2a Toelichting - Bijlage 22 Energie Maasterras.pdf

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras

projectnummer 0473236.100 concept 3 november 2023

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras

projectnummer 0473236.100 concept 3 november 2023

Auteurs J. van Vuuren S. Bosma

Opdrachtgever Gemeente Dordrecht Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT

Gecontroleerd:

datum 3 november 2023

beschrijving

vrijgave

Inhoudsopgave

Blz.

1

Inleiding

1

1.1 1.2 1.3 1.4

Ontwikkeling Maasterras Omgevingseffectrapport Maasterras Energietransitie en circulariteit Leeswijzer

1 1 2 2

2

Achtergrond energie: beleid, afspraken en ambities

3

2.1 2.1.1 2.1.2 2.1.3 2.1.4 2.2 2.3

Beleidskader Energie & Circulariteit Europees Beleid Rijksoverheid Provinciaal en regionaal beleid Gemeentelijk beleid Ambities voor Maasterras Onderzoeksopzet

3 3 4 6 6 6 7

3

Energie huidige situatie en referentiesituatie

8

3.1 3.2

Huidige situatie Referentiesituatie

8 9

4

Energiebalans Maasterras

10

4.1 4.1.1 4.1.2 4.1.3 4.2

Alternatieven voor Maasterras Alternatief Behoudend Alternatief Hoogstedelijk Alternatief groen en gezond Voorkeursalternatief

10 10 14 18 22

5

Circulariteit binnen Maasterras

28

6

Aanbevelingen en conclusies

29

6.1 6.2

Duurzame energie Circulariteit

29 29

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

1

Inleiding

1.1

Ontwikkeling Maasterras Gemeente Dordrecht werkt aan de herontwikkeling van Maasterras aan de noordwestkant van Dordrecht. Het gebied, gelegen tussen het spoor en de A16, is voornamelijk in gebruik als bedrijventerrein. Maasterras grenst aan de rivier de Oude Maas. Aan de oostkant van het gebied ligt het woongebied van Dordrecht, de wijk Krispijn en de Componistenbuurt. Aan de noordzijde ligt, achter de spoordijk, het oude historische centrum met haar 19e -eeuwse schil. Vanaf het spoor dient het gebied als entreelocatie van de stad. Komend met de trein vanuit Rotterdam en Zwijndrecht biedt het Maasterras aan de rechterzijde een eerste aanblik van de stad Dordrecht. Het gebied ligt op korte afstand (ca. 1 km) van station Dordrecht.

Figuur 1.1 Plangebied Maasterras

De gemeente Dordrecht wil in de komende 10-15 jaar het Maasterras herontwikkelen tot een nieuw stedelijk woongebied met voorzieningen. Het gebied moet een kwaliteitsimpuls krijgen en tegelijkertijd een belangrijke bijdrage leveren aan de woningbouwopgave van de stad. De ambities is om binnen dit gebied ruimte te bieden aan 2.000 tot 4.000 woningen en circa 25.000 m2 bvo bedrijvigheid. Dordrecht zet voornamelijk in op verdichting langs het spoor, in de omgeving van de stations. Hiervoor is de ontwikkelvisie Spoorzone opgesteld, de gemeenteraad stelde deze visie in 2021 vast. Maasterras is hierin opgenomen.

Blad 1 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

1.2

Omgevingseffectrapport Maasterras Voor Maasterras wordt de milieueffectrapportage (m.e.r.) doorlopen en een Milieueffectrapport (MER) opgesteld. Het MER onderzoekt de effecten van de ontwikkeling op de leefomgeving. Het MER kijkt verder dan alleen de milieueffecten. Aspecten zoals werkgelegenheid, gezondheid en klimaat krijgen ook een plek in het MER. In plaats van MER wordt dan ook gesproken van een Omgevingseffectrapport (OER). Het OER onderzoekt alternatieven voor Maasterras. Voor de ontwikkeling zijn drie stedenbouwkundige alternatieven opgesteld. Het OER toetst deze alternatieven op de effecten op de leefomgeving. Voor de toetsing wordt gebruik gemaakt van de zeven doelen die de gemeente Dordrecht in de Omgevingsvisie beschreven heeft. Deze doelen en de onderliggende aspecten vormen het beoordelingskader voor het OER. Eén van de doelen betreft ‘Duurzame Stad’. Dit doel gaat onder andere over energie en circulariteit. Dit rapport onderzoekt en beschrijft de effecten van de ontwikkeling van Maasterras op het energieverbruik en de mogelijkheden om op een duurzame manier in de energiebehoefte te voorzien.

1.3

Energietransitie en circulariteit Energie en circulariteit binnen het OER Maasterras energieneutraal ontwikkelen is een van de doelen voor de ontwikkeling. Dit houdt in dat met de ontwikkeling ingezet wordt op verminderen van de energievraag én benutten of opwekken van duurzame energie. Het doel van dit onderzoek is het in beeld brengen van de energievraag van Maasterras. Vervolgens geeft het onderzoek inzicht in de mogelijkheden om op een duurzame manier te voorzien in de energievraag. Voor circulariteit zijn geen concrete doelen benoemd, maar dit aspect speelt wel een rol binnen de ambitie duurzaamheid. In dit onderzoek is het beleid ten aanzien van circulariteit beschreven. Van daaruit is gekeken wat dit betekent voor de ontwikkeling van Maasterras en in hoeverre maatregelen voor circulariteit toegepast of afgedwongen kunnen worden. Beoordelingskader voor het OER Voor de beoordeling maakt het OER gebruik van een beoordelingskader met een minimale en optimale kwaliteit. De minimale kwaliteit is de gewenste minimale kwaliteit voor het betreffende thema. Hier moet de ontwikkeling van Maasterras in beginsel aan voldoen. Als de minimale kwaliteit niet gehaald wordt, wil dat niet zeggen dat het plan niet door kan gaan. Het niet halen van de minimale kwaliteit kan eventueel gecompenseerd worden door op een of meerdere thema’s een hogere kwaliteit na te streven.

De optimale kwaliteit is een streefbeeld, een beeld waarbij het betreffende aspect zo optimaal mogelijk ingevuld is. De minimale en optimale kwaliteit kan gezien worden als twee uitersten van de beoordeling op doelbereik. De tabel toont de criteria die horen bij de minimale en optimale kwaliteit voor energie.

1.4

Leeswijzer Na dit inleidende hoofdstuk is in hoofdstuk 2 het relevante beleid en achtergrondinformatie beschreven. Hoofdstuk 3 schetst een beeld van de huidige situatie en referentiesituatie voor Maasterras. In hoofdstuk 4 is een analyse van de energievraag en mogelijkheden voor duurzame energie opgenomen.

Blad 2 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

2

Achtergrond energie: beleid, afspraken en ambities Voor de ontwikkeling van de Maasterras dient met verschillende Europese, nationale, provinciale, regionale en gemeentelijke beleidsuitgangspunten ten aanzien van energie en circulariteit rekening gehouden te worden. In dit hoofdstuk zijn de relevante beleidsstukken beschreven.

2.1

Beleidskader Energie & Circulariteit

2.1.1

Europees Beleid Europese Green Deal: wetsvoorstel klimaatpakket (2021) Energie De Europese Commissie presenteerde 14 juli 2021 het klimaatpakket tegen klimaatverandering. Het hoofddoel is het terugbrengen van de CO2-uitstoot met 55% in 2030, ten opzichte van 1990. In 2050 zou Europa het eerste klimaatneutrale continent moeten worden. Om de Europese Unie (EU) voor 2050 klimaatneutraal te maken, is er een routekaart uitgestippeld met een reeks aan maatregelen, zoals: ▪ In 2030 moet 40% van de opgewekte energie schoon zijn; ▪ Vanaf 2035 mogen er geen benzineauto’s meer worden geproduceerd; ▪ Reeds nu moeten energiebedrijven en zware industrie betalen om CO 2 uit te stoten. De Commissie stelt nu voor de komende jaren steeds minder CO2 uitstoot toe te staan. Door de prijs van emissierechten op te voeren worden bedrijven gemotiveerd hun CO 2uitstoot terug te brengen. Dit moet vanaf 2025 ook gaan gelden voor sectoren als het transport en de bouw. ▪ De Commissie stelt voor om belasting te heffen op de brandstof voor scheepvaart en luchtvaart. De Europese Green Deal bestrijkt alle sectoren van de economie, met name vervoer, energie, landbouw en infrastructuur, maar ook bijvoorbeeld de ICT. Om de doelstellingen te halen, zijn grote investeringen nodig. Jaarlijks zal er naar schatting 260 miljard euro extra geïnvesteerd moeten worden.

Het klimaatpakket bestaat uit een groot aantal wetten en zal het de Europese economie en samenleving diepgaand veranderen. De EU-landen en het Europees Parlement moeten de maatregelen nog goedkeuren. Circulariteit Om er voor te zorgen dat de EU in 2050 klimaatneutraal is, is de Europese Green Deal dus in het leven geroepen. Om deze Europese Green Deal te behalen is het uitbreiding van de circulaire economie ook essentieel onderdeel aangezien de transitie van een lineaire naar een circulaire economie veel CO2 bespaart. Het “actieplan voor een circulaire economie” vanuit de Europese Commissie is daarom een van de bouwstenen van de Europese Green Deal. Het actieplan dient als toekomstgerichte agenda voor Europa. Met dit actieplan wil de Europese Commissie de standaard veranderen naar duurzame producten, diensten en bedrijfsmodellen en consumptiepatronen op zo'n manier beïnvloeden zodat er minder afval wordt geproduceerd. In het actieplan voor een circulaire economie wordt het beleid voor duurzame producten omschreven. Producten moeten duurzaam gemaakt worden, gebruikers en overheidsinkopers moeten een grotere rol krijgen, en er moet meer nagedacht worden over circulariteit tijdens het maken van producten.

Blad 3 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

Daarnaast richt het actieplan zich op minder afval en meer waarde. Er moet minder afval ontstaan en de hoeveelheid niet-gerecycled stedelijk (rest)afval moet tegen 2030 de helft zijn. Hiervoor is het volgende nodig: • een versterkt afvalbeleid; • meer vertrouwen in het gebruik van tweedehands grondstoffen; • een goed werkende markt voor tweedehands grondstoffen; • minder uitvoer van afval uit de EU. Ook beschrijft het actieplan drie sector overschrijdende acties: • Circulariteit moet als voorwaarde worden gezien voor klimaatneutraliteit. • Er moeten maatregelen worden genomen om de financiering te sturen naar duurzamere productie- en consumptiepatronen. • Onderzoek, innovatie en digitalisering moeten de overgang naar een circulaire economie aanmoedigen1. Al met al richt het actieplan zich vooral op duurzame producten, diensten en bedrijfsmodellen en op het verminderen van afval. Voor gemeenten ligt hier een kans om dit lokaal te bevorderen.

2.1.2

Rijksoverheid Klimaatakkoord (2016) Op 28 juni 2019 heeft het kabinet het Klimaatakkoord gepresenteerd. Het belangrijkste doel van het Klimaatakkoord is de CO2-uitstoot in 2030 met 49% te reduceren vergeleken met 1990. In 2050 moet de uitstoot van broeikasgassen met 95% afgenomen zijn. Deze nationale klimaatdoelen zijn vastgesteld in de klimaatwet (d.d. 2 juli 2019), waarop ze wettelijk zijn verankerd. Daarnaast heeft Nederland als streefdoel opgenomen dat de elektriciteitsproductie voor 100% CO2-neutraal is in 2050. In de klimaatwet is opgesteld dat de overheid elke 5 jaar een klimaatplan opstelt voor de eerstvolgende tien jaren. Dit klimaatplan bevat o.a. de maatregelen die getroffen worden om de doelstellingen te halen, het verwachte hernieuwbare energie en de verwachte besparing op het primaire energiegebruik. In het klimaatplan 2021-2030 wordt benadrukt dat de beschikbare ruimte zo efficiënt mogelijk benut moet worden door meervoudig ruimtegebruik. Vraag en aanbod dienen zoveel mogelijk bij elkaar worden gebracht. Om de doelstellingen van het klimaatakkoord te kunnen halen, wordt van o.a. Nederland verwacht dat zij doelstellingen vastleggen en behalen. Een van de doelen van het klimaatakkoord is dat 1,5 miljoen Nederlandse huizen aardgasvrij zijn in 2030. In 2050 geldt dat voor alle 7,2 miljoen huizen. Dit heeft weerslag op het beleid van gemeenten.

Derhalve hebben zij in het Klimaatakkoord afgesproken om met provincies, waterschappen, Rijk en maatschappelijk partners te werken aan Regionale Energiestrategieën. Klimaatwet (2019) De Klimaatwet is het wettelijk kader voor het klimaatakkoord. De Klimaatwet moet burgers en bedrijven zekerheid geven over de klimaatdoelen: 49% minder CO2-uitstoot in 2030 ten opzichte van 1990. De noodzaak om de gaswinning in Groningen versneld terug te brengen geeft daarbij extra urgentie. Op deelgebieden zijn al ‘Green Deals’ afgesloten, die bijvoorbeeld mikken op het aardgasloos maken van de gebouwde omgeving. BENG-norm (2021) Vanaf 1 januari 2021 moet alle nieuwbouw voldoen aan de eisen voor Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG). Die eisen vloeien voort uit het Energieakkoord voor duurzame groei en uit de Europese Energy Performance of Buildings Directive (EPBD). De verwachting is dat in de loop der 1 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52020DC0098&from=EN

Blad 4 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

tijd de BENG-norm verder wordt aangescherpt. De BENG-eisen zijn verschillend voor ieder gebouwtype. De Europese richtlijn EPBD stelt dat overheidsgebouwen een voorbeeldfunctie hebben. Daarom moeten nieuwe overheidsgebouwen bij aanvraag van de omgevingsvergunning reeds vanaf 1 januari 2019 bijna energieneutraal zijn. Zie ook de paragraaf voor gemeentelijk beleid voor de BENG-normen die de gemeente Amsterdam hanteert, deze wijken af van de landelijke BENG normen. Van Afval Naar Grondstof – Huishoudelijk afval (VANG-HHA) Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), de Koninklijke Vereniging voor Afval- en Reinigingsmanagement (NVRD), Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) hebben in 2014 gezamenlijk het uitvoeringsprogramma Van Afval Naar Grondstof – Huishoudelijk afval (VANGHHA) opgesteld. De streven van dit uitvoeringsprogramma VANG-HHA was 75% afvalscheiding en 100 kilo restafval per inwoner in 2020. Intussen is het programma onderdeel geworden van het nationale circulaire economie programma ‘Nederland Circulair in 2050’. Dit programma heeft als doen om geen restafval meer te hebben in Nederland in 2050 2. Nederland circulair in 2050 Nederland wil in 2050 een circulaire economie hebben. Als tussendoel wil Nederland 50% minder primaire grondstoffen (mineralen, metalen en fossiel) gebruiken in 2030 .

In het Rijksbrede programma Circulaire Economie wordt omschreven hoe Nederland de doelstelling ‘Nederland circulair in 2050’ gaat behalen. Het programma omschrijft drie strategische doelen: 1. Grondstoffen in bestaande ketens worden zo goed mogelijk gebruikt, zodat er minder grondstoffen nodig zijn. 2. Wanneer nieuwe grondstoffen nodig zijn, worden niet-duurzame grondstoffen vervangen door duurzame grondstoffen. 3. Er worden nieuwe manieren ontwikkeld om producten te maken, nieuwe producten worden circulair ontworpen en gebieden worden anders ingericht. Ook worden nieuwe manieren van consumeren aangemoedigd. Van overheden, waaronder provincies en gemeenten, wordt verwacht dat zij niet alleen toezicht houden, maar ook richting geven en samenwerken met verschillende partijen. Overheden kunnen meehelpen door eisen te stellen aan de circulariteit van producten en diensten bij overheidsinkopen en door de totale levenscyclus en kosten mee te nemen in aanbestedingen. Gemeenten kunnen extra meehelpen door te zorgen voor een groter aanbod van nieuwe reparatie- en kringloopideeën, circulair en biobased bouwen een plek te geven in projecten en in samenwerking met producenten, en afval- en recyclingbedrijven te werken aan minder afval.

Circulair Nederland en Grondstoffenakkoord (2018) In 2018 is het Rijksbrede programma ‘Nederland circulair in 2050’ verschenen en begin 2019 het ‘Grondstoffenakkoord’. De doelen zijn scherp: in 2030 moet de Nederlandse economie voor 50% op hergebruikt materiaal draaien, in 2050 zelfs voor 100%. Milieuprestatie Gebouw (MPG) (2018) Sinds 1 januari 2018 geldt een maximale Milieu Prestatie Gebouw (MPG) score van € 1,00 /m 2 BVO (euro/m2/jaar) voor nieuwbouwwoningen en kantoren. Grofweg gesteld geeft de MPG in één score aan wat de milieudruk is van de toegepaste materialen in een gebouw. Hoe lager de MPG, hoe duurzamer het materiaalgebruik. Op 1 juli 2021 is de milieuprestatie voor nieuwe woningen (niet voor kantoren) aangescherpt van 1,0 naar 0,8. Het doel is om de eis stapsgewijs scherper te stellen en uiterlijk in 2030 te halveren. 2 Beleidsplan en afval en grondstoffen 2021 - 2023.pdf

Blad 5 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

2.1.3

Provinciaal en regionaal beleid Regionale Energiestrategie Drechtsteden In de Regionale Energiestrategie Drechtsteden (RES) is een voorzet gegeven voor de potentiële bronnen en locaties om in 2030 0,37 TWh aan duurzame elektriciteit binnen de regio op te wekken. Ten zuiden van Dordrecht aan de westkant van de A16, op circa 4 km afstand van Maasterras, is een uitwerkingsgebied aangeduid dat geschikt kan zijn voor grootschalig opwekking van zonne- of windenergie. De regio wil minstens 12.000, maar liever nog 25.000 woningequivalenten (bestaande woningen en bedrijven) in de Drechtsteden aardgasvrij maken en op duurzame warmtebronnen aansluiten. Dit is bovenop de 7.500 woningequivalenten die nu al aardgasvrij zijn en aangesloten zijn op een warmtenet.

2.1.4

Gemeentelijk beleid Transitievisie Warmte Dordrecht (2021) De Transitievisie Warmte 2021 beschrijft per buurt de route naar aardgasvrije woningen en gebouwen. Voor Maasterras is de aanbevolen warmteoptie all-electric of aansluiting op het warmtenet. Hierbij zal de transitie naar duurzame warmtelevering de fasering van de gebiedsontwikkeling volgen. Integrale Laadvisie Gemeente Dordrecht (2021) Hierin is de strategie van de gemeente Dordrecht opgenomen om tijdig een toegankelijke, betaalbare, betrouwbare en veilige laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen te realiseren. Er is een sterke groei in het aantal publieke laadpunten nodig, om aan de behoefte van 2030 te voldoen. Stroom hiervoor moet groen opgewekt zijn. Project Dordrecht Circulair Het project Dordrecht Circulair biedt richting en handvatten om de circulaire economie te stimuleren. Een factsheet, met daarin weergegeven de energie- en bouwvolumes voor het bouwen van woningen en utiliteitsbouw per jaar, laat zien dat er naast beton grote andere volumes grondstoffen in Dordrecht vrijkomen. Denk aan steen, hout- en metaalstromen. De gemeente daagt het bedrijfsleven en andere organisaties uit om na te denken over circulaire verdienmodellen en ketens voor deze en andere grondstoffenstromen. De gemeente denkt hier graag aan mee en faciliteert deze transitie naar een circulaire economie.

De gemeente zet zich in voor een regionale aanpak voor de transitie naar een circulaire economie. Bij bouwprojecten zet Dordrecht in op de volgende principes: reduceren van milieu-impact (door hergebruik, biobased oplossingen etc.); flexibel en losmaakbaar bouwen (eenvoudige aanpassing functie en indeling en uit elkaar te halen zonder materiaalverlies); registratie van materialen/grondstoffen via een materialenpaspoort.

2.2

Ambities voor Maasterras Voor de ontwikkeling van Maasterras zijn ambities geformuleerd aan de hand van de doelen uit Omgevingsvisie Dordrecht 1.0. Deze doelen vormen het beoordelingskader voor het OER. In onderstaande tabel zijn de ambities kort toegelicht. Ook is aangegeven welke aspecten per ambitie meegenomen worden. Voor de toetsing aan de ambities wordt gebruik gemaakt van een scoreschaal met een minimale kwaliteit en optimale kwaliteit. De minimale kwaliteit is een soort ondergrens voor het betreffende thema. Hier moet de ontwikkeling van Maasterras in beginsel aan voldoen. De optimale kwaliteit is een streefbeeld, een beeld waarbij de betreffende ambitie zo optimaal mogelijk ingevuld is. De minimale en optimale kwaliteit kan gezien worden als twee uitersten van de beoordeling op ambities. Als de minimale kwaliteit niet gehaald wordt, wil dat niet direct

Blad 6 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

zeggen dat de ontwikkeling niet door kan gaan. Het niet halen van de minimale kwaliteit kan eventueel gecompenseerd worden door op een of meerdere ambities een hogere kwaliteit te halen.

2.3

Onderzoeksopzet De energiebalans voor de verschillende alternatieven is bepaald op basis van de energiebehoefte van de woningtypes en de mogelijkheid tot opwek van zonne-energie. In eerste instantie is per woningtype het aantal vierkante meters (m2) aan woonoppervlakte vastgesteld. Op basis hiervan is de toekomstige elektrische-, warmte- en koude vraag bepaald voor het HVC (warmtenet), allelectric en 50/50 scenario. Bovendien is door middel van het bebouwde grondoppervlak de hoeveelheid mogelijk op te wekken zonne-energie uitgerekend. Voor de genoemde berekeningen zijn verschillende kengetallen gebruikt die verder staan toegelicht in hoofdstuk 4.

Blad 7 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

3

Energie huidige situatie en referentiesituatie Het OER onderzoekt de effecten van een voorgenomen ontwikkeling ten opzichte van de referentiesituatie. De referentiesituatie is de toekomstige situatie zonder de ontwikkeling van Maasterras. Dit onderzoekt beschrijft de huidige situatie voor energie en geeft een doorkijk naar de referentiesituatie aan de hand van autonome trends en ontwikkelingen.

3.1

Huidige situatie Energiegebruik In de huidige situatie wordt het energiegebruik (elektriciteit en aardgas) binnen het Maasterras bepaald door bedrijven, kantoren en voorzieningen, alsmede de woningen in het gebied. De huidige bebouwing is aangesloten op het aardgasnet. Een groot deel van het auto- en vrachtverkeer rijdt op fossiele brandstoffen. Verspreid door het gebied zijn laadpalen voor elektrische auto’s beschikbaar. In de hoek van de Weeskinderendijk Boven en Hugo de Grootlaan is een busstation voor het opladen van elektrische bussen gevestigd. Duurzame energiebronnen In de huidige situatie wordt lokaal via zonnepanelen op gebouwen elektriciteit opgewekt binnen het plangebied. Slechts een zeer klein deel van het dakoppervlak is nu benut voor zonnepanelen (circa vijf gebouwen). In elk geval zijn op het dak van de Regionale Verkeerscentrale aan de Nieuwe Maas zonnepanelen zichtbaar. Hergebruik materialen In de huidige bebouwing is nog geen rekening gehouden met circulair bouwen. Wel kunnen gebruikte materialen in de toekomst mogelijk hergebruikt worden. Afval Figuur 3.1 laat zien dat de Dordtenaar iets meer kg per jaar aan huishoudelijk afval produceert dan de gemiddelde Nederlander. Het aantal kg afval is in 2019-2020 gestegen. Dit komt waarschijnlijk door de Coronacrisis waarbij veel mensen thuis verbleven.

Figuur 3.1: Huishoudelijk afval Dordrecht vs. Nederland (aantal kg per jaar per inwoner)

Binnen Dordrecht wordt huishoudelijk afval gescheiden ingezameld. Het grove afval kunnen huishoudens naar het afvalbrengstation brengen of door HVC betaald aan huis laten ophalen.

Blad 8 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

3.2

Referentiesituatie Energie Voor dit aspect is de referentiesituatie gelijk aan de huidige situatie. Circulariteit Voor dit aspect is de referentiesituatie gelijk aan de huidige situatie.

Blad 9 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

4

Energiebalans Maasterras

4.1

Alternatieven voor Maasterras

4.1.1

Alternatief Behoudend Verdeling Figuur 4.1 toont de stedenbouwkundige opzet van het alternatief behoudend. Woningbouw (witte blokken) vindt in dit alternatief alleen plaats binnen M3 en M4. Binnen M5 blijven bestaande functies behouden. In M7 en M8 is ruimte voor behoud en/of nieuwvestiging van bedrijfsfuncties. Niet-woonfuncties hebben een gele kleur in de figuur. Het totaal aantal woningen komt bij dit alternatief uit op ca. 1.300.

Figuur 4.1 Stedenbouwkundige opzet van het alternatief Behoudend.

In Tabel 4.1 is de oppervlakteverdeling voor de gebouwen uiteengezet. De bebouwing betreft deels hoogbouw waardoor de gebouwen in totaal 44.000 m2 van het Maasterras beslaan. Tabel 4.1: Verdeling gebouwen. Gebouwen Woningen Kantoren Detailhandel/horeca School Gezondheidszorg Overige maatschappelijke gebouwen Totaal:

Netto vloeroppervlakte (m2) 131.549 57.000 700 3.500 150 8.350

Percentage (%) 65,27 28,28 0,35 1,74 0,07 4,14

201.549

100

Huidige en verwachte energiebehoefte Deze paragraaf gaat in op de huidige en verwachte energiebehoefte van de woningen en gebouwen met betrekking tot werkgelegenheid in het Maasterras. De energievraag is verdeeld in de functionele vraag van de gebouwen voor ruimteverwarming, koude, warm tapwater en

Blad 10 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

elektrische apparaten voor woningen en gebouwen met betrekking tot werkgelegenheid. In Tabel 4.2: Kengetallen energievraag zijn de kengetallen uiteengezet voor de berekening van de energiebehoefte van de gebouwen. De kengetallen zijn afkomstig uit het Functioneel Ontwerp 5.0 van het Vesta MAIS model (Planbureau voor de Leefomgeving, 2021). Voor de woningen zijn de kengetallen van de woningspecificatie 'flats 4 of minder' gebruikt. Daarnaast is met kengetal ‘overige dienstverlening’ gerekend om tot de energiebehoefte van hotels en de overige maatschappelijke gebouwen te komen. Door middel van de bovengenoemde kengetallen zijn in Tabel 4.3 de energievragen per gebouwtype berekend. Tabel 4.2: Kengetallen energievraag Gebouw

Ruimteverwarming (RV) (GJ/m2)

Tapwater (W) (GJ/ m2)

Koude (K) (GJ/ m2)

3,967

Elektrische apparaten (EA) (GJ/ m2) 9,978048

13,32

Onderwijs

0,145199

0,003534

0,432

0,082599

Verpleging en verzorging Onderwijs

0,21601

0,023557

0,22

0,00472

0,107604

0,004319

0,144

0,003933

Winkels

0,118559

0,003534

0,723

0,047199

Overige dienstverlening

0,151512

0,003534

0,432

0,082599

W (GJ/jaar)

EA (GJ/jaar)

(K) (GJ/jaar)

Flats 4 of minder

0

Tabel 4.3: Huidige energiebehoefte gebouwen Gebouw

RV (GJ/jaar)

Woningen

17.475,84

5.204,70

13.091,20

-

Kantoren

8.276,33

201,42

24.624,00

4.708,14

Gezondheidszorg

32,40

3,53

33,00

0,71

Onderwijs

376,61

15,12

504,00

13,77

Detailhandel/horeca

82,99

2,47

506,10

33,04

1.265,12

29,51

3.607,20

689,70

27.509,30

5.456,75

42.365,50

5.445,35

Overige dienstverlening Totaal:

Naast de huidige energiebehoefte is de toekomstige energiebehoefte berekend voor drie scenario’s. In scenario 1 (HVC) zal de ruimteverwarming, warm tapwater en koude worden opgevangen door de aanleg van een warmtenet van HVC. Daarnaast zal in scenario 2 (All electric) de totale energiebehoefte elektrisch zijn. Tot slot zal in scenario 3 (50/50) de helft van de energiebehoefte voor ruimteverwarming, warm tapwater en koude worden geleverd door het warmtenet en de andere helft door elektriciteit. Middels de kengetallen in Tabel 4.4 zijn de energiebehoeftes voor de verschillende scenario’s berekend voor woningen en gebouwen met betrekking tot werkgelegenheid (Tabel 4.5). De energiebehoeftes zijn uitgesplitst in warmte/koude en elektrische apparaten gezien alleen de energiebehoefte van de verwarming, warm tapwater en koude verandert in de drie scenario’s.

Blad 11 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

Tabel 4.4: Kengetallen toekomstige scenario's Scenario

GJ

HVC All electric 50/50

kWh 0,126 0,396 0,261

35 110 72,5

Tabel 4.5: Energiebehoefte toekomstige scenario's Scenario HVC

RV+W+K (GJ/jaar) 2.858

13.091

Totaal (GJ/jaar) 15.949

1.982

29.274

31.256

4.840

42.365

47.205

Woningen

8.981

13.091

22.073

Utiliteitsgebouwen

6.229

29.274

35.504

15.211

42.365

57.576

Woningen

5.920

13.091

19.011

Utiliteitsgebouwen

4.106

29.274

33.380

10.025

42.365

52.391

Woningen Utiliteitsgebouwen Totaal:

All electric

Totaal: 50/50

Totaal:

EA (GJ/jaar)

Verwacht energie-aanbod Deze paragraaf gaat in op de verwachte energie-opwek die gerealiseerd kan worden op het Maasterras. Voor deze rapportage is de potentie van duurzame opwek middels zonnepanelen berekend. De totale opbrengst van de fotovoltaïsche zonnepanelen (zon-PV) in kilowattuur (kWh) per jaar wordt bepaald door het piekvermogen in Watt (W) te vermenigvuldigen met intensiteitsfactor. De kengetallen zijn afkomstig van Essent (2022) (zie Tabel 4.6). Bovendien bepaalt het gemiddelde dakoppervlak en het daaruit volgende oppervlak dat voor zon-PV gebruikt kan worden bepaald hoeveel panelen er geplaatst kunnen worden. Dit resultaat, vermenigvuldigd met de jaarlijkse opbrengst per paneel levert de totale potentie voor zon op dak voor het Maasterras. In het Behoudende alternatief is er een dakoppervlak van 44.000 m2 waarmee 20.275 GJ/jaar kan worden opgewekt. Tabel 4.6: Kengetallen opwek zonnepanelen Aspect zon-PV Piekvermogen per PV-paneel Zonintensiteitsfactor NL WP-KWH Dakoppervlakte PV-panelen – plat dak

Uitgangspunt 400 Watt 0,88 60%

Bron (Essent, 2022)

Verwachte energiebalans Deze paragraaf gaat in op de verwachte energiebalans van de woningen en werkgelegenheid van het Maasterras. Onderstaande tabel toont de verwachte energiebehoefte, energie-opwek en energieneutraliteit van het Behoudende alternatief. De energieneutraliteit is weergegeven op zowel gebouw- als gebiedsniveau. Energieneutraliteit op gebouwniveau kijkt naar welk aandeel

Blad 12 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

van de energievraag van alleen het gebouw (zonder elektrische apparaten) wordt opgevangen door de energie-opwek in het ontwikkelveld. Energieneutraliteit op gebiedsniveau kijkt naar welk aandeel van de totale energievraag van het ontwikkelveld wordt opgevangen door de energieopwek in het ontwikkelveld. Het is belangrijk om te realiseren dat de energieneutraliteit hier niet wordt onderverdeeld in de specifieke vraag en het aanbod van elektriciteit enerzijds en van warmte anderzijds. De energieopwek in het Maasterras betreft een elektrisch aanbod, waar de functionele vraag van de gebouwde omgeving uit zowel een warmtevraag als uit een elektriciteitsvraag bestaat. Hiernaast wordt de energie-opwek op andere momenten gerealiseerd dan waarop de energievraag is. Er wordt voornamelijk energie gegenereerd door zon-PV tijdens de zonuren en de vraag naar energie centreert zich voornamelijk in de avonduren. Daarnaast is er een onbalans tussen de wintermaanden en de zomermaanden. In de vijf wintermaanden, wanneer de elektrisch aangedreven warmtesystemen van de gebouwde omgeving het meest verbruiken, levert zon-PV slechts 20% van de totale jaarlijkse opbrengst. Tabel 4.7: Energiebalans

4.1.2

Scenario

RV+W+K (GJ/jaar)

EA (GJ/jaar)

HVC All electric

4.840 15.211

50/50

10.025

42.365 42.365 42.365

Opwek zon (GJ/jaar) 20.275 20.275 20.275

Energieneutraliteit (gebouw)

Energieneutraliteit (Gebied)

418,92% 133,29% 202,24%

42,95% 35,21% 38,70%

Alternatief Hoogstedelijk Het alternatief Hoogstedelijk richt zich op het creëren van zoveel mogelijk woningen. Op het gebied van mobiliteit wordt in dit alternatief de Stadsbrug parallel aan het spoor gelegd en aangesloten op de Krispijnseweg. Hierdoor ontstaat er meer ruimte voor woningbouw in de gebieden M3 en M4. Figuur 3.2 toont de stedenbouwkundige opzet van het alternatief Hoogstedelijk. In dit alternatief wordt in vrijwel alle ontwikkelvelden woningbouw gerealiseerd. Alleen in M2 en M6 vindt geen woningbouw plaats.

Blad 13 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

Figuur 4.2 Stedenbouwkundige opzet van het alternatief Hoogstedelijk

In Tabel 4.8 is de oppervlakteverdeling voor de gebouwen uiteengezet. De bebouwing betreft deels hoogbouw waardoor de gebouwen in totaal 79.500 m2 van het Maasterras beslaan. Tabel 4.8: Verdeling gebouwen Gebouwen Woningen Kantoren Detailhandel/horeca Hotel Onderwijs Gezondheidszorg Overige maatschappelijke gebouwen Totaal:

Netto vloeroppervlakte (m2) 379.136 46.700 4.200 7.000 3.500 2.150 6.450

Percentage (%) 85,02 10,00 0,90 1,50 0,75 0,07 1,38

467.136

100

Huidige en verwachte energiebehoefte Deze paragraaf gaat in op de huidige en verwachte energiebehoefte van de woningen en gebouwen met betrekking tot werkgelegenheid in het Maasterras. De energievraag is verdeeld in de functionele vraag van de gebouwen voor ruimteverwarming, koude, warm tapwater en elektrische apparaten voor woningen en gebouwen met betrekking tot werkgelegenheid. In Tabel 4.9 zijn de kengetallen uiteengezet voor de berekening van de energiebehoefte van de gebouwen. De kengetallen zijn afkomstig uit het Functioneel Ontwerp 5.0 van het Vesta MAIS model (Planbureau voor de Leefomgeving, 2021). Voor de woningen zijn de kengetallen van de woningspecificatie 'flats 4 of minder' gebruikt. Daarnaast is met kengetal ‘overige dienstverlening’ gerekend om tot de energiebehoefte van hotels en de overige maatschappelijke gebouwen te komen. Door middel van de bovengenoemde kengetallen zijn in Tabel 4.10 de energievragen per soort gebouw berekend.

Blad 14 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

Tabel 4.9: Kengetallen energievraag Gebouw

Ruimteverwarming (RV) (GJ/m2)

Tapwater (W) (GJ/ m2)

Koude (K) (GJ/ m2)

3,967

Elektrische apparaten (EA) (GJ/ m2) 9,978048

13,32

Onderwijs

0,145199

0,003534

0,432

0,082599

Verpleging en verzorging Onderwijs

0,21601

0,023557

0,22

0,00472

0,107604

0,004319

0,144

0,003933

Winkels

0,118559

0,003534

0,723

0,047199

Overige dienstverlening

0,151512

0,003534

0,432

0,082599

Flats 4 of minder

0

Tabel 4.10: Huidige energiebehoefte gebouwen Gebouw

RV (GJ/jaar)

W (GJ/jaar)

Woningen

52.614

15.670

39.413

-

Kantoren

6.780,78

165,02

20.174,40

3.857,37

464,42 376,61

50,65 15,12

473,00 504,00

10,15 13,77

1.060,58 497,95 977,25

24,74 14,84 22,79

3.024,00 3.036,60 2.786,40

578,19 198,24 532,76

62.771,60

15.962,80

69.411,69

5.190,48

Gezondheidszorg School Hotel Detailhandel/horeca Overige dienstverlening Totaal:

EA (GJ/jaar)

(K) (GJ/jaar)

Naast de huidige energiebehoefte is de toekomstige energiebehoefte berekend voor drie scenario’s. In scenario 1 (HVC) zal de ruimteverwarming, warm tapwater en koude worden opgevangen door de aanleg van een warmtenet van HVC. Daarnaast zal in scenario 2 (All electric) de totale energiebehoefte elektrisch zijn. Tot slot zal in scenario 3 (50/50) de helft van de energiebehoefte voor ruimteverwarming, warm tapwater en koude worden geleverd door het warmtenet en de andere helft door elektriciteit. Middels de kengetallen in Tabel 4.11 zijn de energiebehoeftes voor de verschillende scenario’s berekend voor woningen en gebouwen met betrekking tot werkgelegenheid (Tabel 4.12). De energiebehoeftes zijn uitgesplitst in warmte/koude en elektrische apparaten gezien alleen de energiebehoefte van de verwarming, warm tapwater en koude verandert in de drie scenario’s. Tabel 4.11: Kengetallen toekomstige scenario's Scenario HVC All electric 50/50

GJ

kWh 0,126 0,396 0,261

Blad 15 van 24

35 110 72,5

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

Tabel 4.12: Energiebehoefte toekomstige scenario's Scenario HVC

All electric

RV+W+K (GJ/jaar) 8.604

EA (GJ/jaar) 39.413

Totaal (GJ/jaar) 48.017

Utiliteitsgebouwen Totaal:

1.971 10.575

29.998 69.412

31.969 79.986

Woningen

27.040

39.413

66.454

Utiliteitsgebouwen

6.194

29.998

36.192

Woningen

33.234 17.822

69.412 39.413

102.646 57.235

Utiliteitsgebouwen

4.082

29.998

34.081

21.904

69.412

91.316

Woningen

Totaal: 50/50

Totaal:

Verwacht energie-aanbod Deze paragraaf gaat in op de verwachte energie-opwek die gerealiseerd kan worden op het Maasterras. Voor deze rapportage is de potentie van duurzame opwek middels zonnepanelen berekend. De totale opbrengst van de fotovoltaïsche zonnepanelen (zon-PV) in kilowattuur (kWh) per jaar wordt bepaald door het piekvermogen in Watt (W) te vermenigvuldigen met intensiteitsfactor. De kengetallen zijn afkomstig van Essent (2022 (zie Tabel 4.13). Bovendien bepaalt het gemiddelde dakoppervlak en het daaruit volgende oppervlak dat voor zon-PV gebruikt kan worden bepaald hoeveel panelen er geplaatst kunnen worden. Dit resultaat, vermenigvuldigd met de jaarlijkse opbrengst per paneel levert de totale potentie voor zon op dak voor het Maasterras. In het Hoogstedelijke alternatief is er een dakoppervlak van 79.500 m2 waarmee 36.364 GJ/jaar kan worden opgewekt. Tabel 4.13: Kengetallen opwek zonnepanelen Aspect zon-PV Piekvermogen per PV-paneel Zonintensiteitsfactor NL WP-KWH Dakoppervlakte PV-panelen – plat dak

Uitgangspunt 400 Watt 0,88 60%

Bron (Essent, 2022)

Verwachte Energiebalans Deze paragraaf gaat in op de verwachte energiebalans van de woningen en werkgelegenheid van het Maasterras. Onderstaande tabel toont de verwachte energiebehoefte, energie-opwek en energieneutraliteit van het Hoogstedelijke alternatief. De energieneutraliteit is weergegeven op zowel gebouw- als gebiedsniveau. Energieneutraliteit op gebouwniveau kijkt naar welk aandeel van de energievraag van alleen het gebouw (zonder elektrische apparaten) wordt opgevangen door de energie-opwek in het ontwikkelveld. Energieneutraliteit op gebiedsniveau kijkt naar welk aandeel van de totale energievraag van het ontwikkelveld wordt opgevangen door de energieopwek in het ontwikkelveld. Het is belangrijk om te realiseren dat de energieneutraliteit hier niet wordt onderverdeeld in de specifieke vraag en aanbod van elektriciteit enerzijds en warmte anderzijds. De energie-opwek in het Maasterras betreft een elektrisch aanbod, waar de functionele vraag van de gebouwde omgeving uit zowel een warmtevraag als uit een elektriciteitsvraag bestaat. Hiernaast wordt de energie-opwek op andere momenten gerealiseerd dan waarop de energievraag is. Er wordt

Blad 16 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

voornamelijk energie gegenereerd door zon-PV tijdens de zonuren en de vraag naar energie centreert zich voornamelijk in de avonduren. Daarnaast is er een onbalans tussen de wintermaanden en de zomermaanden. In de vijf wintermaanden, wanneer de elektrisch aangedreven warmtesystemen van de gebouwde omgeving het meest verbruiken, levert zon-PV slechts 20% van de totale jaarlijkse opbrengst. Tabel 4.14: Energiebalans Scenario HVC All electric 50/50

4.1.3

RV+W+K (GJ/jaar) 10.575 33.234 21.904

EA (GJ/jaar) 69.412 69.412 69.412

Opwek zon (GJ/jaar) 36.634 36.634 36.634

Energieneutrali teit (gebouw) 346,43% 110,23% 167,24%

Energieneutraliteit (Gebied) 45,80% 35,69% 40,1%

Alternatief groen en gezond In het alternatief Groen & Gezond ligt de focus voornamelijk op het verhogen van groenstructuren en het bevorderen van gezondheid. Dit derde alternatief sluit het meest aan bij de Ontwikkelvisie Spoorzone, die als basisvariant in het Startdocument is beoordeeld. Er zijn echter enkele aanpassingen doorgevoerd op basis van nieuwe inzichten. Figuur 6.3 toont de stedenbouwkundige opzet van het alternatief Groen en gezond. Woningbouw vindt hier plaats in de deelgebieden M3, M4, M5, M7 en M8.

Figuur 4.3 Stedenbouwkundige opzet van het alternatief Groen en gezond

In Tabel 4.15 is de oppervlakteverdeling voor de gebouwen uiteengezet. De bebouwing betreft deels hoogbouw waardoor de gebouwen in totaal 54.500 m2 beslaan van het Maasterras. Tabel 4.15: Verdeling gebouwen Gebouwen Woningen Kantoren

Netto vloeroppervlakte (m2) 231.673 30.000

Blad 17 van 24

Percentage (%) 82,25 10,65

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

Gebouwen Detailhandel/horeca Hotel School Gezondheidszorg Overige maatschappelijke gebouwen Totaal:

Netto vloeroppervlakte (m2) 5.200 8.800 3.500 2.150 350

Percentage (%) 1,85 3,12 1,24 0,76 0,12

281.673

100

Huidige en verwachte energiebehoefte Deze paragraaf gaat in op de huidige en verwachte energiebehoefte van de woningen en gebouwen met betrekking tot werkgelegenheid in het Maasterras. De energievraag is verdeeld in de functionele vraag van de gebouwen voor ruimteverwarming, koude, warm tapwater en elektrische apparaten voor woningen en gebouwen met betrekking tot werkgelegenheid. In Tabel 4.16Tabel 4.9 zijn de kengetallen uiteengezet voor de berekening van de energiebehoefte van de gebouwen. De kengetallen zijn afkomstig uit het Functioneel Ontwerp 5.0 van het Vesta MAIS model (Planbureau voor de Leefomgeving, 2021). Voor de woningen zijn de kengetallen van de woningspecificatie 'flats 4 of minder' gebruikt. Daarnaast is met kengetal ‘overige dienstverlening’ gerekend om tot de energiebehoefte van hotels en de overige maatschappelijke gebouwen te komen. Door middel van bovengenoemde kengetallen zijn in Tabel 4.17 de energievragen per soort gebouw berekend. Tabel 4.16: Kengetallen energievraag Gebouw

Ruimteverwarming (RV) (GJ/m2)

Tapwater (W) (GJ/ m2)

Koude (K) (GJ/ m2)

3,967

Elektrische apparaten (EA) (GJ/ m2) 9,978048

13,32

Onderwijs

0,145199

0,003534

0,432

0,082599

Verpleging en verzorging Onderwijs

0,21601

0,023557

0,22

0,00472

0,107604

0,004319

0,144

0,003933

Winkels

0,118559

0,003534

0,723

0,047199

Overige dienstverlening

0,151512

0,003534

0,432

0,082599

(K) (GJ/jaar) -

Flats 4 of minder

0

Tabel 4.17: Huidige energiebehoefte gebouwen Gebouw

RV (GJ/jaar)

W (GJ/jaar)

EA (GJ/jaar)

Woningen

30.835,80

9.183,61

23.099,18

Kantoren

4.355,96

106,01

12.960,00

2.477,97

Gezondheidszorg School

464,42 376,61

50,65 15,12

473,00 504,00

10,15 13,77

Hotel Detailhandel/horeca Overige dienstverlening Totaal:

1.333,30 616,51 977,25 38.035,64

31,10 18,37 22,79 9.406,08

3.801,60 3.759,60 2.786,40 44.748,58

726,87 245,44 532,76 3.503,10

Blad 18 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

Naast de huidige energiebehoefte is de toekomstige energiebehoefte berekend voor drie scenario’s. In scenario 1 (HVC) zal de ruimteverwarming, warm tapwater en koude worden opgevangen door de aanleg van een warmtenet van HVC. Daarnaast zal in scenario 2 (All electric) de totale energiebehoefte elektrisch zijn. Tot slot zal in scenario 3 (50/50) de helft van de energiebehoefte voor ruimteverwarming, warm tapwater en koude worden geleverd door het warmtenet en de andere helft door elektriciteit. Middels de kengetallen in Tabel 4.18 ijn de energiebehoeftes voor de verschillende scenario’s berekend voor woningen en gebouwen met betrekking tot werkgelegenheid (Tabel 4.19). De energiebehoeftes zijn uitgesplitst in warmte/koude en elektrische apparaten gezien alleen de energiebehoefte van de verwarming, warm tapwater en koude verandert in de drie scenario’s. Tabel 4.18: Kengetallen toekomstige scenario's Scenario HVC All electric 50/50

GJ

kWh 0,126 0,396 0,261

35 110 72,5

Tabel 4.19: Energiebehoefte toekomstige scenario's Scenario HVC

All electric

50/50

Woningen Utiliteitsgebouwen Totaal: Woningen Utiliteitsgebouwen Totaal: Woningen Utiliteitsgebouwen Totaal:

RV+W+K (GJ/jaar) 5.042 1.377 6.419 15.848 4.326 20.174 10.445 2.852 13.297

EA (GJ/jaar) 23.099 21.649 44.749 23.099 21.649 44.749 23.099 21.649 44.749

Totaal (GJ/jaar) 28.142 23.026 51.168 38.947 25.976 64.923 33.544 24.501 58.045

Verwacht energie-aanbod Deze paragraaf gaat in op de verwachte energie-opwek die gerealiseerd kan worden op het Maasterras. Voor deze rapportage is de potentie van duurzame opwek middels zonnepanelen berekend. De totale opbrengst van de fotovoltaïsche zonnepanelen (zon-PV) in kilowattuur (kWh) per jaar wordt bepaald door het piekvermogen in Watt (W) te vermenigvuldigen met intensiteitsfactor. De kengetallen zijn afkomstig van Essent (2022 (zie Tabel 4.20). Bovendien bepaalt het gemiddelde dakoppervlak en het daaruit volgende oppervlak dat voor zon-PV gebruikt kan worden bepaald hoeveel panelen er geplaatst kunnen worden. Dit resultaat, vermenigvuldigd met de jaarlijkse opbrengst per paneel levert de totale potentie voor zon op dak voor het Maasterras. In het alternatief Groen en Gezond is er een dakoppervlak van 15.000 m2 waarmee 6.912 GJ/jaar kan worden opgewekt. Tabel 4.20: Kengetallen opwek zonnepanelen Aspect zon-PV Piekvermogen per PV-paneel Zonintensiteitsfactor NL WP-KWH Dakoppervlakte PV-panelen – plat dak

Uitgangspunt 400 Watt 0,88 60%

Blad 19 van 24

Bron (Essent, 2022)

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

Verwachte Energiebalans Deze paragraaf gaat in op de verwachte energiebalans van de woningen en werkgelegenheid van het Maasterras. Onderstaande tabel toont de verwachte energiebehoefte, energie-opwek en energieneutraliteit van het alternatief Groen en Gezond. De energieneutraliteit is weergegeven op zowel gebouw- als gebiedsniveau. Energieneutraliteit op gebouwniveau kijkt naar welk aandeel van de energievraag van alleen het gebouw (zonder elektrische apparaten) wordt opgevangen door de energie-opwek in het ontwikkelveld. Energieneutraliteit op gebiedsniveau kijkt naar welk aandeel van de totale energievraag van het ontwikkelveld wordt opgevangen door de energie-opwek in het ontwikkelveld. Het is belangrijk om te realiseren dat de energieneutraliteit hier niet wordt onderverdeeld in de specifieke vraag en aanbod van elektriciteit enerzijds en warmte anderzijds. De energie-opwek in het Maasterras betreft een elektrisch aanbod, waar de functionele vraag van de gebouwde omgeving uit zowel een warmtevraag als uit een elektriciteitsvraag bestaat. Hiernaast wordt de energie-opwek op andere momenten gerealiseerd dan waarop de energievraag is. Er wordt voornamelijk energie gegenereerd door zon-PV tijdens de zonuren en de vraag naar energie centreert zich voornamelijk in de avonduren. Daarnaast is er een onbalans tussen de wintermaanden en de zomermaanden.

In de vijf wintermaanden, wanneer de elektrisch aangedreven warmtesystemen van de gebouwde omgeving het meest verbruiken, levert zon-PV slechts 20% van de totale jaarlijkse opbrengst. Tabel 4.21: Energiebalans

4.2

Scenario

RV+W+K (GJ/jaar)

EA (GJ/jaar)

HVC All electric 50/50

6.419 20.174 13.297

44.749 44.749 44.749

Opwek zon (GJ/jaar) 6.912 6.912 6.912

Energieneutraliteit (gebouw)

Energieneutraliteit (Gebied)

107,68% 34,26% 51,98%

13,51% 10,65% 11,91%

Voorkeursalternatief In figuur 4.4 is een 3D-impressie van het Masterplan opgenomen. De figuur toont ook de ligging van niet-woonfuncties binnen Maasterras. Daarnaast is de verdeling van de bebouwing per deelgebied beschreven in Tabel 4.22 Programma voor woningen en niet-woonfuncties per deelgebied Tabel 4.22 Programma voor woningen en niet-woonfuncties per deelgebied Deelgebied

Woningen

M1 M2 M3/M4 M5 Fase 1: M6 M7/M8 Fase 2: Totaal:

1.531 574 2.105 1.295 1.295 3.400 m2

Detailhandel/ horeca 350 m2 4.200 m2 500 m2 5.050 m2 9.400 m2 9.400 m2 14.450 m2

Blad 20 van 24

Zorg

Onderwijs

3.800 m2 3.800 m2 3.800 m2

1.500 m2 4.400 m2 5.900 m2 8.000 m2 8.000 m2 13.900 m2

Overig (kantoor/bedrijf) 4.600 m2 8.750 m2 13.350 m2 15.700 m2 15.700 m2 29.050 m2

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

Figuur 4.4 3D-impressie van het Masterplan met de ligging van de niet-woonfuncties (gekleurde blokken)

Naast de globale gebouwverdeling per deelgebied is de totale verdeling voor specifieke woningtypes weergegeven in Tabel 4.23. Het bebouwde grondoppervlak is in dit alternatief 44.000 m2. Tabel 4.23: Verdeling gebouwen Gebouwen Woningen Bedrijven Bouwmarkt Kantoren Dienstverlening Detailhandel Horeca Hotel Basisschool Kinderdagverblijf School automotive Gezondheidscentrum Totaal:

Netto vloeroppervlakte (m2) 339.657 16.138,85 256 8.125 7.506,85 3.946,41 601,81 9.374,33 3.500 2.545,61 7.401,8 3.750 403.713

Percentage (%) 84,13 4,00 0,06 2,01 1,86 0,98 0,15 2,32 1,09 0,63 1,83 0,93 100

Huidige en verwachte energiebehoefte Deze paragraaf gaat in op de huidige en verwachte energiebehoefte van de woningen en gebouwen met betrekking tot werkgelegenheid in het Maasterras. De energievraag is verdeeld in de functionele vraag van de gebouwen voor ruimteverwarming, koude, warm tapwater en elektrische apparaten voor woningen en gebouwen met betrekking tot werkgelegenheid. In Tabel 4.24Tabel 4.9 zijn de kengetallen uiteengezet voor de berekening van de energiebehoefte van de gebouwen. De kengetallen zijn afkomstig uit het Functioneel Ontwerp 5.0 van het Vesta MAIS model (Planbureau voor de Leefomgeving, 2021). In de tabel zijn de woningtypes van Vesta

Blad 21 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

Mais en de corresponderende woningtypes van het Maasterras weergegeven. Door middel van deze kengetallen zijn in Tabel 4.25Tabel 4.17 de energievragen per soort gebouw berekend. Tabel 4.24: Kengetallen energievraag Woningtype Vesta Mais

Corresponderend woningtype Maasterras

Flats 4 of minder Onderwijs

Woningen

Groothandel Winkels

Kantoren

Overige dienst verlening Horeca

Ruimteve rwarming (RV) (GJ/m2) 13,32

Tapwater (W) (GJ/ m2)

Elektrische apparaten (EA) (GJ/ m2)

Koude (K) (GJ/ m2)

3,967

9,978048

0

Kinderdagverblijf, School automotive, Basisschool Bouwmarkt

0,107603 6

0,004318 8

0,144

0,003933 3

0,037857

0,003534

0,167

Detailhandel, gezondheidscentrum Kantoren, dienstverlening, bedrijven Hotel

0,118559

0,003534

0,723

0,005899 9 0,047199

0,145199

0,003534

0,432

0,082599

0,151512

0,003534

0,432

0,082599

Horeca

0,168222 5

0,038280 2

0,045

0,188797 4

Tabel 4.25: Huidige energiebehoefte gebouwen Gebouw

RV (GJ/jaar)

W (GJ/jaar)

EA (GJ/jaar)

(K) (GJ/jaar)

Woningen

45.295,65

13.490,08

23.099,18

-

Kinderdagverblijf School automotive Basisschool Bouwmarkt Detailhandel Gezondheidscentrum Kantoren Dienstverlening Bedrijven Hotel Horeca Totaal:

273,92 796,46 474,46 9,69 467,88 444,60 1.179,74 1.089,99 2.343,34 1.420,32 101,24 53.897,28

10,99 31,97 13,95 0,90 18,37 13,25 28,71 26,53 57,03 33,13 23,04 13.748,61

366,57 1.065,86 634,94 42,75 2.853,25 2.711,25 3.510,00 3.242,96 6.971,98 4.049,71 27,08 59.407,45

10,01 29,11 17,34 1,51 186,27 177,00 671,12 620,06 1.333,05 774,31 113,62 3.933,40

Naast de huidige energiebehoefte is de toekomstige energiebehoefte berekend voor drie scenario’s. In scenario 1 (HVC) zal de ruimteverwarming, warm tapwater en koude worden opgevangen door de aanleg van een warmtenet van HVC. Daarnaast zal in scenario 2 (All electric) de totale energiebehoefte elektrisch zijn. Tot slot zal in scenario 3 (50/50) de helft van de energiebehoefte voor ruimteverwarming, warm tapwater en koude worden geleverd door het warmtenet en de andere helft door elektriciteit. Middels de kengetallen in Tabel 4.26 zijn de energiebehoeftes voor de verschillende scenario’s berekend voor woningen en gebouwen met betrekking tot werkgelegenheid (Tabel 4.27). De energiebehoeftes zijn uitgesplitst in verwarming/koude en elektrische apparaten gezien alleen de energiebehoefte van de verwarming, warm tapwater en koude verandert in de drie scenario’s.

Blad 22 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

Tabel 4.26: Kengetallen toekomstige scenario's Scenario HVC All electric 50/50

GJ

kWh 0,126 0,396 0,261

35 110 72,5

Tabel 4.27: Energiebehoefte toekomstige scenario's Scenario HVC

All electric

50/50

Woningen Utiliteitsgebouwen

RV+W+K (GJ/jaar) 7.407 1.612

Totaal: Woningen Utiliteitsgebouwen Totaal: Woningen Utiliteitsgebouwen Totaal:

9.019 23.279 5.066 28.345 15.343 3.339 18.682

EA (GJ/jaar) 33.931 25.476

Totaal (GJ/jaar) 41.338 27.088

59.407 33.931 25.476 59.407 33.931 25.476 59.407

68.426 57.210 30.543 87.753 49.274 28.815 78.090

Verwacht energie-aanbod Deze paragraaf gaat in op de verwachte energie-opwek die gerealiseerd kan worden op het Maasterras. Voor deze rapportage is de potentie van duurzame opwek middels zonnepanelen berekend. De totale opbrengst van de fotovoltaïsche zonnepanelen (zon-PV) in kilowattuur (kWh) per jaar wordt bepaald door het piekvermogen in Watt (W) te vermenigvuldigen met intensiteitsfactor. De kengetallen zijn afkomstig van Essent (2022) (zie Tabel 4.28). Bovendien bepaalt het gemiddelde dakoppervlak en het daaruit volgende oppervlak dat voor zon-PV gebruikt kan worden bepaald hoeveel panelen er geplaatst kunnen worden. Dit resultaat, vermenigvuldigd met de jaarlijkse opbrengst per paneel levert de totale potentie voor zon op dak voor het Maasterras. In het Voorkeursalternatief is er een dakoppervlak van 70.482 m2 waarmee 32.478 GJ/jaar kan worden opgewekt. Tabel 4.28: Kengetallen opwek zonnepanelen Aspect zon-PV Piekvermogen per PV-paneel Zonintensiteitsfactor NL WP-KWH Dakoppervlakte PV-panelen – plat dak

Uitgangspunt 400 Watt 0,88 60%

Bron (Essent, 2022)

Verwachte Energiebalans Deze paragraaf gaat in op de verwachte energiebalans van de woningen en werkgelegenheid van het Maasterras. Onderstaande tabel toont de verwachte energiebehoefte, energie-opwek en energieneutraliteit van het Voorkeursalternatief. De energieneutraliteit is weergegeven op zowel gebouw- als gebiedsniveau. Energieneutraliteit op gebouwniveau kijkt naar welk aandeel van de energievraag van alleen het gebouw (zonder elektrische apparaten) wordt opgevangen door de energie-opwek in het ontwikkelveld. Energieneutraliteit op gebiedsniveau kijkt naar welk aandeel van de totale energievraag van het ontwikkelveld wordt opgevangen door de energie-opwek in het ontwikkelveld. Het is belangrijk om te realiseren dat de energieneutraliteit hier niet wordt onderverdeeld in de specifieke vraag en aanbod van elektriciteit enerzijds en warmte anderzijds. De energie-opwek in het Maasterras betreft een elektrisch aanbod, waar de functionele vraag van de gebouwde

Blad 23 van 24

Energie Maasterras Onderzoek naar de energiebalans voor Maasterras projectnummer 0473236.100 3 november 2023 Gemeente Dordrecht

omgeving uit zowel een warmtevraag als uit een elektriciteitsvraag bestaat. Hiernaast wordt de energie-opwek op andere momenten gerealiseerd dan waarop de energievraag is. Er wordt voornamelijk energie gegenereerd door zon-PV tijdens de zonuren en de vraag naar energie centreert zich voornamelijk in de avonduren. Daarnaast is er een onbalans tussen de wintermaanden en de zomermaanden. In de vijf wintermaanden, wanneer de elektrisch aangedreven warmtesystemen van de gebouwde omgeving het meest verbruiken, levert zon-PV slechts 20% van de totale jaarlijkse opbrengst. Tabel 4.29: Energiebalans Scenario HVC All electric 50/50

RV+W+K (GJ/jaar) 9.019 28.345 18.682

EA (GJ/jaar) 59.407 59.407 59.407

Opwek zon (GJ/jaar) 32.478 32.478 32.478

Blad 24 van 24

Energieneutraliteit (gebouw) 360,11% 114,58% 173,84%

Energieneutraliteit (Gebied) 47,46% 37,01% 41,59%

De informatie die in dit rapport is opgenomen is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde(n) en kan persoonlijke of vertrouwelijke informatie bevatten. Gebruik van deze informatie, door anderen dan de geadresseerde(n) en gebruik door hen die niet gerechtigd zijn van deze informatie kennis te nemen, is niet toegestaan. De informatie is uitsluitend bestemd om te worden gebruikt door de geadresseerde, voor het doel waarvoor dit rapport is vervaardigd. Indien u niet de geadresseerde bent of niet gerechtigd bent tot kennisneming, is openbaarmaking, vermenigvuldiging, verspreiding en/of verstrekking van deze informatie aan derden is niet toegestaan, tenzij na schriftelijke toestemming door Antea Group en wordt u verzocht de gegevens te verwijderen en direct melding te maken bij security@anteagroup.nl. Derden, zij die niet geadresseerd zijn, kunnen geen rechten aan dit rapport ontlenen, tenzij na schriftelijke toestemming door Antea Group.

Over Antea Group Antea Group is het thuis van 1500 trotse ingenieurs en adviseurs. Samen bouwen wij elke dag aan een veilige, gezonde en toekomstbestendige leefomgeving. Je vindt bij ons de allerbeste vakspecialisten van Nederland, maar ook innovatieve oplossingen op het gebied van data, sensoring en IT. Hiermee dragen wij bij aan de ontwikkeling van infra, woonwijken of waterwerken. Maar ook aan vraagstukken rondom klimaatadaptatie, energietransitie en de vervangingsopgave. Van onderzoek tot ontwerp, van realisatie tot beheer: voor elke opgave brengen wij de juiste kennis aan tafel. Wij denken kritisch mee en altijd vanuit de mindset om samen voor het beste resultaat te gaan. Op deze manier anticiperen wij op de vragen van vandaag en de oplossingen voor morgen. Al 70 jaar.

Contactgegevens Rivium Westlaan 72 2909 LD CAPELLE A/D IJSSEL Postbus 8590 3009 AN ROTTERDAM T. 06 55 49 48 90

www.anteagroup.nl

Copyright © 2022 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, elektronisch of op welke wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de auteurs.