2 Beheerdeel OVL 2025-2034.pdf

Openbare verlichting Licht waar het moet, donker waar het kan

Beheerdeel (2) van Beleidsplan gemeente Dordrecht Dit beheerdeel maakt deel uit van het Beleidsplan Openbare Verlichting 2025 – 2034 In opdracht van: Ambtelijk opdrachtgever: Ambtelijk opdrachtnemer: Projectleider: Redactie: Datum: Versie:

Marc Merx Jan Booij Sander van Gulik Johan Jonker Marianne den Braven 17 juni 2024 Concept voor Raad

1

Inhoud

Pagina

Samenvatting

3

1.

Reflectie op het OVL-beheer periode 2014-2023

4

Inleiding Samenwerking in de regio Beheer en assetmanagement Energiedoelstellingen Verduurzaming en circulariteit Programmeertafel voor interne samenwerking Lichttechnische verbeteringen voor NPR Bedrijfsterreinen Dordtse Kil I en II en Amstelwijck VOP's Standaardisatie materiaal Fluorescentielampen Levensduur van lichtmasten Slimme verlichting Spandraden Lichtplan binnenstad en illuminatie Seizoensverlichting Informatie en inwonersparticipatie Stadsranden Kosten

4 4 4 5 5 5 5 6 6 6 6 7 7 7 8 8 8 9 9

Beheer volgt beleid

10

2.1. Functies van openbare verlichting 2.2. Licht waar het moet, donker waar het kan Brandgangverlichting Toegangswegen en parkeerterreinen van sportaccommodaties Illuminatie Seizoensverlichting Slimme verlichting

10 10 13

2.

13 13 14 15

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

2

3.

2.3. Wet- en regelgeving Burgerlijk wetboek art. 6:714 Wet natuurbescherming Omgevingswet Normen en richtlijnen Politiekeurmerk Veilig Wonen Keurmerk Veilig Ondernemen WIBON / Grondroerdersregeling Leidingverordening CROW-400 richtlijn voor het werken met verontreinigde grond 2.4. Verlichtingsklassen 2.5. Assetmanagement Professionalisering van beheer met zeven onderdelen Toelichting op de zeven onderdelen 2.6. Vervangingsgrondslagen openbare verlichting 2.7. Duurzaamheid en circulariteit 2.8. Medegebruik lichtmasten 2.9. Inwonerparticipatie Ontwerp en uitvoering Meldingenmanagement (Fixi) 2.10. Lichthinder en lichtvervuiling Lichthinder Lichtvervuiling 2.11. Bijdrage aan energiedoelstellingen 2.12. Tevredenheidsscore in Veiligheidsmonitor 2.13. Financiële uitgangspunten

16 16 16 16 17 18 18 18 18

Kosten van Beheer

29

18 19 19 19 19 22 23 23 24 24 25 26 26 26 27 27 28

Bijlagen Bijlage 1: Analyse openbare verlichtingsmiddelen Bijlage 2: Procedure Fiximeldingen Bijlage 3: Monitoring energiebesparing openbare verlichting Dordrecht (2022) Bijlage 4: Thematische objectverlichting Bijlage 5: Regeling boom- en kerstboomverlichting

30 36 40 45 46

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

3

Samenvatting Dit Beheerdeel Openbare Verlichting is onlosmakelijk verbonden met het beleidsdeel. In het beheerdeel beschrijven we hoe we in Dordrecht binnen de gestelde kaders de ambities uit het beleidsdeel uitvoeren. De afgelopen periode (2014-2023) is er veel bereikt. Aan de hand van thema's blikken we in dit beheerplan terug en vooruit. Om de stand van zaken goed weer te geven hebben we analyses uitgevoerd (bijlage 1). De samenwerking met Sliedrecht, Alblasserdam en Zwijndrecht, waarbij Dordrecht servicegemeente is biedt veel voordelen voor alle partijen. Bijvoorbeeld door standaardisatie van materialen. De samenwerking wordt de komende periode voortgezet. Risicogestuurd beheer (assetmanagement) werpt zijn vruchten af. Bijvoorbeeld door met goede monitoring de levensduur van lichtmasten te verlengen. Het beheersysteem GISIB helpt daarbij. Voor spandraden voor sfeerverlichting in de binnenstad is een inspectieprotocol opgesteld. Ten opzichte van 2013 is een energiebesparing van 22% behaald, ondanks een toename van het aantal lichtpunten. We blijven streven naar meer besparing, bijvoorbeeld door verledden. We testen met nieuwe technieken zoals slimme verlichting. Dit maakt bediening op afstand en maatwerk mogelijk. We zitten samen met in- en externe partijen aan de Programmeertafel om werkzaamheden integraal te plannen.

We werken mee aan een levendige en sfeervolle binnenstad. In het Lichtplan Binnenstad zijn hierover afspraken gemaakt. Daarin staan ook afspraken over seizoensverlichting. Samen met de POBD wordt uitvoering gegeven aan de sfeerverlichting. De Regeling Boom- en kerstboomverlichting geeft sturing aan de verlichting van (kerst)bomen, enerzijds om de sfeer te verhogen, anderzijds om lichthinder tegen te gaan. We experimenteren met het aanlichten van gebouwen in verschillende kleuren. Bij het Stadhuis, de toren van de Grote Kerk en de Prins Clausbrug zijn hiervoor voorzieningen getroffen. We gaan een voorstel maken om te sturen op het in kleur aanlichten van objecten. We gebruiken Fixi om snel in te spelen op meldingen van inwoners en hen te informeren over storingen. We gebruiken ecologische adviezen om lichthinder te voorkomen en verlichting op maat te leveren waar nodig. Van de mogelijke keuzes die hieruit voortvloeien maken we scenario's met een kostenplaatje. Deze beschrijven we in het realisatiedeel (3).

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

4

1. Reflectie op het OVLbeheer periode 2014-2023 Inleiding In dit beheerdeel worden de kaders van het Beleidsplan Openbare Verlichting uitgewerkt voor de gemeente Dordrecht. We beschrijven hierin hoe we het beleid uitvoeren voor Dordrecht. Het beheerdeel kan daarom niet los gezien worden van het bijbehorende beleidsdeel 2025-2034 (1). De afgelopen 10 jaar hebben we bij Stadsbeheer en later Ruimtelijke Kwaliteit gewerkt langs de uitgangspunten van het beleidsplan 2014-2023. De gestelde kaders waren het gereedschap voor een goede bedrijfsvoering. Onderhoud en vervangingswerkzaamheden zijn samen met de gemeenten Alblasserdam, Sliedrecht en Zwijndrecht Europees aanbesteed. Voor specifieke werkzaamheden, zoals het onderhoud van objectenverlichting, worden lokale installateurs ingezet. Een analyse van het beheerdeel van de vorige beleidsperiode geeft inzicht in de verschuivingen met betrekking tot onze visie op het beheer van de openbare verlichting. De volledige analyse is te vinden in bijlage 1. In dit hoofdstuk beschrijven we wat we de afgelopen 10 jaar hebben bereikt. We benoemen knelpunten en beschrijven of de knelpunten die we in het vorige beleidsplan hebben benoemd in de afgelopen 10 jaar zijn opgelost.

Samenwerking in de Regio Dordrecht werkt sinds 2011 samen met Alblasserdam en Sliedrecht. Zwijndrecht heeft zich in 2013 bij deze samenwerking aangesloten. Het Team Openbare Verlichting in Dordrecht coördineert het werk, stuurt de aannemers aan en adviseert de collegagemeenten. Alle deelnemende gemeenten zijn tevreden over de samenwerking. Door kennis te bundelen werken we efficiënter. Zo besparen we op de kosten. Het overstappen op nieuwe technieken is makkelijker als je het samen doet en het inspireert om te leren van elkaars ervaringen en te zien hoe collega-gemeenten het doen.

Beheer en Assetmanagement De in het vorige beleidsplan genoemde ISO-NEN 55001 is de afgelopen jaren verder uitgewerkt. In hoofdstuk 2.5 wordt dit verder toegelicht. Sinds 2022 werken we met het beheersysteem GISIB. De plannings- en begrotingsmodule is gebruikt voor het uitwerken van scenario's en opties in het realisatiedeel.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

5

Energiedoelstellingen In 2013 heeft de Sociaal Economische Raad (SER) energiedoelstellingen uitgebracht in het Energieakkoord. De doelstellingen worden elk jaar gemonitord. De in het beleid genoemde 17% energiebesparing in 2027 ten opzichte van 2007 is al in 2018 behaald. (zie Beleidsplan § 2.11). Eind 2022 is er al een besparing gerealiseerd van meer dan 28%. Dit resultaat is mede het gevolg van het sinds 2016 standaard toepassen van ledverlichting. We hebben de Raad hierover eind 2015 geïnformeerd. Ook zijn niet efficiënte verlichtingsarmaturen vervangen. Voor een analyse van de energiebesparingen zie bijlage 1.3. Voor de details van de monitoring van 2022 zie bijlage 3.

Verduurzaming en circulariteit In de gemeente Dordrecht zijn circulariteit en CO2-emissie belangrijke thema's. Minder gebruik van primaire grondstoffen leidt vaak ook tot lagere CO2-emissie in de Life Cycle Analysis (LCA), omdat winning van grondstoffen wordt vermeden. Daarom is CO2emissie, zoals berekend in een LCA conform EN 15804:2019+A2, opgenomen als een van de gunningscriteria bij de aanbesteding van verlichtingsarmaturen.

Programmeertafel voor interne samenwerking Overleg tussen gemeente, Nutsbedrijven en woningcorporaties over werkzaamheden in de openbare ruimte voeren we aan de Programmeertafel. Dit periodieke overleg heeft als doel de individuele planningen van de organisaties in een vroeg stadium op elkaar af te stemmen. Uitgangspunt hierbij is dat de werkzaamheden zoveel mogelijk aan elkaar worden gekoppeld. Samen met de interne afstemming met ander disciplines kan zo de maatschappelijke overlast bij vervangingswerkzaamheden worden geminimaliseerd. Ook kan het op deze manier soms goedkoper. De gemeente Dordrecht en de netwerkbeheerders van gas, elektra en water hebben de intentie om meer te gaan samenwerken op het gebied van grote onderhoud- en vervangingsprojecten van elektra, riolering, gas- en waterleidingen en openbare verlichting.

Lichttechnische verbeteringen voor NPR De verlichting is per straatvak berekend en beoordeeld. De straatvakken die we volgens het beleid moeten verlichten voldoen aan de NPR. Tussen 2013 en 2020 is alle verlichting waar nodig aangepast om te voldoen aan de richtlijnen van de NPR. Langs de 129 doorgaande wegen zijn 2548 nieuwe armaturen geplaatst. Zij worden in de nachtelijke uren met 30% gedimd. Van weggebruikers zijn geen klachten binnengekomen over minder verlichting. Met het toepassen van ledverlichting is ook maatwerk mogelijk en toegepast. Voorheen moesten we werken met standaard lampen en waren de wegen vaak ook meer dan nodig verlicht. Met het plaatsen van nieuwe armaturen langs de doorgaande wegen en het toepassen van ledarmaturen vanaf 2016 wordt er niet hoger dan de richtlijn verlicht. Dit wordt met statisch dimmen (op vooraf ingestelde tijden) gerealiseerd. Het levert een extra bijdrage aan energiebesparing en minder lichtemissie.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

6

Bedrijfsterreinen Dordtse Kil I en II en Amstelwijck De gemeenteraad heeft in 2017 ingestemd om in deze industriegebieden een positieve impuls te geven door in de openbare verlichting hier de verlichtingsarmaturen vervroegd te vervangen door ledverlichting. De vervanging is in 2018 gerealiseerd.

VOP's Op het moment van herijking van het beleid openbare verlichting is in Dordrecht een pilot voor betere verlichting uitgevoerd bij voetgangersoversteekplaatsen (VOP's). Samen met Team Verkeer is er een verkeerskundig onderzoek gedaan. Ook zijn er in samenwerking met Visio belevingsonderzoeken gehouden bij twee oversteekplaatsen op de Noordendijk. Door de stichting OVLNL wordt gewerkt aan het opstellen van een richtlijn, specifiek voor VOP's. De bevindingen uit de Dordtse pilot worden hierin meegenomen.

Standaardisatie materiaal In samenwerking met de gemeenten Alblasserdam, Sliedrecht en Zwijndrecht is de afgelopen 10 jaar meer standaardisatie doorgevoerd. Hierdoor is een efficiënter beheer mogelijk.

Fluorescentielampen Vanaf februari 2023 worden er geen fluorescentielampen meer geproduceerd. Vanaf 2025 moeten verlichtingsarmaturen met fluorescentielampen vervroegd vervangen worden. In het realisatiedeel (3) van dit beleidsplan worden hiervoor scenario's uitgewerkt. Dordrecht heeft vanaf 2025 nog ongeveer 9500 verlichtingsarmaturen met fluorescentielampen.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

7

Levensduur van lichtmasten Het testen van lichtmasten heeft helaas niet geleid tot verlenging van de standzekerheid van de lichtmasten. De garantie van de geteste masten is hier voor een groot deel op gebaseerd. De verwachting was dat ze zes jaar langer meegaan als we regelmatig testen. Maar dat pakt anders uit. Ten eerste zijn de vele grondroeringen in de openbare ruimte een onzekerheid, want bij grondroering naast de mast vervalt de garantie. Ten tweede is bij een aantal goed geteste masten ernstige corrosie onder het maaiveld gevonden. Met de invoering van Assetmanagement is deze onzekerheid meegenomen in de kans-risico analyse. Een extra risico is dat lichtmasten al vroegtijdig doorroesten ter hoogte van het maaiveld, omdat ze worden beschadigd door staalborstels bij onkruidbestrijding. Door hondenurine roesten ze daarna in korte tijd (binnen de standaardinspectie termijn) door en moeten worden vervangen moeten. Om het bovengenoemde risico te beheersen gaan we extra toezicht houden bij de onkruidbestrijding en gaan we bij de bestaande lichtmasten steekproefsgewijs extra inspecteren. Verder wordt er vanaf september 2023 een nieuwe techniek toegepast om het grondstuk van de masten (het onderste deel dat in de grond staat) extra te beschermen. Dit doen we met een extra coating ter hoogte van het maaiveld. De financiële afschrijvingstermijn van masten stond op 20 jaar.

Voor de nieuwe investering is de financiële afschrijvingstermijn verhoogd naar 35 jaar.

Slimme verlichting Om ervaring op te doen testen we sinds 2015 met slimme verlichting. De resultaten zijn positief. Daarom zijn in het realisatiedeel opties opgenomen om slimme verlichting te gaan toepassen.

Spandraden In de binnenstad worden spandraden toegepast bij openbare verlichting en sfeerverlichting. Enkele jaren geleden zijn er spandraden gebroken met letsel als gevolg. In de afgelopen jaren hebben we alle overspanningen geïnspecteerd, de verankeringen onderzocht en nieuwe trekkrachtberekeningen gemaakt. Op grond hiervan zijn er diverse verankeringen en spandraden aangepast. Ook is er een databestand ingericht en is een inspectieprotocol opgesteld.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

8

Illuminatie De afgelopen jaren heeft de gemeente een aantal objecten op verzoek tijdelijk aangelicht in een specifieke kleur. In 2022 is onderzocht wat er mogelijk is om bestaande objectverlichting hiervoor te gebruiken en/of deze dynamisch te maken. In Bijlage 4 van dit beheerdeel is opgenomen hoe we drie objecten thematisch in kleur uitlichten. In 2024 is tegenover het stadhuis een voorziening gemaakt om een lichtspot(Gobo) eenvoudig te kunnen installeren. Hiermee kan een statische projectie, zoals een kerstafbeelding, geprojecteerd worden. Dit is een verbetering ten opzichte van de huidige situatie. De bestaande armaturen die de Grote Kerkstoren aanlichten zijn voorzien van een frame. Hierin kan eenvoudig een kleurfilter worden aangebracht. Bij de Prins Clausbrug is de aanlichting aangepast en dynamisch gemaakt om de brug in kleur aan te kunnen lichten. Vanuit projecten en op verzoek van de POBD zijn er extra gebouwen en objecten verlicht. Het gaat om het standbeeld van de gebroeders De Witt, gebouwen in t' Hof en om de Waalse kerk.

Seizoensverlichting Voor de sfeerverlichting in de binnenstad is de gemeente in 2018 een samenwerking aangegaan met de POBD. In § 2.2 is dit verder uitgewerkt. In de afgelopen jaren zijn er diverse vragen vanuit winkeliers en bewoners gekomen voor het plaatsen van (kerst)bomen in de openbare Ruimte. Hiervoor is een zogenaamde Regeling Boom- en kerstboomverlichting opgesteld (Bijlage 5). Momenteel werken we aan een externe versie hiervan.

Informatie en inwonersparticipatie Wanneer er in de afgelopen beleidsperiode sprake was van een wezenlijke wijziging, zoals een andere lichtmasthoogte, andere armaturen en/of verplaatsingen en/of extra plaatsingen van lichtmasten, hebben we de inwoners van het desbetreffende gebied steeds geïnformeerd. Bij het vervangen van verlichtingsarmaturen op de Erasmuslaan hebben we bewoners een schriftelijke keuze voorgelegd. Daarop reageerde 41% van de aangeschreven bewoners. Bij de inloopavond kwam niemand opdagen. We richten ons daarom vooral op schriftelijke communicatie/participatie.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

9

Stadsranden Bij een gedeelte van de Wieldrechtse Zeedijk is mede na meldingen van onnodige verlichting in de bermen (ongewenste lichtverspreiding) nieuwe ledverlichting toegepast met een afschermde lichtbundel. Dit naar tevredenheid van de bewoners.

Kosten    

Vervangingen zijn uitgevoerd en waar nodig zijn de verlichtingsinstallaties aangepast om te voldoen aan de NPR. Onderhoudswerkzaamheden zijn binnen gestelde budgettaire kaders uitgevoerd. Met de voorziening van het egalisatiefonds hebben we de sterk fluctuerende kosten voor de groepsgewijze lampvervanging op kunnen vangen. De energie- transporttarieven zijn enorm gestegen. Ten opzichte van 2013 zijn de energiekosten gemiddeld met 50% gestegen. De kosten fluctueren jaarlijks.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

10

2. Beheer volgt beleid De paragrafen in dit hoofdstuk zijn een uitwerking van hoofdstuk 2 van het beleidsdeel. De nummering van de paragrafen komt overeen met de paragrafen in hoofdstuk 2 van het beleidsdeel.

2.1. Functies van openbare verlichting   

Verlichting heeft 3 belangrijke functies in de openbare ruimte: Verkeersveiligheid Sociale veiligheid Leefbaarheid

In bijlage 3 van het beleidsdeel zijn de functies van de openbare verlichting uitgewerkt.

2.2. Licht waar het moet, donker waar het kan De gemeente bepaalt als eigenaar en wegbeheerder van de openbare ruimte wat er hoe er wordt verlicht. In onderstaand overzicht is kort samengevat op welke wijze de verschillende soorten openbare ruimten worden verlicht. Niet de hele openbare ruimte wordt verlicht. Een overzicht van de uitzonderingen is te vinden in § 2.2 van het beleidsdeel.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

11

Openbare ruimten / specifieke verlichting

Verlichten

Toegepaste lichtpunthoogte

Kleur licht / dimmen

Materiaal *)

Knelpunten / bijzonderheden

Buiten de bebouwde kom

Alleen (gevaarlijke) verkeerspunten en woon-werk fietspaden (kwaliteitsnet en pluskwaliteitsnet)

Verkeerspunt en 6, 8 of 10 meter Fietspad: 4,5 meter

Warm wit (3000K)

Standaard

Geen

Hoofdontsluitingswegen

Ja

8 of 10 meter

Warm wit (3000K) /dimmen in de nachtelijke uren

Standaard

Geen

Gebiedsontsluitingswegen

Ja

8 of 10 meter

Warm wit (3000K) /dimmen in de nachtelijke uren

Standaard

Geen

Erftoegangswegen

Ja

Warm wit (3000K)

Standaard

Geen

Fiets- en voetpaden binnen de bebouwde kom

Ja, tenzij recreatief pad

4,5 meter

Warm wit (3000K)

Standaard

Geen

Tunnels (en viaducten)

Ja

Tegen plafond of wand

Warm wit (3000K)

Robuuste armaturen

Geen

Woonstraten / woonerven

Ja

Woonstraat: 6 meter Woonerf: 3,5 meter, heel soms 4,5 meter

Warm wit (3000K)

Standaard

Geen

Binnenstad

Ja

Gecoate masten op diverse hoogten (3,5 t/m 10 meter) Oudhollandse masten: langs de havens, Hof en Rozenhof Overspanning en en wandarmatur en: diverse wegen en straten

Warm wit (3000K) /en lichtstructuur Lichtpan Binnenstad

Standaard en in afstemming met Lichtplan Binnenstad

De lichtstructuur uit het Lichtplan Binnenstad zal i.v.m. de uitfasering van conventionele lampen moeten worden herzien.

Industriegebieden

Ja

6, 8 en 10 meter

Warm wit (3000K)

Standaard

Geen

Parken

Nee, tenzij doorgaande hoofdfiets- of -wandelroute

Warm wit (3000K)

Standaard

8 meter

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

12

Brandgangen

Middels een overeenkomst (met rechtspersoon) en alleen voor bestaande bouwcomplexen

Warm wit (3000K)

Standaard

Toegangswegen / parkeerterreinen van sportaccomm o-daties

Ja

Warm wit (3000K)

Standaard

Illuminatie (objectverlichting)

Ja, onder voorwaarden Lichtplan Binnenstad

Warm wit (3000K) Voorstraathave n: Bruggen groen, steigers blauw

Standaard en per object maatwerk indien nodig

Boomverlichting (seizoensverlichting)

Ja, op beperkte schaal J. de Wittstraat en Stationsweg

Warm wit (3000K)

Ledsnoer

Kerstboomverlichting (seizoensverlichting)

Ja, op beperkte schaal, coördinatie door Cluster Wijken

Wit licht

Ledsnoer

Extra (Kerst) boomverlichting op aanvraag

Zie bijlage 5: Regeling boom- en kerstboomverlichti ng

Wit licht

Sfeerverlichting (seizoensverlichting)

Ja, in een specifiek aangewezen gebied in de binnenstad en bij winkelcentra onder voorwaarden

Aan spandraden Voorstraat, Vriesestraat, Grote Spuistraat en Kolfstraat

Abri's

Ja

Basisverlichtin g voor informatievitri ne, reclameverlich ting (indien van toepassing)

Wit licht

Onder voorwaarden en met APV aanvraag kunnen derden een (kerst)boom in de openbare ruimte verlichten Ledornamenten

Sinds 2017 is er een samenwerkings verband met de POBD, loopt t/m seizoen 2023/2024

Specifiek per abri

R-Net abri's zijn eigendom van de gemeenten, overige abri's zijn vergund met een reclameconcessie

*) Kleur lichtmasten: standaard worden stalen gegalvaniseerde lichtmasten toegepast. In de binnenstad, bij winkelcentra en specifieke projecten worden gecoate lichtmasten toegepast. Voor de binnenstad en negentiende-eeuwse schil passen we de kleur RAL 9005 (zwart) toe. Voor overige projecten wordt RAL 9005 zwart, 6009 (groen) en 9007 (grijs) toegepast. Gegalvaniseerde masten worden na ongeveer 20 jaar (één keer in de levensduur) geschilderd in de kleur ijzerglimmer groen. Oud Hollandse masten worden donkergroen geschilderd (Sikkens NO.15.10).

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

13 Hieronder worden enkele specifieke soorten van verlichting verder uitgewerkt voor de gemeente Dordrecht.

Brandgangverlichting Om de sociale veiligheid te vergroten zijn vanaf de jaren '90 diverse overeenkomsten voor verlichting van brandgangen gesloten met woningbouwcooperaties. Sinds 2016 zijn bij de gemeente geen aanvragen hiervoor meer binnengekomen. Bij nieuwbouwprojecten zorgen woningbouwcoöperaties en verenigingen van eigenaren tegenwoordig zelf voor verlichting. Daarnaast worden bestaande overeenkomsten steeds vaker ontbonden. De dienstverlening vanuit de gemeente wordt daarom geleidelijk afgebouwd. Tegenwoordig werken we alleen bij bestaande bouw op verzoek nog mee aan het verlichten van brandgangen. Uitgangspunten hierbij zijn:       

Het gaat om niet commerciële openbare paden en pleintjes die aan de openbare weg grenzen. De contracthouder dient een rechtspersoon te zijn, zoals bijvoorbeeld een vereniging van eigenaren of een woningbouwcoöperatie. De aanleg van de brandgangverlichting gebeurt door of namens de gemeente Dordrecht. De gemeente past standaardmaterialen toe (vanwege de beheerbaarheid). Het verlichtingsplan wordt samen met de aanvrager opgesteld. De gemeente stelt op basis hiervan een offerte en een overeenkomst op. De verlichting wordt op de OVL-aansluitingen op het kabelnet van Stedin aangesloten en brandt dus met de openbare verlichting mee. Na aanleg beheert de gemeente de brandgangverlichting voor rekening van de partij waarmee de overeenkomst is gesloten.

Toegangswegen en parkeerterreinen van sportaccommodaties Toegangswegen en parkeerterreinen zijn vaak semi-openbare ruimten. Niet alle wegen op en bij sportterreinen zijn eigendom van de gemeente, maar het beheer van de openbare verlichting is meestal wel ondergebracht bij de gemeente. Zo is de veiligheid op de toegangswegen beter geborgd. Langs toegangswegen met aangrenzende parkeerterreinen naar sportaccommodaties plaatsen en onderhouden we openbare verlichting. We plaatsen verlichting tot de hoofdentree van het sportverenigingsgebouw, ongeacht de eigendomsgrenzen.

Illuminatie Illuminatie draagt bij aan sfeer en beleving. Het aanlichten van monumentale panden en objecten is opgenomen in het Lichtplan Binnenstad (2006). In dit plan staat dat objecten/gebouwen aan tenminste twee van de drie onderstaande criteria moeten voldoen om aangelicht te worden. Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

14 De criteria zijn:  een bijzonder gebouw  een bijzondere functie  een bijzondere plek. Belangrijke aandachtspunten zijn:  Een goede afstemming tussen openbare verlichting en objectverlichting met oog voor de omgeving. Illuminatie heeft een toegevoegde waarde op de openbare verlichting.  Ecologische aspecten (zie § 2.10 van het beleidsdeel).  Duurzaamheid (zie ook § 2.7 van het beleidsdeel). De objectverlichting brandt tot 23:30 uur.

Seizoensverlichting De seizoensverlichting kent 3 onderdelen:  Kerstboomverlichting: het plaatsen van kerstbomen met verlichting op bepaalde locaties in de stad;  Boomverlichting: het verlichten van bestaande bomen die eigendom zijn van de gemeente in de openbare ruimte;  Sfeerverlichting: feestelijke verlichting die extra wordt aangebracht in het winterseizoen (november – februari). Voor kerstboom- en boomverlichting heeft de gemeente een regeling opgesteld, de Regeling (kerst)boomverlichting. Deze wordt toegezonden aan inwoners of ondernemers die een aanvraag hiervoor bij de gemeente indienen. Hierin staat beschreven wat we verstaan onder kerstboom- en boomverlichting en welke voorwaarden er gelden voor locaties, veiligheid, duur en kosten (bijlage 5). Boomverlichting In twee straten van Dordrecht worden bomen in de middenberm verlicht: Johan de Wittstraat en Stationsweg. De verlichting brandt van oktober tot en met april vanaf zonsondergang tot 23.00 uur. In de maand december ook in de ochtend vanaf 06.30 uur tot 09.00 uur en tijdens evenementen rond Kerstmis de hele dag. De verlichting wordt elk jaar gecontroleerd. Derden, bijvoorbeeld een winkeliersvereniging, kunnen via de Regeling Boom- en kerstboomverlichting een aanvraag doen om op hun kosten andere straten te verlichten.

Van de regeling wordt gebruik gemaakt door de winkeliersvereniging op het Damplein en het Vogelplein en door de Promotie Ondernemers Binnenstad Dordrecht (POBD) in de binnenstad op het Scheffersplein, Statenplein, Statenplaats, Achterom, Bagijnhof en Sarisgang. Om dit specifieke element bijzonder te houden, en gelet op de hoge investerings- en beheerkosten, is uitbreiding niet gewenst. Bovendien is het 's nachts verlichten van bomen niet goed voor flora en fauna en niet duurzaam. Sfeerverlichting Sfeerverlichting is extra feestelijke verlichting die van november tot half februari wordt opgehangen in een aantal winkelstraten van de binnenstad. De gemeente is hiervoor in 2018 een samenwerking aangegaan met de POBD. In de samenwerking is afgesproken dat de POBD zelf de verlichting kiest en deze door een aannemer laat installeren. Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

15

De POBD is contractpartner van de leverancier en is eindverantwoordelijk voor de uitstraling. De gemeente faciliteert, zorgt voor de basisvoorzieningen en is eindverantwoordelijk voor de veiligheid. De gemeente levert hiermee een bijdrage aan de economie en het ondernemersklimaat in Dordrecht. De overeenkomst liep tot en met seizoen 2023/2024. Sinds 2024 is de Stichting Binnenstadsbedrijf Dordrecht de nieuwe contractpartner in plaats van de POBD. De gemeente heeft in de volgende straten basisvoorzieningen aangebracht:  Voorstraat  Visstraat  Achterom  Riedijk  Grote Spuistraat  Vriesestraat  Kolfstraat (gedeelte)  Spuiboulevard en Statenplein: piloonverlichting. De verlichting in deze straten brandt van 16.00 uur tot 22.00 uur en van 07.00 uur tot 09.00 uur en tijdens evenementen rond Kerstmis de hele dag. Er komen ook verzoeken binnen voor het aanbrengen van sfeerverlichting aan lichtmasten buiten de binnenstad. Nabij winkelcentra en onder bepaalde voorwaarden zal de gemeente (Cluster Ruimtelijke Kwaliteit) hierover een overeenkomst aangaan. De winkeliersvereniging dient zelf voor een aansluiting te zorgen.

Slimme verlichting We spreken van slimme verlichting als verlichtingsarmaturen zijn uitgevoerd met een controller (OLC) waarmee op afstand gemonitord en aangestuurd kan worden. Slimme verlichting heeft veel voordelen:  Het is direct zichtbaar als er sprake is van lamp en kabelstoringen (automatisch bericht).  Er is geen avondschouw meer nodig (nu rijden we 4 keer per jaar een schouw).  We kunnen storingen eerder signaleren. Dus kunnen we sneller de aannemer of Stedin aansturen. En worden lamp- en kabelstoringen sneller afgehandeld. Dit is goed voor de tevredenheid van onze inwoners.  We kunnen op afstand het dimscenario aanpassen (kan groepsgewijs), bijvoorbeeld bij een tussentijds collegebesluit om meer te dimmen/ energie te besparen.  We kunnen individuele armaturen (licht op maat) op afstand dimmen, bijvoorbeeld bij melding van lichthinder.  We kunnen op afstand schakeltijden aanpassen (binnen de Stedin schakeltijd).  Er kunnen op beperkte schaal vanaf elke armatuur apart automatisch datapakketjes van smartcity elementen verstuurd worden naar een computer op afstand van partijen waarmee we samenwerken. Vanaf 2018 zijn nieuw geplaatste armaturen langs doorgaande wegen voorbereid op het toepassen van slimme verlichting.

Dat wil zeggen dat de voorschakelapparatuur in het armatuur hiervoor geschikt is en dat er op het armatuur een aansluiting aanwezig is waar een controller op vastgeklikt kan worden. Sinds 2022 zijn ook de nieuw geplaatste Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

16 standaard armaturen langs fietspaden, woonstraten en woonerven voorbereid op het toepassen van slimme verlichting.

2.3. Wet- en regelgeving In het beleidsdeelis wet- en regelgeving al uitgebreid aan de orde geweest. Zie bijlage 2 van het beleidsdeel. Het beheer moet voldoen aan de wet- en regelgeving. Hieronder wordt ingegaan op een aantal beheeraspecten van de wet- en regelgeving specifiek voor Dordrecht.

Burgerlijk wetboek art. 6:714 In bijlage 2 van het beleidsdeel staan handvatten voor het beperken van aansprakelijkheid. Deze handvatten zijn allemaal geborgd door ons assetmanagement.  We voeren periodiek en systematisch inspecties en onderhoud uit.  We hebben een vastgesteld beleidsplan.  We werken volgens een meerjarenvervangingsplan.  We hebben een goed werkend meldingensysteem en handelen meldingen zorgvuldig en snel af.  We handelen adequaat bij het verhelpen van schades en storingen.

Wet natuurbescherming Vanaf 1 januari 2024 geldt de Omgevingswet. Een vergunning op grond van de Wet natuurbescherming is nodig als voor een activiteit significant negatieve gevolgen worden verwacht. In deze vergunning kunnen bijvoorbeeld voorschriften ter voorkoming van verstoring van kunstmatige verlichting (lichthinder) worden opgenomen. In het beleidsdeel staat meer over lichthinder in §2.10.

Omgevingswet Het beleidsdeel en bijbehorende beheerdeel gaan alleen over de verlichting van de openbare ruimte die door de gemeente wordt aangelegd en onderhouden. Uitgaande van deze beperkte reikwijdte is ook het juridisch kader beperkt uitgewerkt. Zie bijlage 2.3 van het beleidsdeel. We gaan onderzoeken hoe ambities en zorgplicht voor openbare verlichting uitgewerkt kunnen worden in het omgevingsplan na 2024. Algemeen uitgangspunt is de NPR. Daarnaast gaan we onderzoeken wat er in de omgevingsvisie over lichthinder kan worden opgenomen, bijvoorbeeld een zoneringskaart van het Eiland van Dordrecht.

Normen en richtlijnen Nederlandse Praktijkrichtlijn NPR13201-A1 (2018) In Dordrecht volgen we de NPR (zie beleidsdeel bijlage 2). Er is één uitzondering. We voldoen niet overal aan het aspect van minimale verticale verlichtingssterkte van 0,5 lux. De reden hiervan is, dat de huidige horizontale verlichtingssterkte (NPR) als voldoende Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

17 veilig wordt ervaren. We kunnen dit vaststellen met onze eigen waarneming over de afgelopen twintig jaar. Het is erg duur om de verlichting zo aan te passen dat we overal aan de minimale verticale verlichtingssterkte voldoen. We moeten dan bijvoorbeeld in een bestaande straat alle lichtmasten een klein stukje verplaatsen en er één of meer lantaarnpalen bij te zetten. Het is ook strijdig met de doelstellingen van energiebesparing. Verlichtingsmiddelen Verlichtingsmiddelen die voor Dordrecht worden aangeschaft voldoen altijd aan het CEkeurmerk. Elektrotechnische installatie en veiligheid Het beheer van het areaal van de openbare verlichting en de installatieverantwoordelijkheid kunnen niet los van elkaar gezien worden. De gemeente heeft als eigenaar van een elektrotechnische installatie vanuit de Arbowetgeving de plicht om invulling te geven aan de veiligheid van de bedrijfsvoering. NEN 3140 is een kader waarbinnen een gemeente deze veilige bedrijfsvoering kan regelen. De sector Ruimtelijke Kwaliteit van de gemeente Dordrecht heeft de veilige beleidsvoering vastgelegd in een handboek. In het handboek is een structuur opgezet waarbij afspraken gewaarborgd zijn over een manier van werken met optimale veiligheid. Procedures en werkvoorschriften zijn beschreven, waarbij specifieke eisen van verschillende soorten installaties in acht genomen zijn.

Functionarissen die in hun werk in mindere of meerdere mate betrokken zijn bij elektrotechnische installaties hebben een aanwijzing als Installatieverantwoordelijke, Werkverantwoordelijke, Vakbekwaam Persoon of Voldoende Onderricht Persoon. G

Gemeente en netbeheerder zijn samen verantwoordelijk voor de (lichtmast)installaties. De(lichtmast)aansluiting van de netbeheerder dient te voldoen aan de Energiewet. Voor 2028 zullen alle aansluitingen in de openbare ruimte door de netbeheerder worden gecontroleerd en waar nodig veilig gemaakt. De gemeentelijke installatie (vanaf de aansluitkast naar het verlichtingsarmatuur) dient te voldoen aan NEN 1010. De gemeente mag gebruik maken van de aardingsvoorziening van de aansluiting van de netbeheerder, maar de netbeheerder garandeert deze aardingsvoorziening niet. Daarnaast is onduidelijk of de gemeente met die aardingsvoorziening van de netbeheerder voor haar eigen deel van de installatie voldoet aan NEN1010. De komende jaren is onderzoek nodig om mogelijke risico's in beeld te brengen.

Politiekeurmerk Veilig Wonen (PKVW) Sinds 2013 wordt bij nieuwe aanleg, reconstructies en vervangingen de openbare verlichting in de gemeente Dordrecht ontworpen volgens de NPR. Daarmee voldoet de verlichting voor de woonomgeving automatisch aan de verlichtingsclassificatie van het Politiekeurmerk.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

18

Keurmerk Veilig Ondernemen Dit is een keurmerk voor het aanpakken van overlast, criminaliteit en onderhoud en beheer op het bedrijventerrein en in winkelgebieden. We voldoen aan de NPR. Vragen op dit terrein zijn de afgelopen beleidsperiode niet voorgekomen.

WIBON / Grondroerdersregeling In bijlage 2 van het beleidsdeel staat beschreven dat eigendom, beheer en onderhoud van de kabels in de grond die de openbare verlichting voeden grotendeels onder de verantwoordelijkheid van de netbeheerder (Stedin) vallen. Ten behoeve van sfeerverlichting en objectenverlichting heeft de gemeente Dordrecht een paar kilometer kabel in de binnenstad in eigen beheer. De gemeente is geregistreerd bij het Kadaster en heeft hiervoor de netinformatie aangeleverd. Wijzigingen moeten worden bijgehouden. Bij graafwerkzaamheden moeten KLIC-meldingen worden gemaakt.

Leidingverordening Bij aanleg, wijziging of verwijdering van kabels en installatiekasten wordt vergunning aangevraagd.

CROW-400 richtlijn voor het werken met verontreinigde grond Met betrekking tot graafwerkzaamheden voor de openbare verlichting is er alleen sprake van tijdelijke (grond)uitnemingen, en niet van transport en / of opslag van grond. Om de specifieke veiligheidsmaatregelen te kunnen bepalen hanteren we de CROW-400 richtlijn.

2.4. Verlichtingsklassen Dordrecht voldoet in de openbare verlichting bijna volledig aan de NPR. Bij ongeveer 2% van de OVL is dat niet het geval. Dit is het gevolg van bewuste keuzes. Het gaat om wegen buiten de bebouwde kom waar oriëntatieverlichting staat, zoals bij gevaarlijke kruispunten.

2.5. Assetmanagement In het beleidsdeel zijn de uitgangspunten opgenomen die we hanteren voor het duurzaam en doelmatig beheer en instandhouding van de Openbare Verlichting. In Dordrecht conformeren we ons volledig aan de ISO-NEN 55001. Dit impliceert dat wij volledig transparant risicogestuurd beheer en instandhouding uitvoeren. Hiervoor hanteren we de door het Cluster Ruimtelijke Kwaliteit van de gemeente Dordrecht opgestelde risicobereidheid. Deze is vastgelegd in een risicomatrix voor Dordrecht (fig. p. 19). Voor de discipline OVL is hiervan een direct afgeleide matrix Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

19 opgesteld, die ons in staat stelt ook op kleine schaal de risico-inventarisatie goed gedifferentieerd vast te leggen (fig. p. 20).

Professionalisering van beheer met zeven onderdelen In dit kwaliteitssysteem staan zeven onderdelen centraal om de professionalisering concreet vorm te geven. Deze onderdelen zijn:  Belanghebbenden  Beheerbeleid  Beheerprogramma  Middelen  Uitvoering  Monitoring  Besluitvorming De onderdelen zorgen –in de goede samenhang– dat de organisatie door optimaal beheer de beste balans tussen kosten, prestaties en risico’s realiseert. Kern van de ordening is dat het primaire beheerproces parallel loopt aan de verbetercirkel van Deming (PDCA), waardoor het zelflerend vermogen van de organisatie en de mensen vorm krijgt.

Toelichting op de zeven onderdelen Belanghebbenden In bijlage 1 van het beleidsdeel is dit onderdeel in kaart gebracht. Beheerbeleid Dit onderdeel geeft antwoord op de kernvragen: waar gaan we naar toe, wat willen we bereiken en hoe komen we daar? Belangrijk hierbij is de vertaling van het beleid naar meetbare prestatie-eisen voor de OVL. Dit is nodig voor een goede monitoring en evaluatie.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

20

Potentiel impact/effect

ZEZeer Ernstig / Extreem

Ex Extreem

Er Ernstig Be Behoorlijk Ma Matig

Veiligheid

Kwaliteit Openbare Ruimte (OR)

1% van alle assets op D-niveau

Imago

Bedrijfswaarden Beschikbaarheid

10 doden of 100 zwaar 1% niet beschikbaar, 1% afgekeurd, 10% van gewonden met blijvend 10% van de vitale nationale slechte pers de vitale assets letsel of 1000 zwaar assets niet of commotie afgekeurd gewonden beschikbaar 1 dode of 10 zwaar 1% van de vitale gewonden met blijfend 1% van de vitale Regionale slechte pers assets niet letsel of 100 zwaar assets afgekeurd of commotie beschikbaar gewonden 1 zwaar gewonde met 0,1% van de vitale 100% van alle assets Stedelijke slechte pers blijvend letsel of 10 assets niet op D-niveau of commotie licht gewonden beschikbaar 0,01% van de vitale Slechter pers of 1 zwaar gewonde of 10 10% van alle assets op assets niet commotie op gewonden D-niveau beschikbaar wijkniveau 0,001% van de vitale Commotie binnen 1 assets niet straat beschikbaar 1 gewonde

Omsch rijving

Ow Onwaarschijnlijk

Ge - Geregeld

Va - Vaak

Ev- Erg Vaak

Waarschijnlijkheid/kans Mo - Mogelijk

C

Wekelijks

C

ZH

Maandelijks

C

C

H

Meer dan 100 keer per jaar 0,01/jr

ZH

ZH

ZH

M

Meer dan 10 keer per jaar 0,001/jr

H

H

H

H

L

>10/jr Duurzaamheid

M

M

M

M

M

>1/jr Financieel

10 ernstige milieudelicten of 100 lichte milieudelicten

M

M

M

M

Wel eens gebeurd in Jaarlijks Dordrecht Eens per 10 jaar Eens per 10 tot tot 1 keer per 100 jaar jaar

> € 10.000.000,-

1 ernstig milieudelict of 10 lichte milieudelicten

L

L

L

>0,1/jr

€10.000.000,- tot € 1.000.000,-

1 licht milieudelict

L

L

Wel eens gebeurd in de sector Eens per 100 jaar tot 1000 jaar

€ 1.000.000,- tot € 100.000,-

10% recycling

L

gemiddeld

€100.000,- tot € 10.000,-

100% recycling

band

€10.000,- tot€ 1.000,-

= Zeer Hoog= Catastrofaal

= Laag = Medium = Hoog

Matrix risicobereidheid Dordrecht

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

21

Risicomatrix openbare verlichting

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

22

Beheerprogramma Op basis van het beleid worden de beheermaatregelen bepaald en samengebracht in een integraal meerjarenbeheerprogramma. Dit wordt uitgewerkt in jaarplannen. Programma en plannen gaan niet alleen over onderhoud maar ook over functionele aanpassing(en) en gebruiksbeïnvloeding. Bij programmering en prioritering zijn risicosturing en minimalisering van kosten over de gehele levenscyclus het uitgangspunt. Het meerjarenbeheerprogramma is nader uitgewerkt in het realisatiedeel. Middelen Dit gaat over het slim organiseren en inzetten van bijvoorbeeld organisatiestructuur, werkprocessen, verandermanagement, strategie voor uitbesteding, informatiemanagement en bijbehorende geautomatiseerde systemen. Verder is de invulling van risicomanagement een belangrijk onderdeel waarbij de methodiek van de ISO – NEN 31000 Risicomanagement wordt toegepast. Op basis van risicomanagement worden de meest efficiënte en effectieve maatregelen toegewezen om de primaire functie te handhaven. Optimalisatie tussen preventieve maatregelen en restrisico bepalen het beheer. Het belangrijkste element van dit onderdeel zijn de mensen in de beheerorganisatie. Training, opleiding en coaching zijn cruciale elementen voor professioneel beheer. Daarbij gaat het naast vakmanschap ook om opdrachtgeverschap, leiderschap, communicatie en projectmanagement.

Uitvoering Hier draait alles om een efficiënte voorbereiding en uitvoering van de projecten en activiteiten die voortvloeien uit het beheerprogramma en de jaarplannen. Communicatie met de omgeving is daarbij een belangrijk element. Een belangrijk aandachtspunt is het ontwerpproces bij nieuwbouw of vervangingen. Maakt dat proces het mogelijk om in de toekomstige gebruiksfase prestaties, kosten en risico’s te beheersen? Worden belanghebbenden en gebruikers er zo optimaal mogelijk bij betrokken? Monitoring Monitoring en evaluatie zijn van belang om te toetsen of beleid en plannen hebben geleid tot het behalen van de doelstelling(en). Inspecties, onderzoek en analyses geven een objectief beeld van de behaalde resultaten. Op basis hiervan stelt de beheerorganisatie vast wat er moet worden aangepast: beleid, programmering, uitbesteding, projectmanagement, informatiemanagement, risicomanagement. Besluitvorming Na het vaststellen van de noodzakelijke veranderingen is het duidelijk welke acties moeten worden ingezet. Verandering van het beleid zal door de raad worden vastgesteld. Veranderingen in de bedrijfsvoering en tactische of operationele keuzes, kan het college en/of het management zelf vaststellen.

2.6. Vervangingsgrondslagen openbare verlichting Vanuit de Assetmanagementmethodiek hanteren we een theoretische levensduur voor de verschillende middelen. Op basis van de te verwachten degradatie, waarbij de primaire functie faalt, programmeren we de inspecties die uitsluitsel moeten geven over de actuele degradatie. Hieronder kunnen ook testen en verder onderzoek vallen. Met behulp van de uitkomst van de inspectie corrigeren waar nodig de theoretische waarde. Vervolgens passen we de bijbehorende onderhouds- en vervangingstaken aan. Het vervangingsmodel is hiermee volledig risico gestuurd geworden (vervangen op basis van kans op falen). Een recent voorbeeld is de vervanging van de spandraden (zie Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

23 hoofdstuk 1). Als gevolg van een trekproef is de levenscyclus aangepast van 25 naar 30 jaar. In het beheersysteem zijn deze maatregelen en bijhorende kosten opgenomen. Dit geldt ook voor de visuele inspectie van de armaturen. Onderdeel Spandraden t.b.v. OVL Spandraden t.b.v. sfeerverlichting RVS-masten Gietijzeren historische masten Staal gegalvaniseerde masten Staal gegalvaniseerde masten met poedercoating Aluminium masten Muursteunen gietijzer Muursteunen gegalvaniseerd Oud Hollandse armaturen Armaturen Led armaturen Lampen (incl. led)

Theoretische/ technische levensduur 30 jaar 30 jaar 60 jaar 80 jaar 46 jaar 50 jaar

Aantal per 1 jan 2023 358 114 116 358 18494 2793

35 jaar 80 jaar 50 jaar 80 jaar 20 jaar 23 jaar 2,5 t/m 6 jaar

27 59 373 447 16293 8799 26672

2.7. Duurzaamheid en circulariteit Vanuit het Politiek Akkoord zijn duurzaamheid en circulariteit belangrijke waarden voor Dordrecht. In § 2.7 van het beleidsdeel staat benoemd op welke wijze we hier invulling aangeven. In 2023 zijn de verlichtingsarmaturen opnieuw aanbesteed. Circulariteit was hierbij een van de gunningscriteria. Bij elke aanbesteding wegen we opnieuw af welke extra stappen we hierin kunnen zetten.

2.8. Medegebruik lichtmasten Het bespaart ruimte en geld om lichtmasten ook te gebruiken voor andere zaken dan alleen om verlichtingsarmatuur aan te monteren. Zo worden lichtmasten steeds vaker multifunctionele dragers. Hieronder worden de doeleinden beschreven die regelmatig worden toegepast. Zie ook § 1.2 in het beleidsdeel over slimme stad. Lichtmastreclame en drievlakborden Beide reclamevormen zijn uitbesteed aan exploitanten. Het contractbeheer is bij de beheerorganisatie Openbare Verlichting van de sector Ruimtelijke Kwaliteit ondergebracht. Bij lichtmastreclame wordt energiezuinige ledverlichting toegepast met zeer laag geïnstalleerd vermogen.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

24 Bebording/reclame/bloembakken Hierbij kun je denken aan verkeersborden en straatnaamborden, maar ook aan bijvoorbeeld bloembakken. Combinaties met verkeersinstallaties en bebording De verlichte bewegwijzering is aangesloten op het kabelnet van de openbare verlichting. Waar technisch mogelijk worden verkeerslichten en bewegwijzering aangebracht op bestaande lichtmasten. Andersom liften we soms mee met de openbare verlichting op verkeersinstallaties. Slimme stad (Smart city)elementen In Dordrecht richten we ons bij 'Slimme stad' vooral op het bevorderen van digitalisering. We streven naar een datagedreven en digitale organisatie van stad en regio. We maken daartoe elementen digivaardig en passen waar mogelijk steeds meer datagestuurd werken toe.

2.9. Inwonerparticipatie Ontwerp en uitvoering In § 2.9. van het beleidsplan meldden wij al dat inwonerparticipatie bij openbare verlichting beperkt wordt doordat:  Het materiaalgebruik zoveel mogelijk gestandaardiseerd is. Dit is efficiënt en bespaart kosten.  De gekozen verlichting moet voldoen moet voldoen aan de NPR en mag zo min mogelijk energie verbruiken. Hieronder beschrijven we de ontwerpprocedure bij (her)inrichtings- en uitbreidingsplannen en hoe inwoners daarbij worden betrokken. Waar mogelijk combineren we werk van de openbare verlichting met (her)inrichtings- en uitbreidingsplannen. Zie ook bijlage 1 van het beleidsdeel. We streven naar een optimale afstemming van de uitvoering van het verlichtingsplan in relatie tot het totale project. Bij het ontwerpen van een (her)inrichtings- en uitbreidingsplan werken we voor het verlichtingsplan met een Programma van Eisen (PvE). Hierin zijn de beheer- en beleidsuitgangspunten opgenomen. In principe wordt de verlichting gekozen uit het huidige bestand van Dordrecht. De verlichtingsmiddelen in dit bestand zijn gebaseerd op een afweging tussen esthetische-, kosten-, beheer- onderhouds- en milieuaspecten. Als de ontwerper een ander soort verlichting wil toepassen, dan wordt dit voorgelegd aan het Cluster Ruimtelijke Kwaliteit (RK).

Als RK en ontwerper het samen niet eens worden, adviseert RK in overleg met Stedenbouw hierover aan de portefeuillehouder en/of het college van burgemeester en wethouders. Het advies kan zijn :  het verzoek van de ontwerper af te wijzen;  het verzoek eenmalig te honoreren;  het betrokken verlichtingsmiddel toe te voegen aan het bestand van Dordrecht. In het advies worden ook de beheerkosten meegenomen. Bij een afwijkend ontwerp vallen die vaak hoger uit dan bij standaardmaterialen. Bij wezenlijke wijzigingen krijgen bewoners een informatiebrief met tekening.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

25 Projectleiders openbare ruimte bewaken de afstemming van alle beheerdisciplines in de integrale projecten. De werkvoorbereiding en toezicht op de uitvoering van de integrale projecten worden verzorgd door Ingenieursbureau Drechtsteden, een extern ingenieursbureau of een projectontwikkelaar. Team Openbare Verlichting coördineert de enkelvoudige vervangingswerkzaamheden van de openbare verlichting. Het komt ook voor dat bewoners geen extra verlichting willen. In specifieke gevallen levert de gemeente maatwerk.

Meldingenmanagement (Fixi) Fixi We voeren geen schouwen uit voor de verlichting. We zijn dus blij met elke melding van inwoners over lampstoringen, schade of iets anders aan de openbare verlichting. Voor de openbare ruimte gebruiken we hiervoor in Dordrecht het beheersysteem Fixi. Goede communicatie van de gemeente hierover is belangrijk, zowel extern (waar en hoe kan ik al inwoner een melding doen) als intern (analyse van de meldingen voor een gerichte en snelle afhandeling). Meldingen kunnen ook nog steeds telefonisch worden gedaan via het algemene nummer van de gemeente. In dat geval wordt de melding door de telefoondienst in Fixi gezet.

Met Fixi kunnen we gemakkelijk zien welk type meldingen er binnenkomen en waar knelpunten zijn (bijvoorbeeld in aantal meldingen). De analyse hiervan vormt input voor het beleid. Team Openbare Verlichting werkt met een vaste procedure voor het snel en goed afhandelen van meldingen in Fixi over openbare verlichting. Deze procedure is opgenomen in bijlage 2. Hiermee is de classificatie van de meldingen en sturing op de afhandeltermijnen gewaarborgd. Het komt het voor dat bewoners en bedrijven vragen om extra verlichting of om lichtmasten te verplaatsen. Bijvoorbeeld uit het oogpunt van sociale (on)veiligheid, lichtinval in slaapkamers of de aanleg van een inrit. Aanvraag voor extra verlichting Vragen voor extra verlichting worden waar nodig buiten beoordeeld, als het donker is. Wat lichttechnisch goed berekend is, kan door omgevingsfactoren zoals bomen of begroeiing heel anders uitpakken. Oplossingen kunnen zijn:  bestaande verlichting verplaatsen en of extra verlichting plaatsen;  groen snoeien of bomen opkronen;  een combinatie daarvan (mogelijk in combinatie met herinrichting). Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

26

Als de verlichting lichttechnisch voldoet aan de NPR en er bij donker geen negatieve elementen van invloed zijn op de uitstraling van het licht (gelijkmatigheid), zal er geen aanpassing plaats vinden. Er wordt ook niet boven de aanbevelingen van de NPR verlicht. Ten eerste omdat aanliggende straten dan als donker ervaren kunnen worden en ten tweede vanwege het energieverbruik. Aanvraag voor verplaatsing van verlichting Vragen om een lichtmast(en) anders te plaatsen proberen we op voorhand te voorkomen. Bij een ontwerp voor openbare verlichting plaatsen we indien mogelijk een lichtmast op de grens van twee huizen. Als dit in het verleden niet is gebeurd, zal de gemeente dit op verzoek indien mogelijk corrigeren. Dit hangt onder meer af van de ondergrondse infrastructuur en of het lichttechnisch mogelijk is. Ook wordt er afgestemd met de bewoners ernaast. Er zijn nog veel andere soorten verzoeken. Als verplaatsing mogelijk is, zijn de kosten voor de aanvrager. Bijvoorbeeld in combinatie met een aanvraag in verband met aanleg of verbreding van een inrit. Aanvraag voor afscherming van verlichting In een aantal gevallen gaan we in op een verzoek om de verlichting af te schermen. Het mag namelijk niet ten koste gaan van de verlichtingskwaliteit op de openbare weg. Wat de ene bewoner hinderlijk vindt, is voor de ander plezierig.

Wijkwensen Er komen ook wijkwensen binnen om extra verlichting te plaatsen. Bijvoorbeeld om verlichting langs recreatieve paden te plaatsen, meer verlichting te plaatsen boven de aanbeveling van de NPR, of bijzondere verlichting toe te passen die niet past in beleidskaders. Binnen deze kaders kan daar een invulling aan worden gegeven. Als ze strijdig zijn met de beleidskaders worden ze in principe niet gehonoreerd.

2.10. Lichthinder en lichtvervuiling Lichthinder Verlichtingsinstallaties moeten zo worden geplaatst en uitgevoerd, dat ze geen hinder veroorzaken naar omwonenden, weggebruikers of anderen. De Richtlijn Lichthinder van de NSVV is hierbij uitgangspunt. Zie ook § 2.9.2 over meldingenmanagement hierboven.

Lichtvervuiling In de openbare verlichting wordt licht dat boven een hoek van 70 graden wordt uitgestraald beschouwd als lichtvervuiling. Lichtvervuiling moet in relatie worden gezien tot de NPR. Dat wil zeggen dat in het belang van de veiligheid de geadviseerde verlichtingsklasse voor een bepaald gebied wordt opgevolgd. In sommige gevallen adviseert de richtlijn om in het kader van de veiligheid juist een gedeelte van de berm of woonwijk 'mee te verlichten'. Deze richtlijn heeft de hoogste prioriteit. Het voorkomen of verminderen van lichtvervuiling komt hierna.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

27 Ook dieren kunnen hinder ondervinden van verlichting. In de Wet natuurbescherming staat dat nesten en vaste verblijfplaatsen van beschermde soorten niet verstoord mogen worden. Verlichting kan verstoring tot gevolg hebben. Zie ook § 2.10 van het beleidsdeel. Er zijn inmiddels diverse onderzoeken naar het effect van licht op verschillende diersoorten, zoals vleermuizen en vogels. De effecten van kunstlicht op dieren verschillen per soort. In ons beheer hanteren we de geldende richtlijnen. In de ontwerpfase kan al rekening worden gehouden met natuurvriendelijke maatregelen. Zoals licht op straat laten vallen (efficiency) en het vermijden van opschijnende verlichting van bomen en solitaire lichtbronnen. Waar nodig treffen we in overleg met de stadsecoloog maatwerkoplossingen voor bijvoorbeeld vleermuisvriendelijke verlichting. Bijvoorbeeld door:  de hoogte van de armaturen aan te passen;  de lichtkleur aan te passen;  de stralingshoek en richting aan te passen;  het aantal lichtbronnen aan te passen;  de precieze locatie van de lichtbron aan te passen;  sensorverlichting en/of op afstand dimbare verlichting toe te passen.

2.11. Bijdrage aan energiedoelstellingen In § 2.11 van het beleidsdeel is beschreven wat de stand van zaken is van de doelstellingen in het landelijke Energieakkoord voor de vier gemeenten Alblasserdam, Dordrecht, Sliedrecht en Zwijndrecht. Voor Dordrecht geldt het volgende: Te behalen doelstellingen volgens het SER-Energieakkoord van Rijkswaterstaat voor OVL:  20% energiebesparing bij OVL in 2020 ten opzichte van 2013  Gehaald in 2021.  50% energiebesparing bij OVL in 2030 ten opzichte van 2013  Op schema.  40% van de OVL is voorzien van slim energiemanagement in 2020  Prognose doelstelling is nog niet in beeld. Dit is afhankelijk een nog te maken beleidskeuze.  40% van de OVL is energiezuinig in 2020  Prognose doelstelling in 2025 gehaald. In bijlage 4 is de Monitoring Energiebesparing Openbare Verlichting Dordrecht 2022 opgenomen.

2.12. Tevredenheidsscore in Veiligheidsmonitor De inwoners van Dordrecht zijn onze belangrijkste stakeholders. Regelmatig wordt door Onderzoekcentrum Drechtsteden een meting gehouden onder de bewoners, over hun beleving van leefbaarheid en veiligheid in hun gemeente. In dit onderzoek krijgen bewoners ook een vraag over hun tevredenheid over de straatverlichting. Dit wordt vervolgens uitgedrukt in een percentage bewoners dat tevreden is over de straatverlichting. Op deze manier kunnen we monitoren hoe onze inwoners de straatverlichting ervaren. De scoretabel staat in § 2.12 van het beleidsdeel.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

28

2.13. Financiële uitgangspunten De begroting van de openbare verlichting bestaat uit de exploitatie (onderhoudsbudget) en het vervangings(kapitaals)krediet. In de exploitatie is jaarlijks budget om sociaal- en verkeersonveilige plekken aan te pakken waar die zich voordoen en verbeteringen door te voeren. Voor de groepsgewijze lampvervanging zijn in het exploitatiebudget de jaarlijks gemiddelde kosten opgenomen. Aangezien de werkzaamheden en leveringen van de lampvervanging jaarlijks nogal fluctueren, is hiertoe in 2001 een Reserve (Egalisatiefonds) ingevoerd om deze fluctuaties op te kunnen vangen. De kosten voor de eerste aanleg in nieuwbouwwijken, herinrichting, wijzigingen bij wijkverkeerplannen, verschuiving van de komgrens en dergelijke komen ten laste van de grondexploitatie of het project. Bij reconstructie of herinrichting van straten of wijken in het kader van bijvoorbeeld herstructurering komen de kosten van wijziging van de openbare verlichting ten laste van het desbetreffende projectkrediet. Voor de meerjarenplanning 2025-2034 zijn de uitgangspunten bij de vervangingsgrondslagen genoemd in § 2.6. Areaaluitbreiding Om goed onderhoud en beheer uit te kunnen voeren zal jaarlijks voor de mutaties areaaluitbreiding worden aangevraagd.

Bij stadsuitbreiding en projectuitbreiding zullen de beheerconsequenties inclusief de aanvraag voor areaaluitbreiding in het projectvoorstel aan het college worden meegenomen, Hieronder in hoofdstuk 3 van dit beheerdeel zijn de beheer- en onderhoudskosten van 2023 nader gespecificeerd.

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

29

3. Kosten van Beheer In dit hoofdstuk is de begroting van de jaarlijkse beheer- en onderhoudskosten van de Openbare Verlichting van 2024 weergegeven. Dit is conform de afspraken die hierover gemaakt zijn in de beleids- en beheernota 2013 – 2023. In het realisatiedeel gaan we in op de beheer – en onderhoudskosten vanaf 2025, met verschillende scenario’s.

Onderdeel /omschrijving Kapitaallasten Energiekosten (levering, transport en instandhouding) * algemeen/onderhoud Klac hten (kapotte lampen) beheersysteem Groepsgewijze lampvervanging, inspec tie en reinigen armaturen ( gem jaarkosten) Vandalisme Onderhoud Objectverlic hting Seizoensverlichting (infra) Seizoensverlichting (bijdrage aan POBD) Totaal

€

2024 381.500

€ € € €

895.000 102.000 107.000 27.500

€ € € € € € €

125.600 7.500 145.500 11.500 11.300 35.000 1.849.400

Exploitatiebegroting 2024

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

30

BIJLAGE 1 Analyse openbare verlichtingsmiddelen Een analyse van de toestand waarin de openbare verlichtingsmiddelen verkeren bevordert de kwaliteit van het op te stellen beheerplan. Deze analyse is de voorloper van de hierna opgestelde plannen en prioritering van maatregelen. De analyse is ook nodig om de doelmatigheid in de bedrijfsvoering te volgen en verbeterpunten te traceren. Tenslotte is een periodieke analyse nodig om het effect van eerdere beleidsbeslissingen te kunnen evalueren.

A. Analyse van de huidige samenstelling verlichtingsmiddelen Hieronder is de leeftijd van de lichtmasten en armaturen weergeven. De theoretische levensduur van een lichtmast (staal/verzinkt) is 46 jaar en van een armatuur 23 jaar.

Leeftijds opbouw Masten en armaturen 7000

6258

6666 6010

6000

Armaturen

5257

5000

Aantal

4000 3000

2894 2306

2000

3608

3259 2278

2617

2544 1605

1308

910

739

1000

264

0 <5

59

14

12

>=5<10 >=10<15 >=15<20 >=20<25 >=25<30 >=30<35 >=35<40 >=40<45 Leeftijd in jaren

De gemiddelde leeftijd van de lichtmasten is 21 jaar (op 1 januari 2023). Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034

3 >45

31 De gemiddelde leeftijd van de armaturen is 10 jaar (op 1 januari 2023). Zoals uit de tabel hierboven is op te maken, is er geen sprake van achterstallig vervangingsonderhoud. De voedingskabels zijn hoofdzakelijk in beheer bij de netbeheerder Stedin. Voor de sfeerverlichting en objectverlichting heeft de gemeente eigen installatiekasten en 3 kilometer kabel in beheer.

B. Analyse lichttechnische kwaliteit Tussen 2013 en 2020 is alle verlichting waar nodig aangepast om te voldoen aan de richtlijnen van de NPR/NSVV. Onderstaande grafiek laat het verloop zien van gevolgen van de verbetering van de lichttechnische kwaliteit. Alleen buiten de bebouwde kom voldoet niet alles aan de NPR. Zie de toelichting in § 2.3.4.

Straatvakken NPR

%

100,00 95,00 90,00 85,00 80,00 75,00 70,00 65,00 60,00 55,00 50,00 45,00 40,00 35,00 30,00 25,00 20,00 15,00 10,00 5,00 0,00 2013

2014

2015

2016

Voldoet niet NPR/NSVV

2017

2018

Voldoet NPR/NSVV

2019

2020

2021

Buiten bebouwde kom

Beheerdeel (2) van Beleidsplan Openbare Verlichting gemeente Dordrecht 2025-2034