (1,7 - 2,0 m -mv) een lichte verontreiniging met minerale olie is aangetoond.

In de bovengrond (bodemlaag 0,0 - 0,5 m -mv) is een matige verontreiniging met minerale olie aangetoond.

Maasstraat 15-17te Dordrecht

Verkennend bodemonderzoek

Dordrecht Research

020881

01 oktober 2002

In het grondwater is binnen de landtong dan wel de toegangsweg oostelijk en westelijk van de Biesboschhal in één peilbuis (PB27) een sterke verontreiniging met minerale olie aangetoond. In de overige peilbuizen zijn alleen lichte verontreinigingen voor de geanalyseerde parameters aangetoond. Rapportage bodemonderzoek niet beschikbaar

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 8 van 22

Locatie

Titel rapportage Nader bodemonderzoek

Uitvoerend adviesbureau Dordrecht Research

Kenmerk rapportaae 020756

Datum Rapportaae November 2002

Maasstraat 24 e.o" Scheepswerf De Biesbosch Dordrecht

Machineloods Maasstraat 11 te Dordrecht

Nader bodemonderzoek

Dordrecht Research

020757

Maart 2004

Stadswerven deelgebied Maasstraat e.o.

Hydrologisch onderzoek

031191-E / DV03.5237

Maart 2004

Stadswerven te Dordrecht

Aanvullend bodemonderzoek ter voorbereiding bodemsanering mobiele verontreinigingen

Dordrecht Research BV en Van Someren Bodem en Water Consultancy GeofoxLexmond

20044128

Maart 2005

Oevers en havens Stadswerven te Dordrecht

Waterbodemonderzoek

Dordrecht Research

031191-D

April 2004

Oevers en havens Stadswerven te Dordrecht

Waterbodemonderzoek

MH Poly

Wl0.107.Vl

December 2010

Samenvatting uitgevoerd onderzoek Door middel van het nader onderzoek is de situatie van de verontreinigingen, die in het verkennend onderzoek op de locatie Maasstraat 24 e.o. (kenmerk 200120/RD/20R) zijn aangetoond, nader in beeld gebracht. Op basis van de analyseresultaten wordt gesteld dat de omvang van de verontreinigingen, aangeduid als de vlekken A B, C en D, afdoende is vastgesteld. Voor een beschrijving/ omvang wordt verwezen naar tabel 2. Door middel van dit onderzoek is de omvang van de verontreiniging met minerale olie ter plaatse van de machineloods op Maasstraat 11 ingekaderd. Hierbij wordt de omvang van de sterke verontreiniging met minerale olie vastgesteld op 1.450 m 3 • De aangetoonde verontreiniging in de bovengrond strekt zich niet uit tot buiten de loods en is aangemerkt als vlekCen K. Zie voor een nadere beschrijving/ samenvatting paragraaf (geo)hydrologie van onderhavige rapportage.

Dit onderzoek is uitgevoerd om de aangetoonde verontreinigingen binnen Stadswerven welke nog niet volledig zijn ingekaderd nader in beeld te brengen. Voor de onderzoekslocatie uit voorliggend historisch onderzoek geldt dat de verontreinigingssituatie afdoende in beeld is gebracht ten behoeve van de uitvoering van de saneringswerkzaamheden. De waterbodem uit de bovenste 1,00 meter van de insteekhaven is als klasse 4 baggerspecie beoordeeld. De waterbodem van 7,5 - 2,0 m -wb in de insteekhaven is licht verontreinigd (klasse 2). In de waterbodem noordelijk van de landtong is in de waterbodem tot 1,0 m -wb een sterk verhoogd gehalte aan asbest aangetroffen. Uit het waterbodemonderzoek blijkt dat de waterbodem rondom de landtong alsmede zuidelijk van de Biesboschhal is geclassificeerd als klasse B waterbodem. Bij de uitvoering van het waterbodemonderzoek is geen asbesthoudend materiaal in de waterbodem aangetoond.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 9 van 22

Raamsaneringsplan/detailplan Stadswerven: Voor het plangebied Stadswerven (noord) is een raamsaneringsplan opgesteld (Raamsaneringsplan Stadswerven, gebied Maasstraat/omgeving scheepswerf De Biesbosch, BOdemBeheer BV, versie 2, januari 2005). Op 20 mei 2005 is vanuit de afdeling wettelijke taken van Milieudienst Zuid-Holland Zuid namens Gemeente Dordrecht besloten dat binnen het plangebied Stadswerven op grond van artikel 28 van de Wbb sprake is van een ernstig en niet-urgent geval van bodemverontreiniging en is door middel van een beschikking ingestemd met het raamsaneringsplan onder kenmerk 2005009137 / AR. In het raamsaneringsplan is onderscheid gemaakt in (semi-)mobiele en immobiele verontreinigingen, asbestverontreinigingen en 'bijzondere' verontreinigingssituaties (voormalige kreek, voormalig zwembad en verontreinigde havenbodems). De sanering van de (semi)mobiele verontreinigingen, de voormalige kreek en het voormalige zwembad dienen conform het raamsaneringsplan nader in detail te worden uitgewerkt (detailplan). Binnen de locatie van de Landtong en de toegangsweg westelijk van de Biesboschhal zijn in het raamsaneringsplan op basis van de bovenstaande bodemonderzoeken drie (semi)mobiele verontreinigingen (vlek A B en D) aangemerkt. Inpandig in de Biesboschhal (Maasstraat l l) is sprake van twee (semi)mobiele verontreinigingen (vlek C en K).

Voor de sanering van deze verontreinigingsvlekken is in aanvulling op het raamsaneringsplan een detailplan uitgewerkt met de uitgangspunten en werkwijze van de saneringswerkzaamheden (Stadswerven te Dordrecht, gebied Maasstraat/omgeving Scheepswerf De Biesbosch, detailplan deellocaties A B, C, D en K, Geofox-Lexmond, gedateerd op 30 november 2005, kenmerk 20044128/JSCH). De immobiele verontreinigingen binnen het gebied worden op basis van het raamsaneringsplan perceelsgewijs aangepakt bij het bouwrijp maken van de percelen. Vanuit de afdeling wettelijke taken van Milieudienst Zuid-Holland Zuid namens Gemeente Dordrecht is door middel van een beschikking ingestemd met het detailplan voor de verwijdering van de vlekken A B, C, D en K onder kenmerk 2006004958/ AR, gedateerd op l 7 maart 2006. In tabel 2 is een samenvatting van de bovenstaande verontreinigingen opgenomen. tabel 2: overzicht verontreinigingssituatie op basis van detailplan Oppervlakte (m')

Traject (m-mv)

Volume (m')

Parameter

525 525

2,2-3,7 2,5-5,0

790 1.300

Minerale olie Minerale olie

100

2,0-3,0

100

50

2,0-3,0

50

1.450

0,0-1,0 (gem.) 0,0-2,0 (vlek

1.450

Minerale olie

Maximale concentratie grond (mg/kg ds)

Max. concentralie grondwater (1,1g/l)

Opmerking

-

Mobiele spot A 30.000

-

-

290

Minerale olie

8.700

-

Diesel

Minerale olie

-

3.700

-

21.000

-

-

-

280 0,3

-

20.000

-

Diesel

Mobiele spot B

Mobiele spot C en K (buiten locatie gelegen)

C) 100

2,5-3,5

100

Minerale olie naftaleen

100

2,0-3,0

100

Minerale olie

Mobiele spot D

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina l Ovan 22

Oppervlakte (m2)

Traject (m-mv)

Volume (m3)

Parameter

Maximale concentratie grond (mg/kg ds)

Max. concentralie grondwater (1,1g/l)

Opmerking

50

2,0-3,0

50

Minerale olie Trichlooretheen Tetrachlooretheen l, l dichloorethaan Cis 1,2 dichlooretheen vinylchloride

-

3.700 7,0 0,98 0,72 7,0 1,5

-

Evaluatieverslag uitgevoerde saneringswerkzaamheden In de periode 5 april tot en met 29 september 2006 zijn de saneringswerkzaamheden uitgevoerd voor de verwijdering van de (semi)mobiele verontreinigingen aangeduid als vlek A, B, C, D en K. De uitgevoerde saneringswerkzaamheden zijn beschreven in een evaluatierapportage (Saneringsverslag Stadswerven te Dordrecht deelgebied Maasstraat/omgeving Scheepswerf De Biesbosch deellocaties A, B, C, D en K Geofox-Lexmond, van oktober 2007, kenmerk 20053295/RPAC). Uit de uitgevoerde saneringswerkzaamheden en controlebemonstering blijkt dat in de putbodem- en putwandmonsters alleen nog overschrijdingen van de streefwaarde voor de parameter minerale olie worden aangetroffen. De mobiele verontreinigingen met minerale olie in de grond en het grondwater zijn in verticale en horizontale richting verwijderd tot beneden de terugsaneerwaarde (beneden de tussenwaarde). Door middel vande uitgevoerde saneringswerkzaamheden is derhalve dan ook voldaan aan de saneringsdoelstelling zoals vermeld in het raamsaneringsplan en het detailplan. Vanuit de afdeling wettelijke taken van Milieudienst Zuid-Holland Zuid namens Gemeente Dordrecht is door middel van een beschikking ingestemd met de uitgevoerde saneringswerkzaamheden voor de verwijdering van de vlekken A, B, C, Den K, kenmerk 2008001009/SDU gedateerd op 18 januari 2008).

De locaties zijn geregistreerd onder Wbb-code DO050500282. In het provinciaal archief zijn geen relevante (aanvullende) bodemonderzoeken opgenomen ten aanzien van deze locaties.

2.3

Interpretatie historische kaarten en luchtfoto's

Kadastrale gegevens Uit de kadastrale gegevens van l 8 l l -1832 blijkt dat de locatie Stadswerven in gebruik was als rietland. Militaire kaarten Vanuit de militaire kaarten is af te leiden dat in de periode van 1850 - 1864 de locatie Stadswerven de polder van Schram betreft. Op de kaart van 188 l is te zien dat binnen de locatie Stadswerven het gebruik als schietbaan is aangegeven (exacte locatie niet bekend). Tevens is te zien dat de landtong nog onderdeel uitmaakt van de Kop van de Staart. De aangegeven schietbaan zou de oefenschietbaan van de pontonniers, die in Dordrecht gelegerd waren, kunnen zijn. De diverse insteekhavens zijn nog niet zichtbaar. Op de kaarten van 1892 en 1898 is te zien dat de locatie nog in gebruik is als schietbaan. Op de kaarten van 1910 en 1920 is te zien dat de locatie Stadswerven in gebruik is als (scheeps)werf. De werf duidt mogelijk op de scheepswerven die zich op de Maasstraat gevestigd hadden. De insteekhavens binnen het plangebied zijn inmiddels aangelegd.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 11 van 22

Topografische kaarten Uit de historische kaarten van 1925, 1957 en 1967 is de landtong al in zijn huidige vorm reeds te zien. Op de kaart van 1957 zijn twee gebouwen te zien, die op de kaart van 1967 zijn veranderd van vorm. Op de kaart van 1989 zijn drie gebouwen te zien op de landtong. Op de kaart van 1995 is nog één gebouw aanwezig. Luchtfoto's Uit de luchtfoto's van 1955, 1967 en 1977 is de locatie van de landtong alsmede de bebouwing van de locatie De Biesbosch reeds te zien.

2.4

Bodemkwaliteitskaart en achtergrondgehalten

De bodemkwaliteitskaart is niet van toepassing op verdachte locaties. Verdachte locaties zijn locaties waar in het verleden (bedrijfs)activiteiten hebben plaatsgevonden dan wel plaatsvinden die mogelijk een bodemverontreiniging hebben veroorzaakt. Voor deze locaties blijft een bodemonderzoek nodig om te bepalen of hergebruik van de grond mogelijk is. Op basis van de bodemkwaliteitskaart van Zuid-Holland Zuid geldt dat de locatie voor de ontgravingskaart bovengrond is gezoneerd als "Industrie heterogeen". Voor de ontgravingskaart ondergrond is de locatie gezoneerd als "Niet toepasbaar". Op basis van de toepassingskaart is de bovengrond gezoneerd als "Wonen Il" en de ondergrond als "Wonen". Voor de bodemfunctiekaart geldt dat de locatie is ingedeeld in de categorie "wonen". De locatie is niet in een grondwaterbeschermingsgebied gelegen.

2.5

Regionale bodemopbouw en geohydrologie

De in deze paragraaf beschreven bodemopbouw en geohydrologie is afgeleid van het rapport 'Hydrologisch onderzoek stadswerven deelgebied Eneco-terrein en Maasstraat e.o" Dordrecht' (maart 2004, Dordrecht Research bv).

Bodemopbouw Vanaf het maaiveld, met een niveau van gemiddeld NAP+3,0 m, is tot een diepte van circa NAP+0,0 m een antropogene zandlaag aanwezig. Deze ophooglaag is in het begin van de 20 9 eeuw door opspuiting aangebracht. In deze laag komen lokaal ook kleilagen voor of is deze zandige ophooglaag (zwak) kleiig ontwikkeld. In de laag komen, met name aan de bovenzijde, bijmengingen voor met bodemvreemd materiaal. Het onderliggende klei- en veenpakket maakt onderdeel uit van de oorspronkelijke bodem (gors/grienden). tabel 3: schematische bodemopbouw Globale diepte

Formatie

Samenstelling

NAP+3,0 m tot NAP+0,0 m NAP+0,0 m tot NAP-3,0 m NAP-3,0 m tot NAP-6,0 m NAP-6,0 m tot NAP-12,5 m NAP-12,50 m tot NAP-25,0 m

Antropogene ophooglaag Westlandformatie

Matig fijn zand met kleilensjes Klei, veen en fijn zandinschakelingen Zand Klei met veen Grof zand met grindhoudende lagen

Formatie van Kreftenheye

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 12 van 22

(Geo)hydrologie Geohydrologisch geschematiseerd vormen de bodemlagen van maaiveld tot NAP-12,50 m de 'deklaag'. In deze deklaag overheerst op regionale schaal de verticale grondwaterstroming. Binnen de deklaag zijn in het plangebied twee watervoerende lagen te onderscheiden, waarin een horizontale grondwaterstroming kan optreden: de zandige ophooglaag waarin de freatische grondwaterspiegel aanwezig is (tot 3,0 m-mv); een matig watervoerend subpakket, waarin semi-spanningswater aanwezig is (6 - 9 m -mv). De freatische grondwaterstand wordt met name beïnvloed door het peil van het omringende oppervlaktewater, de afstand tot het open water, het neerslagoverschot en de horizontale doorlatendheid van de zandige ophooglaag. De grofzandige afzettingen beneden NAP-12,50 m vormen het Eerste Watervoerend Pakket (l e wvp). In dit pakket overheerst een horizontaal gerichte grondwaterstroming. De stijghoogten in het l e wvp worden met name beïnvloed door regionale infiltratie uit de deklaag (neerslag en open water) en eventueel grondwaterwinningen. Regionale metingen tonen aan dat het grondwater in het l e wvp in zuidoostelijke richting stroomt. Oppervlaktewater Het oppervlaktewater van omliggende waterpartijen staat onder invloed van de getijdenbeweging.

Tijdens een eind 2003, als onderdeel van het Hydrologisch onderzoek (aangevuld met continu metingen van Rijkswaterstaat), uitgevoerde meetcampagne varieerde het peil van het water in de Beneden Merwede ter plaatse van het plangebied Stadswerven tussen circa NAP+0,30 m en NAP+ 1,60 m. Vanwege het open karakter van de rivier is ook sprake van seizoenfluctuaties, waarbij met name in het voorjaar over langere perioden relatief hoge waterstanden kunnen voorkomen. In hoeverre fluctuaties en/of afwijkingen in meerjaren gemiddelden voorkomen is niet bekend. Het effect van de getijdenbewegingen zal zich naar verwachting uitstrekken tot in het l e wvp, terwijl de seizoenfluctuaties van invloed kunnen zijn op de freatische grondwaterstanden in het gebied. Freatisch grondwater Tijdens een meetcampagne eind 2003 (Hydrologisch onderzoek) bevond het freatische grondwater zich, voor wat betreft het gehele plangebied Stadswerven, gemiddeld op een niveau van NAP+ 1,05 m. Er worden binnen het plangebied drie deelgebieden onderscheiden, waarbij voor elk deelgebied een gemiddeld niveau is afgeleid: het oostelijke deel gemiddeld NAP+ 1,4 m, het middengebied gemiddeld NAP+ 1,0 m en het uiterst westelijke deel NAP + l, l O m. Er zijn echter sterke wisselingen waargenomen variërend van NAP+0,80 tot NAP+ l, 70 m. Lokale omstandigheden spelen hierbij een belangrijke rol.

Watervoerend pakket Uit beperkte waarnemingen van de stijghoogten in het l e wvp is een gemiddelde stijghoogte afgeleid van NAP-0,50 m voor de situatie ter plaatse van de locatie Maasstraat en omgeving Als gevolg van een mogelijke invloed van de genoemde getijdenbeweging tot in het l e wvp worden fluctuaties in stijghoogten in dit pakket echter niet uitgesloten. Infiltratie/kwel Op basis van het verschil in stijghoogte van grondwater in het l e wvp en het freatische pakket wordt geconcludeerd dat in het hele plangebied duidelijk sprake is van een neerwaarts gerichte grondwater stroming (infiltratie). Van de zandlaag van NAP-3,0 tot NAP-6,0 m zijn ter plaatse van de locatie geen stijghoogte gegevens bekend.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 13 van 22

Grondwaterstroming en verspreidingsmogelijkheden mobiele verontreinigingen De horizontale stroomsnelheid van het freatische grondwater in de ophooglaag is in het genoemde onderzoek berekend op circa 0,2 tot 5 m/jaar. Dit is de snelheid waarmee grondwater zich kan verplaatsen richting het oppervlaktewater. De verplaatsingssnelheid van verontreinigingen in het grondwater wordt, naast de grondwaterstroming, bepaald door de retardatiefactor voor de verontreinigende stoffen. Indicatieve analyse van deze retardatie duidt op een retardatiefactor van l 00. De daadwerkelijke verspreiding van verontreinigingen ten gevolge van de grondwaterstroming zal hierdoor minimaal zijn. De verticale inzijging van grondwater uit het holocene pakket is berekend op gemiddeld 0,8 mm/dag. Dit betekent een verticale stroomsnelheid van circa 0,3 m/jaar. Aangezien het holocene pakket in belangrijke mate bestaat uit klei- en veenlagen kan de retardatie van stoften als hoog worden verondersteld waardoor de verticale verspreiding van verontreinigingen gering zal zijn. Onttrekkingen Voor zover bekend komen in de omgeving van het onderzoeksgebied geen onttrekkingen voor die invloed op de heersende grondwaterstroming hebben.

2.6

Onderzoekshypothese en -strategie

Verkennend bodemonderzoek Het onderzoeksprogramma voldoet aan de Nederlandse Norm "Bodem - Landbodem - Strategie voor het uitvoeren van verkennend bodemonderzoek - Onderzoek naar de milieuhygienische kwaliteit van bodem en grond" (NEN 5740 uit 2009). Tijdens het vooronderzoek is informatie naar voren gekomen waardoor de aanwezigheid van een bodemverontreiniging (heterogeen verdeeld) op de locatie kan worden verwacht. De onderhavige locatie is derhalve onderzocht conform de strategie 'verdachte locatie met een heterogeen verdeelde verontreiniging op schaal van monsterneming'. In aanvulling op de NEN 5740 zijn op verzoek van de opdrachtgever alle boringen doorgezet tot 2,0 m -mv, teneinde een zo breed mogelijk inzicht van de bodemkwaliteit te verkrijgen. Op de locatie waar in 2006 saneringswerkzaamheden hebben plaatsgevonden (vlek A) zullen vanuit de onderzoeksopzet grondboringen worden geplaatst tot 2,0 m -mv om te beoordelen of op deze locatie nog sprake is van mobiele verontreinigingen (minerale olie). Verkennend asbest in grondonderzoek Het onderzoeksprogramma voor het asbest in grondonderzoek voldoet aan de Nederlandse Norm "Bodem - Inspectie, monsterneming en analyse van asbest in bodem en partijen grond" (NEN 5707 uit 2003). Voor de onderhavige locatie is gekozen voor de strategie 'verdachte locatie met een diffuse bodembelasting, heterogeen verdeeld'.

Er is voor een verhoogde onderzoeksinspanning gekozen door per deellocatie minimaal vijf graafgaten per RE (l .000 m 2) en één grondmonster per RE ter analyse op asbest samen te stellen. Op deze wijze kan het gehalte asbest in de grond worden beoordeeld van de grove (> 16 mm) en fijne fractie (>0,5-16 mm).

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 14 van 22

3

Uitgevoerd bodemonderzoek

De veldwerkzaamheden hebben plaatsgevonden in de periode van 8 t/m 10 december 2014 en zijn uitgevoerd door en onder leiding van de erkend (senior)veldwerker R. Heitman. Het grondwatermonster is conform de norm minimaal één week na plaatsing op 17 december 2014 genomen door R. Heitman. De werkzaamheden zijn aangenomen door vestiging Dordrecht en uitgevoerd door erkend personeel van vestiging Udenhout. Het veldwerk is uitgevoerd conform de BRL SIKB 2000 - veldwerk bij milieuhygiënisch bodemonderzoek en de bijbehorende protocollen 2001, 2002 en 2018. Het boor- en monsternemingsgereedschap waarvan bij het bodemonderzoek gebruik gemaakt is, staat per boring beschreven in de boorprofielen in bijlage 2. Voor het doorboren van de verhardingslagen en matig tot sterk puinhoudende bodemlagen is in het onderhavige onderzoek gebruik gemaakt van de elektrische ramgutsinstallatie alsmede avegaarboorstelling. Tijdens de boorwerkzaamheden is de grond voortdurend zintuiglijk beoordeeld op de aanwezigheid van bodemvreemde materialen en verontreinigende stoften. Er is onder andere gelet op indicaties voor verontreiniging met minerale olie en vluchtige aromaten. Om de aanwezigheid van minerale olie en/of vluchtige aromaten te detecteren, is getest op een oliewaterreactie 1• Op de locatie van de voormalig verontreinigingsvlek A (zie tek.

in bijlage l .2) zijn twee boringen en een peilfilter geplaatst om vast te stellen of er sprake is van een restverontreiniging met minerale olie. Ten behoeve voor het asbest in grond onderzoek is de locatie onderzocht als één ruimtelijke eenheid (RE) van maximaal l .000 m2 • Het was vanwege de aanwezige verharding / begroeiing niet mogelijk het gehele maaiveld te inspecteren op de aanwezigheid van asbestverdacht materiaal. Voor zover mogelijk is het maaiveld van de RE in haaks op elkaar staande inspectiestroken visueel geïnspecteerd op aanwezigheid van asbestverdacht materiaal. De contactzone (0,0 - 0,5 m -mv) is onderzocht door handmatig graafgaten met minimale afmetingen van 0,3 x 0,3 m te plaatsen. De uitkomende grond van de graafgaten is gezeefd over 16 mm. De fractie > 16 mm is visueel geïnspecteerd op aanwezigheid van asbestverdacht materiaal. Van de uitkomende grond is per RE per maximaal 0,5 m laagdikte een mengmonster van circa lO kg van de fractie <16 mm samengesteld. De grondmonsters zijn geanalyseerd op de fractie >0,5 mm conform NEN 5707. Tijdens de veldwerkzaamheden is zintuiglijk geen asbestverdacht materiaal aangetroffen in de visueel geïnspecteerde grove fractie van de grond (fractie > 16 mm). De ondergrond (0,5 - 2,0 m -mv) is onderzocht middels het plaatsen van minimaal één boring en het visueel inspecteren van de uitkomende grond op aanwezigheid van asbest.

Een olie-waterreactie kan optreden door potentieel verontreinigde grond te mengen met water. Indien minerale olie aanwezig is, vormt zich een oliefilm of drijflaag. Eerder onderzoek heeft uitgewezen dat naarmate de dikte van de oliefilm of drijflaag toeneemt, het gehalte aan minerale olie eveneens toeneemt. De dikte van de oliefilm of drijflaag wordt in vijf gradaties weergegeven: geen, zwakke, matige, sterke en uiterste olie-waterreactie. Niet alle oliesoorten zijn echter op deze manier visueel waarneembaar. Uit ervaring is gebleken dat zwaardere oliesoorten en synthetische olie (bijvoorbeeld snijolie) visueel slecht tot niet waarneembaar zijn.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 15 van 22

3.1

Uitgevoerd onderzoeksprogramma

In tabel 4 en 5 zijn de uitgevoerde werkzaamheden voor het verkennend bodemonderzoek alsmede het asbest in grondonderzoek weergegeven. tabel 4: onderzoeksprogramma verkennend bodemonderzoek Deellocatie

Oppervlakte Aantal boringen (m2) 6 xtot 2,0 m Perceel 4 incl. vml. 998 verontreinigingsvlek mv A m -mv

<D

Aantal Analyses grond peilbuizen l (D 7 x NEN 5740 standaardpakket grond

Analyses water l x NEN 5740 standaardpakket grondwater

meters beneden maaiveld de bovenkant van het filter is circa 0,5 meter beneden de grondwaterstand geplaatst

tabel 5: onderzoeksprogramma asbest in grond onderzoek Deellocatie Perceel 4

<D

Oppervlakte Aantal graafga(m2) ten<D/boringen * 5 graafgaten tot 0,5 m 998 mv l boring tot 2,0 m -mv

Analyses grond l x kwantitatieve analyse asbest in grond (>0,5 mm)

minimale afmeting graafgat: breedte 0,3 x lengte 0,3 m de graafgaten/boringen zijn gecombineerd uitgevoerd met de boringen uit het verkennend bodemonderzoek (tabel 4)

In aanvulling op de NEN 5740 zijn op verzoek van de opdrachtgever alle boringen doorgezet tot 2,0 m -mv, teneinde een zo breed mogelijke inzicht van de bodemkwaliteit te verkrijgen. Voor de milieuhygiënische kwaliteitsbepaling zijn van de bodemlaag tot 1,0 m -mv mengmonsters samengesteld en is één mengmonster van de bodemlaag van l ,0-1,5 m -mv samengesteld voor analyse op het NEN 5740 standaardpakket. Van de bodemlaag tot 2,0 m -mv is in eerste instantie alleen een zintuiglijke beschrijving uitgevoerd. Het aantal analyses is afgestemd op de veldwaarnemingen per perceel. De samenstelling van het NEN 5740 standaardpakket grond en het NEN 5740 standaardpakket grondwater is vastgelegd in de NEN 5740. Het 'NEN 5740 standaardpakket grond' betreft analyse van lutum, organische stof, polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK VROM), minerale olie, zware metalen (barium, cadmium, kobalt, koper, kwik, lood, molybdeen, nikkel en zink) en PCB's. Het 'NEN 5740 standaardpakket grondwater' betreft analyse van minerale olie, zware metalen (barium, cadmium, kobalt, koper, kwik, lood, molybdeen, nikkel en zink), vluchtige chloorkoolwaterstoffen, vluchtige aromaten en naftaleen. Van het grondwatermonster zijn ook de zuurgraad (pH), de elektrische geleidbaarheid (EC) en troebelheid (NTU) bepaald. De voorbehandeling voor de monsters van grond en grondwater zijn conform AS3000 uitgevoerd.

De monsters zijn aangeleverd bij Alcontrol Laboratories B.V. die erkend zijn in het kader van het Besluit bodemkwaliteit voor analyse en conservering van grond, baggerspecie en grondwater onder AS3000. De analysecertificaten zijn opgenomen in bijlage 3. De locaties van de verrichte boringen/graafgaten en geplaatste peilbuis zijn aangegeven op de overzichtstekening in bijlage 1.2. In bijlage 1.3 zijn foto's van de onderzoekslocatie opgenomen.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 16 van 22

4

Resultaten

4.1

Ondiepe bodemopbouw en zintuiglijke waarnemingen

In bijlage 2 is de bodemopbouw van de onderzoekslocatie per boring weergegeven. Hierin zijn ook de zintuiglijke waarnemingen vermeld. Uit de boorprofielen blijkt dat de bodem tot 2,0-2,5 m -mv overwegend uit matig fijn, zwak siltig, zwak tot matig humeus zand bestaat. Onder de zandlaag bevindt zich een (zandige) kleilaag tot 4,0 m -mv (maximale boordiepte). Tijdens de veldwerkzaamheden is visueel geen asbestverdacht materiaal aangetroffen op het maaiveld (ter plaatse van de boringen) en in de opgeboorde grond. In de bovengrond (bodemlaag tot 0,5 - 1,0 m -mv) zijn overwegend zwakke tot sterke bijmengingen van baksteen-, puin-, slakken- en/of kolengruishoudend materiaal aangetroffen. In boring 404 zijn tot 1,8 m -mv bijmengingen van puin- en slakkenhoudend materiaal aangetroffen. de is de bodemlaag van 2,5 - 3,3 m -mv zwak puinhoudend. In boring 407 is in de bodemlaag van l,0-l,5 m -mv nog matig puinhoudend materiaal aangetroffen. Op de locatie van voormalig verontreinigingsvlek A (zie tek. in bijlage l .2) zijn visueel geen kenmerken waargenomen van een restverontreiniging met minerale olie.

4.2

Bodem normering

Voor de beoordeling van de bodemkwaliteit worden de resultaten van de chemische analyses van grond- en grondwatermonsters getoetst aan de bodemnormen die zijn vastgesteld in de vigerende wet- en regelgeving, inclusief richtlijnen opgesteld door het ministerie van Infrastructuur en Milieu. BK Bodem maakt gebruik van het toetsprogramma van Alcontrol dat is gevalideerd met behulp van de Bodem Toets en Validatie (BoToVa)-service van het ministerie. De toetsing conform BoToVa is opgenomen in bijlage 4. In bijlage 5 is een uitgebreide toelichting opgenomen over de omrekening naar standaardbodem (conform de Regeling bodemkwaliteit onderdeel 111), de geldende (land)bodemnormwaarden en de regels voor het vaststellen van een overschrijding van de normwaarden ( conform de Rbk onderdeel IV). Bijlage 6 bevat een overzicht van de wet- en regelgeving voor bodem. De volledige tekst van de bodemnormering is verkrijgbaar via www.overheid.n l. Voor asbest in grond is een interventiewaarde van l 00 mg/kg ds vastgesteld. Aan deze waarde zijn de gewogen asbestconcentraties (mg/kg ds) getoetst. Gewogen betekent het gehalte serpentijnasbest (chrysotiel) vermeerderd met tienmaal het gehalte amfiboolasbest (amosiet, crocidoliet). Indien de gewogen asbestconcentratie in grond boven l 00 mg/kg ds is vastgesteld, is sprake van met asbest verontreinigd grond.

Indien asbest boven l 00 mg/kg ds aanwezig is en deze vóór 1993 is ontstaan, is ongeacht de omvang van de verontreiniging sprake van een geval van ernstige bodemverontreiniging met asbest in grond.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 17 van 22

Aanvullend zijn de analyseresultaten getoetst aan de digitale bodemkwaliteitskaart van de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid en het raamsaneringsplan Stadswerven gebied Maasstraat / omgeving scheepswerf De Biesbosch (BOdemBeheer bv, januari 2005, versie 2.0).

4.3

Samenvatting toetsingsresultaten

De analyseresultaten, de getoetste gestandaardiseerde gehalten en de normwaarden waaraan getoetst is, staan weergegeven in bijlage 4. In tabel 6 en tabel 8 staan de stoffen vermeld waarvan het gestandaardiseerd gehalte in grond of de concentratie in grondwater de normwaarden voor grond en grondwater overschrijden. Met "gestandaardiseerd" wordt bedoeld: omgerekend naar standaard bodem. Om de totale asbestconcentratie te bepalen, moet de som worden genomen van: • de concentratie asbest in grond op basis van de verzamelde asbestfragmenten; • de concentratie asbest in grond op basis van de analyseresultaten. In tabel 7 zijn de totale gewogen asbestconcentraties weergegeven, waaraan getoetst dient te worden. Op enkele analysecertificaten uit bijlage 3 staan de volgende opmerkingen bij enkele parameters vermeld:

l.

Verhoogde rapportagegrens in verband met noodzakelijke verdunning.

2.

Een gedeelte van het gehalte aan minerale olie wordt mogelijk veroorzaakt door de aanwezigheid van polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK).

3.

Er zijn (in de fractie C30 - C40) componenten aangetroffen die hoger zijn dan C40. Het gehalte minerale olie is correct bepaald en betrouwbaar. Er zijn echter ook zwaardere oliecomponenten in het monstermateriaal aanwezig.

4.

Het resultaat is indicatief in verband met storende matrix.

De bovenstaande opmerkingen hebben geen rechtstreekse gevolgen voor de betrouwbaarheid van de analyseresultaten. De analyseresultaten voldoen nog steeds aan de eisen van AS3000.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BKBodem pagina 18 van 22

tabel 6:

overschrijding van de normwaarde door gestandaardiseerd gehalte in grond (gehalte in mg/kg ds)

Monstercode

Boringen

Traject (mmv)

Zintuiglijke waarneming

Uitgevoerde analyse

>AW

>T

>1

Toepasbaar BBK

Kwaliteitsklasse (raamseringsplan)

MMl (perc.4)

407,406, 407

0,0-0,3

Zand, sterk puinhoudend, matig baksteenhoudend, zwak slakhoudend

NEN 5740 pakket

-

-

Industrie

KWT-l

M2 (perc. 4)

405

0,5-0,8

Zand, sterk kolengruishoudend

NEN 5740 pakket

Cadmium (0,654) Kwik (0,207) Lood (l 24) Zink (332) PAK (3,02) PCB (l 04 µg/kg) Minerale olie (250) Kobalt (56,2) Kwik (0,345) Molybdeen (5,4) PAK (8,85) Minerale olie (450)

Zink (664)

Barium (l. 700) Koper (269) Lood (l .560) Nikkel (l 55) PCB som (2.910 µg/kg)

Niet toepasbaar

KWT-3

M3 (perc. 4)

404

0,3-0,8

Zand, zwak puinhoudend, zwak slakhoudend

NEN 5740 pakket

-

-

Niet toepasbaar

Niet herbruikbaar op basis van minerale olie

MM4 (perc. 4)

407,406, 407

0,3-0,8

Zand, zwak puinhoudend

NEN 5740 pakket

-

-

Industrie

KWT-l

MMS (perc. 4)

402,403

0,5-1,0

Zand

NEN 5740 pakket

Nikkel (96,2) PAK (32,4)

Koper (207) Lood (l . l 00) Zink (973)

Niet toepasbaar

Niet herbruikbaar op basis van minerale olie

Cadmium (0,826) Kobalt (15, 8) Koper (774) Kwik (0,23) Lood (75,6) Nikkel (37, 9) Zink (332) PCB (72 µg/kg) Minerale olie (650) Cadmium (0,957) Koper (40,7) Kwik (0,2) Lood (57,7) Zink (393) PAK (2,92) PCB (90 µg/kg) Minerale olie (200) Cadmium (l,29) Kobalt (42,2) Kwik (0,733) Molybdeen (2,5) PCB (384 µg/kg) Minerale olie (950)

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13januari 2015

BKBodem pagina 19 van 22

Monstercode

Boringen

MM6 (perc. 4)

402,403, 405

MM? (perc. 4)

401,402, 403,406, 407

>AW >Î

>I

Traject (mmv) 0,0-0,5

1,0-1,7

Zintuiglijke waarneming

Uitgevoerde analyse

>AW

>T

>1

Toepasbaar BBK

Kwaliteitsklasse (raamseringsplan)

Zand, matig tot sterk puin- en baksteenhoudend

NEN 5740 pakket

Koper (182) Nikkel (90,4) Zink (625)

Barium (l .080) PAK(91,7)

Niet toepasbaar

Niet herbruikbaar op basis van minerale olie

Zand

NEN 5740 pakket

Kobalt (52, 7) Kwik (0,209) Lood (234) Molybdeen (2,4) PCB (121 µg/kg) Minerale olie (733) Cadmium (0,647) Koper (67,2) Kwik (0,256) Lood (112) Zink (274) PCB (81) Minerale olie (450)

-

-

Industrie

KWT-1

..

: gestandaardiseerd gehalte groter dan de achtergrondwaarde en kleiner dan of geliJk aan de tussenwaarde (licht verontreinigd) : gestandaardiseerd gehalte groter dan de tussenwaarde ( (AW + 1) / 2) en kleiner dan of gelijk aan de interventiewaarde (matig verontreinigd) : gestandaardiseerd gehalte groter dan de interventiewaarde (sterk verontreinigd) : geen gestandaardiseerd gehalte boven de betreffende normwaarde

tabel 7:

te toetsen asbestconcentraties

RE

Graafgaten

Bodemtraject (m-mv)

Concentratie materialen (mg/kg ds)

Concentratie monsters grond (mg/kg ds)

Te toetsen concentratie (mg/kg ds)

RE?

402,403,405,406,407

0,0- 0,5

-

20

20

tabel 8:

overschrijding van de normwaarde door concentratie in grondwater

Grondwatermonstercode 401

>S >T >1

NTU

Filterstelling (m-mv)

Grondwaterstand (m-mv)

2,8-3,8

2,3

Electrische geleidbaarheid (1,1S/cm) 719

Zuurgraad (-)

Troebelheid (NTU)

Uitgevoerde analyses

7,4

29,43

NEN 5740 pakket

>S (1,1g/l)

>T (1,1g/l)

>1

Barium (110) Molybdeen (12) Som 1,2-dichloorethenen (0,38)

-

-

(1,1g/l)

: concentratie groter dan de streefwaarde en kleiner dan of geluk aan de tussenwaarde (licht verontreinigd) : concentratie groter dan de tussenwaarde ( (S + 1) / 2) en kleiner dan of gelijk aan de interventiewaarde (matig verontreinigd) : concentratie groter dan de interventiewaarde (sterk verontreinigd) : geen concentratie boven de betreffende normwaarde : Nephelometric Turbidity Unit; De in de NEN 57 44 genoemde (maximale) troebelheid van l O NTU is slechts indicatief. Als troebelheid hoger dan l O NTU wordt geconstateerd, kan toch monsterneming plaatsvinden (mits elektrische geleidbaarheid gestabiliseerd is).

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13januari 2015

BK Bodem pagina 20 van 22

4.4

Interpretatie van de analyseresultaten

Onderstaand is een interpretatie weergegeven van de analyseresultaten van het uitgevoerde onderzoek. Analyseresultaten grond Uit de analyseresultaten van het ter plaatse van perceel 4 uitgevoerde bodemonderzoek blijkt dat de bodemlaag tot 1,0 m -mv overwegend matig(> tussenwaarde) tot sterk(> interventiewaarde) verontreinigd is met zware metalen (barium, koper, lood, nikkel en/of zink) en/of PAK. Plaatselijk is eveneens een sterk verhoogd gehalte PCB's aangetoond (boring 405, M2). De overige zware metalen (cadmium, kobalt kwik molybdeen), de parameters minerale olie, PAK en/of de somparameter PCB's zijn overwegend licht verhoogd (> achtergrondwaarde) aangetoond. op basis van de zintuiglijke waarnemingen tijdens het veldonderzoek kan deze matig tot sterk verontreinigde grond zich plaatselijk uitstrekken tot 1,2 à 1,8 m -mv. Uit de toetsing aan de digitale bodemkwaliteitskaart voor de Drechtsteden blijkt dat deze grond als "Niet toepasbaar" of als "Industrie" beoordeeld dient te worden voor toepassing binnen de Drechtsteden. Op basis van het raamsaneringsplan voor de locatie Stadswerven dient deze bodemlaag, wanneer een minerale olie gehalte < 500 mg/kg ds is aangetoond (MM l, M2 en MM4) als KWT-1 en/of KWT-3 grond aangemerkt te worden.

Wanneer een minerale olie gehalte > 500 mg/kg ds is aangetoond (M3, MM5 en MMó) is de grond niet geschikt voor hergebruik op de locatie Stadswerven. Uit de analyseresultaten van het mengmonster dat is samengesteld van de zintuiglijk niet verdachte bodemlaag van 1,0-1, 7 m -mv blijkt dat de parameters cadmium, koper, kwik, lood, zink, minerale olie en de somparameter PCB's licht verhoogd zijn aangetoond. Op basis van de toetsing aan de digitale bodemkwaliteitskaart voor de Drechtsteden blijkt dat deze grond als "Industrie" beoordeeld dient te worden. Op basis van het raamsaneringsplan voor de locatie Stadswerven dient deze bodemlaag als KWT-1 grond aangemerkt te worden. Analyseresultaten grondwater Het grondwater binnen perceel 4 licht verontreinigd(> streefwaarde) met de parameters barium, molybdeen en som (cis, trans) 1,2 dichloorethenen. Analyseresultaten asbest in grond Uit het uitgevoerde verkennend onderzoek asbest in grond binnen perceel 4 blijkt dat ter plaatse van de ruimtelijke eenheid aangeduid als RE7 (gehele locatie) in het mengmonster een gewogen asbestgehalte van 20 mg/kg ds is aangetoond. Het aangetroffen asbest betreft niet-hechtgebonden Chrysotiel en Amosiet (board en spuitasbest).

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 21 van 22

5

Conclusies en aanbevelingen

In december 2014 is een verkennend bodemonderzoek uitgevoerd op de locatie aangeduid als de 'Landtong' nabij Maasstraat l l te Dordrecht. De 'Landtong' is (ten behoeve van het bodemonderzoek) onderverdeeld in vier deellocaties /percelen.Het onderhavige onderzoek heeft betrekking op perceel 4. Het bodemonderzoek is uitgevoerd in het kader van het bouwen woonrijp kunnen opleveren van de locatie alsmede het eventueel aan kunnen vragen van een omgevingsvergunning. Het doel van het bodemonderzoek is het vaststellen / actualiseren van de huidige milieuhygiënische bodemkwaliteit. Grond Op de locatie van voormalig verontreinigingsvlek A zijn visueel geen kenmerken waargenomen van een restverontreiniging met minerale olie. Uit de analyseresultaten blijkt dat de bodemlaag tot 1,0 m -mv overwegend heterogeen verdeeld matig tot sterk verontreinigd is met barium, koper, lood, nikkel, zink en/of PAK. Plaatselijk is eveneens een sterk verhoogd gehalte PCB's aangetoond. De parameters cadmium, kobalt kwik, molybdeen, minerale olie, PAK en/of de somparameter PCB's zijn overwegend licht verhoogd. De matig tot sterke bodemverontreiniging wordt met name gerelateerd aan de bijmengingen die in de grond zijn waargenomen. Plaatselijk wordt de matig tot sterk verontreinigde grond, op basis van de veldwaarnemingen, in diepere lagen verwacht.

Uit de toetsing aan de digitale bodemkwaliteitskaart voor de Drechtsteden blijkt dat deze grond overwegend als "Niet toepasbaar" of als "Industrie" beoordeeld dient te worden. Op basis van het raamsaneringsplan voor de locatie Stadswerven dient deze bodemlaag enerzijds als KWT- l / KWT-3 grond en anderzijds als niet geschikt voor hergebruik aangemerkt te worden. Uit de analyseresultaten van het mengmonster dat is samengesteld van de zintuiglijk niet verdachte bodemlaag van l ,0-1, 7 m -mv blijkt dat de parameters cadmium, koper, kwik, lood, zink, minerale olie en de somparameter PCB's licht verhoogd zijn aangetoond. Op basis van de toetsing aan de digitale bodemkwaliteitskaart voor de Drechtsteden blijkt dat deze grond als "Industrie" beoordeeld dient te worden. Op basis van het raamsaneringsplan voor de locatie Stadswerven dient deze bodemlaag als KWT- l grond aangemerkt te worden. Uit de analyseresultaten van het asbestonderzoek blijkt dat op de locatie een gewogen asbestgehalte van 20 mg/kg ds is aangetoond (niet-hechtgebonden Chrysotiel en Amosiet). Grondwater Het grondwater binnen perceel 4 licht verontreinigd(> streefwaarde) met de parameters barium, molybdeen en som (cis, trans) l,2 dichloorethernen.

Aanbevelingen: Aanbevolen wordt om op basis van het definitief herinrichtingsplan, het raamsaneringsplan en het onderhavige bodemonderzoek een grondstromenplan op te stellen. Voor de onderhavige locatie geldt dat deze in de huidige situatie nog niet geschikt is voor de toekomstige bestemming (wonen met tuin) vanwege het feit dat in de bodemlaag van 0,0-1,0 m-mv sprake is van matige tot sterke verontreinigingen.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

BK Bodem pagina 22 van 22

Voor de inrichting van de locatie geldt op basis van het raamsaneringsplan dat de leeflaag ter plaatse van de te realiseren tuinen moet voldoen aan KWT-0 grond en dat er geen asbestgehalten in aanwezig mogen zijn hoger dan de restconcentratienorm. Tevens mag er niet meer dan 2% bodemvreemd materiaal in aanwezig zijn. Ter plaatse van bebouwing en verhardingen mag wel sprake zijn van KWT-3 grond. Wanneer binnen de locatie graafwerkzaamheden plaats zullen vinden voor het bouw- en woonrijp maken komt de grond welke op basis van het onderhavige onderzoek is aangeduid als maximaal KWT-3 grond in aanmerking als aanvulgrond binnen gebieden welke zijn aangemerkt als sterk verontreinigde zones binnen Stadswerven dan wel ter plaatse van aanvullingen < 1,5 meter. De locaties waar KWT-3 grond zal worden herschikt/ toegepast dienen wel na toepassing voorzien te worden van een leeflaag / afdeklaag afgestemd op toekomstig gebruik conform het raamsaneringsplan. De grond welke is aangemerkt als 'niet herbruikbaar' is niet geschikt om binnen de locatie Stadswerven her te gebruiken, op basis van het feit dat er een gehalte voor minerale olie is aangetroffen> 500 mg/kg ds (gestandaardiseerde waarde). Wanneer bij de herinrichting van de locatie deze grond vrijkomt, dient deze afgevoerd te worden naar een erkende verwerker.

Aanvullend / nader onderzoek naar de aangetroffen matige tot sterke verontreinigingen met zware metalen en / of PAK in de bodemlaag van 0,0-1,0 m-mv op de locatie wordt vooralsnog niet noodzakelijk geacht vanwege het feit dat deze verontreinigingen kenmerkend zijn voor het plangebied Stadswerven. Voor het aangetroffen asbestgehalte is op basis van de norm vanuit het laboratorium, vanwege het feit dat boven de 4 mm niet-hechtgebonden asbest is aangetroffen geadviseerd een SEM-analyse uit te voeren om tevens de fijne fractie(< 0,5 mm) te kunnen bepalen. In overleg met de opdrachtgever is deze aanvullende SEM-analyse niet uitgevoerd. Aanbevolen wordt om op de locatie een aanvullend / nader asbest in grond onderzoek uit te voeren middels het graven proefsleuven en separate analyses per proefsleuf om aan te kunnen tonen of op de locatie sprake is van asbestgehalten boven de restconcentratienorm (l 00 mg/kg ds). Middels het onderhavige bodemonderzoek kan de locatie conform de uitgangspunten vanuit het Raamsaneringsplan woon- en bouwrijp worden gemaakt waarna de omgevingsvergunning kan worden aangevraagd. De werkzaamheden in de verontreinigde bodemlaag tot circa 1,0 m -mv betreffen saneringswerkzaamheden welke onder het raamsaneringsplan uitgevoerd dienen te worden.

Opgemerkt wordt dat het uiteindelijke (eind)oordeel ten aanzien van de bevindingen uit voorliggend rapport is voorbehouden aan het bevoegd gezag. Wij adviseren daarom dit rapport ter beoordeling aan het bevoegd gezag voor te leggen. Bij werkzaamheden in de bodem dient rekening te worden gehouden met de veiligheidsmaatregelen conform de CROW-132 'werken met verontreinigde grond en grondwater'. Het bodemonderzoek is een momentopname en een indicatie van de kwaliteit van grond en grondwater. Het bodemonderzoek heeft over het algemeen een geldigheid van twee tot vijf jaar. De exacte geldigheidstermijn is afhankelijk van het bevoegd gezag dat het onderzoek beoordeelt.

Landtong (nabij Maasstraat 11 ), perceel 4 te Dordrecht Verkennend bodemonderzoek 1 144256 1 13 januari 2015

Bijlage

1

Tekeningen

Bijlage

1.1 Topografische ligging Schaal : zie schaallat

GETEKEND

PR OJECTO MS CHRIJVIN G

P.E.B. de Boer

Stadswerven te Dordrecht, Landtong (nabij Maasstraat 11)

GECON TROLEERD

F. Stelten TEKENING OMSC HRIJVING

Topografische ligging

FOR MAAT

A4 ST ATUS

OP DRACH TG EVER

Definitief

Gemeente Dordrecht

SCHAAL

n.v.t. PR OJECTN UMME R

BIJLAG EN UMME R

144256

1.1

DATUM

13-01-2015

BLAD

1

van 1

P:\2014\4200\144256 - Historisch Onderzoek 2 Locaties Stadswerven Te Dordrecht\07- Tekeningen\Uitgaand\144256 Bijlage 1.2 Oostelijke En Westelijke Toegangsweg.dwg

; by Peter de Boer

Bijlage

1.2 Overzichtstekening Schaal l : 500

-------

/ I I l

\j

l!li402

F2¼.-

11]403

I

~

~

~

/

404

'

RE07

I

CL-~ ~

•

[11405

! ~~~

r---

-----=-.- 'I

F22

/

/ ,401

11]401 /

vlek A

---

----- ----- -----

1 ___--

~ -' -........_____--J...,,,,,,,,. __,,,,,,,,,..--------

~

Detail perceel 4

E

s: schaalstok l2.000

schaalstok 1500

LEGENDA '

Boring met peilbuis

•

Boring

□

R-E--

Graafgat 10.3 m x 0,3 ml Grens ruimtelijke eenheid Ligging onderzoekslocatie

Bebouwing Kadastrale grens Contour vml. verontreiniging

<C

Fotolocatie Voormalige ondergrondse tank

,Jl.

""

~

~

~

Gras / onverhard

Water Klinkerverharding

N

Dl

GETEKEND

www.bkingenieurs.nl

PROJECT OM S C HR IJ VING

asbest civiel&sport opleidingen arbo & veiligheid milieuadvies bodem professionals geluid & trillingen caribbean bouwfysica certijn vastgoedbeheer projectmanagement duu1211amheld maritiem

Stadswerven te Dordrecht, Landtong (nabij Maasstraat 11)

M. Brink / N. vd Boom GECONTROLEERD

F. Stelten TEKENING OM S C HR IJ VING FORMAAT

Overzichtstekening Perceel 4

A3 STATUS

0 P DRACHT GEVER

Definitief Gemeente Dordrecht SCHAAL

1:2.000 / 1:500 PROJECT NUMMER

BIJLAGENUMMER

144256

1.2

DATUM BLAD

12-01-2015

van 1

Bijlage

1.3 Locatiefoto's

Aantal pagina's: 2

Overzichtsfoto

Foto 22

Stadswerven Noord te Dordrecht (Landtong), perceel 4 Verkennend bodemonderzoek

144256

12 januari 2015 Bijlage: 1.3

Stadswerven Noord te Dordrecht (Landtong), perceel 4 Verkennend bodemonderzoek

144256

12 januari 2015 Bijlage: 1.3

Bijlage

2

Boorprofielen Aantal pagina's : 3 (inclusief legenda)

Boring: 401

0

[1

il.à -30

---------50

-100

1,

-200

-250

-300

-350

I· I·

braak Zand, matig fijn, zwak siltig, zwak humeus, sterk puinhoudend, matig baksteenhoudend, zwak slakhoudend, geen olie-water reactie, neutraal grijsbruin, Ramguts Zand, matig fijn, zwak siltig, zwak humeus, zwak puinhoudend, geen olie-water reactie, neutraal grijsbruin,

braak Zand, matig fijn, zwak siltig, zwak humeus, matig puinhoudend, matig baksteenhoudend, matig grindhoudend, geen olie-water reactie, neutraal oranjebruin, Schep