01 - Ontwikkelperspectief NOVEX ZR.pdf

Ontwikkelperspectief

Naar een toekomstbestendige Zuidelijke Randstad

2

3

NOVEX Zuidelijke Randstad

Inhoudsopgave Inleiding4 1

Voortbouwen op een sterke basis 1.1 Het DNA van de Zuidelijke Randstad 1.2 Transitieopgaven in de Zuidelijke Randstad 1.3 De Zuidelijke Randstad: Eén metropool

8 9 11 12

2

Naar een toekomstbestendige Zuidelijke Randstad

15

3

Aanpak van de hoofdopgaven 3.1 Leefbare woonmilieus 3.2 Duurzaam bereikbaar 3.3 Gezonde en klimaatadaptieve delta 3.3.1 Water en bodem zijn randvoorwaardelijk 3.3.2 Klimaatverandering vraagt om aanpassingen 3.3.3 Naar een gezonde en klimaatadaptieve metropool 3.4 Toekomstbestendige economie 3.5 De energietransitie

29 31 35 41 41 42 43 49 55

4

Samen verder werken

58

4

Inleiding Samenwerkingspartners van de Zuidelijke Randstad slaan de handen ineen om met elkaar een ontwikkelperspectief op te stellen met daarin een gezamenlijke visie op de toekomst van onze regio. Dit ontwikkelperspectief bevat ook een aantal strategische hoofdkeuzes, samenwerkingsafspraken en procesafspraken om daar te komen, en een aantal vervolgopgaven die we met elkaar nader willen uitwerken. Dit is nodig om met elkaar richting te bepalen én koers te houden voor de langere termijn.

Opgave De hoofdopgave voor het NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad is ‘toekomstbestendige verstedelijking’. Onze basis wordt gevormd door de bestaande afspraken over intensieve binnenstedelijke verdichting (wonen en werken) langs de Oude Lijn Leiden-Dordrecht en knooppunten van het HOV-netwerk, gecombineerd met investeringen in de bereikbaarheid van het gebied en de schaalsprong OV. Deze opgaven t.a.v. wonen, werken en bereik­ baarheid vullen we aan met de opgaven die noodzakelijk zijn om onze regio toekomstbestendig te maken: klimaat­ adaptatie, groen in en om de stad (GIOS), (circulaire) economie, de energietransitie en gezondheid. NOVEX Zuidelijke Randstad richt zich op het maken van afspraken over de randvoorwaarden die nodig zijn voor het realiseren van een toekomstbestendige Zuidelijke Randstad. Het maken van integrale afwegingen tussen alle opgaven staat daarbij centraal.

en veilig kunnen leven in een kwalitatieve, welvarende en klimaatrobuuste omgeving. Daarom benutten we de verstedelijkings­ opgave om de kwaliteit van de gehele regio te versterken. Nieuwe ontwikkelingen moeten de bestaande stad helpen. Opgaven pakken we in samenhang op; daarmee maken we efficiënt gebruik van onze schaarse ruimte en besparen we geld en tijd. We gebruiken de kracht van de Zuidelijke Randstad om lokale en regionale kwaliteiten te versterken. Dit is een grote ambitie, maar tegelijkertijd beseffen we dat dit de enige manier is om onze metropool echt toekomstbestendig te ontwikkelen. Verstedelijking is geen doel op zich, maar een middel om onze ambities te kunnen realiseren en deze kwaliteitssprong te maken. We bouwen aan een toekomst­ bestendige, innovatieve en economisch krachtige metropool waar kwaliteit en brede welvaart centraal staan, zonder de kwantitatieve opgave in het gebied uit het oog te verliezen.

Ambitie Bij toekomstbestendige verstedelijking gaat het om meer dan alleen het toevoegen van woningen en arbeidsplaatsen en het verbeteren van de bereikbaarheid. Het gaat vooral om het maken van een kwaliteits­ sprong naar een toekomstbestendige regio. Een regio waar inwoners gezond, gelukkig

Programma NOVEX In de zomer van 2022 heeft het Rijk het programma NOVEX gelanceerd. Dat bestaat uit twee sporen: het ruimtelijk voorstel (per provincie) en de samenwerking in de NOVEX-gebieden. NOVEX-gebieden zijn gebieden waar complexe opgaven dusdanig stapelen dat ze om intensieve

5

samenwerking tussen gemeente, waterschappen, provincie en Rijk vragen. Uitvoeringskracht staat hier voorop. Per NOVEX-gebied wordt er gewerkt aan een (1) ontwikkelperspectief, (2) uitvoerings­ agenda en (3) regionale investeringsagenda (RIA). In programma NOVEX zijn zestien NOVEX-gebieden opgenomen. De Zuidelijke Randstad is één van deze zestien NOVEX-gebieden vanwege de omvangrijke verstedelijkingsopgave (wonen, werken, voorzieningen) in samenhang met opgaven op het gebied van bereikbaarheid, klimaatadaptatie, groen in en om de stad, (circulaire) economie, de energietransitie en gezondheid. NOVEX Zuidelijke Randstad heeft als doel om de integrale afstemming, uitvoering en realisatie van de inhoudelijke doelen te bevorderen. Dit ontwikkel­ perspectief is het startpunt van de NOVEX Zuidelijke Randstad, maar bouwt voort op bestaande afspraken en kwaliteiten. In de afgelopen jaren is er al intensief samen­ gewerkt en veel geïnvesteerd in de Zuidelijke Randstad. Zo is in 2019 het Integraal Verstedelijkingsakkoord Zuidelijke Randstad ondertekend door het Rijk, de provincie Zuid-Holland, de MRDH en de acht gemeenten uit de Verstedelijkings­ alliantie. Hierin is de basis gelegd om te verstedelijken langs de Oude Lijn LeidenDordrecht en knooppunten van het HOV-netwerk, en gelijktijdig een

NOVEX Zuidelijke Randstad

schaalsprong OV te realiseren. Deze inhoudelijke basis heeft geleid tot het besluit om in totaal 4,8 miljard euro vrij te maken voor deze OV-schaalsprong. Relatie met het provinciaal ruimtelijk voorstel Er is een wisselwerking tussen de twee sporen van Programma NOVEX. De NOVEX-gebieden zijn bouwstenen voor het provinciaal ruimtelijk voorstel en het provinciaal ruimtelijk voorstel leidt tot kaders voor de NOVEX-gebieden. In het startpakket heeft het Rijk benoemd dat de ontwikkelperspectieven van de NOVEXgebieden onderdeel uitmaken van het ruimtelijk voorstel. Het ruimtelijk voorstel van de provincie Zuid-Holland zet in op een nieuwe koers in de ruimtelijke ordening en is door de Provinciale Staten vastgesteld op 6 maart 2024. Omdat dit ontwikkelperspectief qua volgordelijkheid later afgerond is dan het ruimtelijk voorstel van de provincie Zuid-Holland is er tijdens het opstellen van zowel het ruimtelijk voorstel als tijdens het opstellen van dit ontwikkelperspectief rekening gehouden met elkaars inhoud. De uitwerking in het NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad houdt dan ook rekening met de nieuwe koers uit het ruimtelijk voorstel van de provincie Zuid-Holland. De verdere uitwerking van zowel het ruimtelijk voorstel als dit ontwikkelperspectief naar

omgevingsbeleid, biedt de mogelijkheid om deze beleidsvoornemens samen te doordenken, aanvullende inzichten mee te nemen en gebiedsgericht verder uit te werken. Relatie met NOVEX Rotterdamse Haven De Rotterdamse Haven maakt geen onderdeel uit van de NOVEX Zuidelijke Randstad, maar is wel een belangrijk onderdeel van de Zuidelijke Randstad. De haven en het stedelijk gebied hebben een belangrijke economische relatie. Daarnaast geldt voor veel opgaven dat er afhankelijkheden zijn t.a.v. de ontwikkelingen en keuzes in beide gebieden. Voorbeelden zijn opgaven rondom leefbaarheid, milieu en geluid in de gebieden rondom de haven waar ook wordt verstedelijkt. Vanuit NOVEX Rotterdamse Haven is een programmalijn ‘synergie stad en haven’ opgetuigd. Daarin wordt de integraliteit tussen de opgaven van de Zuidelijke Randstad en de Rotterdamse Haven, in samenhang met elkaar, geagendeerd. Het is van belang dat NOVEX Zuidelijke Randstad en NOVEX Rotterdamse Haven deze programmalijn gezamenlijk verder gaan uitwerken.

6

De geografische afbakening van de Zuidelijke Randstad De geografische scope van het NOVEXgebied Zuidelijke Randstad omvat het gebied dat de metropool Zuidelijke Randstad vormt (m.u.v. de Rotterdamse Haven, welke wel onderdeel uitmaakt van onze metropool maar een apart NOVEXgebied is). Deze geografische scope is globaal weergegeven op de verbeelding op pagina 7. Deze scope omvat het samenhangend (hoog)stedelijk gebied van de Zuidelijke Randstad, verbonden door middel van het hoogwaardig openbaar vervoernetwerk van trein, metro en lightrail. In dit gebied vindt toekomstbestendige verstedelijking plaats, zoveel mogelijk rondom de knooppunten van het HOV-netwerk. Deze scope omvat ook de gebieden en landschappen tussen, en rondom, dit samenhangend (hoog)stedelijk gebied. Deze groene-blauwe natuur-, recreatie- en landbouwgebieden vormen een net zo belangrijk onderdeel van onze metropool. Voor het toekomstbestendig ontwikkelen van de Zuidelijke Randstad spelen deze gebieden een sleutelrol in de milieu-, klimaat-, natuur-, voedsel-, recreatie- en energieopgaven, de leefbaarheid van onze regio en de gezondheid van onze inwoners.

Binnen deze geografische scope werken we in de NOVEX Zuidelijke Randstad aan de hoofdopgave ‘toekomstbestendige verstedelijking’. Binnen de scope van dit gebied wordt ook aan andere opgaven gewerkt in verschillende programma’s, o.a. in het Zuid-Hollands Programma Landelijk Gebied (ZHPLG), de provinciale Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (pMIEK) en de Ruimtelijke Economische Visie (REV). Planhorizon Het ontwikkelperspectief heeft een planhorizon tot en met 2050. Dit is nodig omdat de integrale opgaven een lange doorlooptijd hebben en dus een visie vragen voor de lange termijn. Wel is het zo dat dit ontwikkelperspectief hoofdzakelijk uitgaat van de gemaakte verstedelijkingsafspraken tot 2040. De opgave om invulling te geven aan de ontwikkeling van dit gebied na 2040, richting 2050, is een nog nader uit te werken opgave. NOVEX Zuidelijke Randstad kent ook nog twee andere te ontwikkelen producten: de uitvoerings­ agenda en de regionale investeringsagenda. Deze producten vragen om concrete afspraken en/of projecten en zullen zich meer richten op de kortere termijn. We zien de uitvoeringsagenda als een levend document dat we periodiek met elkaar herijken.

Status ontwikkelperspectief Dit ontwikkelperspectief is geen vervanging van lopende en vastgestelde visies op nationaal, provinciaal of gemeentelijk niveau maar wordt gepositioneerd als een beleidsvoornemen. Een beleidsvoornemen is een voornemen om het juridische planologische beleidsinstrumentarium aan te passen conform de geformuleerde ambities in het beleidsvoornemen. Waar er beleidsvrijheid is trachten de betrokken partijen te handelen naar dit beleids­ voornemen. Doel hiervan is om als één overheid te werken en zo congruent beleid te ontwikkelen. Dit betekent dat de betrokken partijen de inhoudelijke ambities uit dit ontwikkelperspectief in het eigen omgevingsbeleid zullen verwerken. Voorbeelden hiervan zijn de nieuwe Nota Ruimte (lees: nationale omgevingsvisie) en Nationale Programma’s op Rijksniveau, het provinciale omgevingsbeleid, de gemeentelijke omgevingsvisies, en programma’s van gemeenten en waterschappen.

7

NOVEX Zuidelijke Randstad

Geografische scope NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad

8

1

Voortbouwen op een sterke basis

9

1.1 Het DNA van de

Zuidelijke Randstad Het DNA van de Zuidelijke Randstad kenmerkt zich door het grootstedelijk karakter; twee van de vier grote steden van Nederland bevinden zich hier, evenals een groot aantal van oudsher belangrijke kennis- en handelssteden. Ook kenmerkend is de afwisseling tussen deze sterk verstedelijkte gebieden, kleinere kernen en een verscheidenheid aan open landschappen. Onderscheidend voor de Zuidelijke Randstad is daarin de aanwezigheid van vier sterke regionale clusters (de Leidse regio, de Haagse regio, de Rotterdamse regio en de Dordtse regio), afgewisseld met een rijk palet aan binnenen buitenlandschappen, die samen één metropool vormen. Onze metropool omvat drie belangrijke landschappen: het kustlandschap als natuurverbinding die van Denemarken tot Frankrijk strekt, het enige West-Europese Deltagebied en de voor Nederland typische veenweide gebieden. Deze gebieden kennen een verscheidenheid aan bijzondere landschappen en speciale natuur; duinen, weiden, moerassen, strand, zee, plassen, rietlanden, getijdengebieden, bos op rijke grond, geestgronden, buiten­ plaatsen, etc. Deze bijzondere biotopen lopen door tot in de haarvaten van onze stedelijke structuren en vormen een

NOVEX Zuidelijke Randstad

prachtige inspiratiebron om de identiteit en de natuurwaarden van onze regio te versterken. Ook van de daarin gelegen woon- en werkgebieden. De afwisseling tussen stad en land is één van de grootste krachten van onze regio. Zowel de land­ schappelijke als de recreatieve potentie van deze afwisseling willen we in de toekomst veel beter gaan benutten. De Oude Lijn, het spoor tussen Leiden en Dordrecht, is een belangrijke ruggengraat

die de vier regionale clusters (hierna benoemd als deelregio’s), en de land­ schappen daartussen met elkaar verbindt. Samen met de regionale HOV-corridors van metro en lightrail vormt dit een samen­ hangend (hoog)stedelijk gebied met een uitstekende bereikbaarheid. Het toekomst­ bestendig verstedelijken langs dit HOV-netwerk, samen met het realiseren van een schaalsprong in het OV-systeem, is niet voor niets één van de belangrijkste uitgangspunten voor de verdere

Abstracte weergave van het samenhangend (hoog)stedelijk gebied van de Zuidelijke Randstad, verbonden door middel van het hoogwaardig openbaar vervoernetwerk van trein, metro en lightrail. Zichtbaar zijn de vier deelregio’s van onze metropool.

Abstracte weergave van de afwisseling tussen stad en landschap, bestaande uit binnenlandschappen en buitenlandschappen. Zichtbaar is de groen-blauwe structuur van de regio welke de verschillende landschappen met elkaar verbindt.

10

ontwikkeling van onze regio. Het daily urban systeem van onze inwoners is hierdoor in potentie groot. Het is echter van belang dat ons OV-systeem nog meer als één netwerk gaat functioneren, zodat huishoudens op een prettige en efficiënte manier hun dagelijkse activiteiten kunnen verrichten. Doordat inwoners veel voor­ zieningen kunnen bereiken binnen 10 à 15 minuten lopen of fietsen liggen er in de Zuidelijke Randstad ook veel kansen om langzaam verkeer en gezonde verplaatsingen te stimuleren. Voor deze verdere ontwikkeling is het wel van belang dat we de intensivering van de stad (wonen, werken, voorzieningen) combineren met de intensivering van de natuur in en om de stad t.b.v. biodiversiteit, recreatie en klimaatadaptatie. Net zo kenmerkend voor de Zuidelijke Randstad is onze veelzijdige economie. In en rondom de steden bevinden zich groeiende kennis- maak- en diensten­ economieën. Daarbuiten bevinden zich ook de Rotterdamse Haven, de Greenport West-Holland en groot logistiek-industrieel complex. Tachtig procent van de Nederlandse space bedrijvigheid en kennisinstellingen bevinden zich in ZuidHolland. In Leiden bevindt zich het grootste Life Science cluster van Nederland, Den Haag is de internationale stad van vrede en

recht, Delft is een voorloper op het gebied van technologie met de TU, Rotterdam heeft een sterk medisch en diensten cluster plus de Rotterdamse Haven en Dordrecht heeft een belangrijk maritiem cluster. De Oude Lijn fungeert als belangrijke kennisas die al deze clusters met elkaar verbindt en zo ook uitwisseling genereert tussen de drie internationale topuniversiteiten (Leiden, Delft, Erasmus) en een scala aan hoge­ scholen en MBO’s. En dat levert innovatie op. Zo ontstaat er op het snijvlak van Delft, Rotterdam en Dordrecht, dicht bij de haven, een bijzondere delta-tech specialisatie. Al deze campussen zijn bovendien onderdeel van een netwerk van ecosystemen dat zich uitbreidt buiten de regio (denk bv. aan Amsterdam, Utrecht en Schiphol). Een groot deel van het nationale inkomen wordt in de Zuidelijke Randstad verdiend en onze regio is daarmee een belangrijke motor van de nationale economie. Toch vervult de Zuidelijke Randstad haar potentie als trekkende kracht van de Nederlandse economie nog onvoldoende, dit willen we in de toekomst versterken. Cultureel erfgoed en ruimtelijke kwaliteit In de Zuidelijke Randstad zijn veel erfgoedwaarden te vinden. In het gebied, en in de omgeving, liggen veel historische steden en dorpen met beschermde stadsen dorpsgezichten. Denk aan Leiden, de

Landgoederenzone Wassenaar-Den Haag en Rijswijk, Den Haag, Delft, Schiedam, Vlaardingen, Maassluis, Rotterdam en Dordrecht. In de steden zijn niet alleen de reeds beschermde stadsgezichten waardevol, maar ook diverse 19e- en 20e-eeuwse uitbreidingen zijn waardevol bevonden. Daarnaast lopen er diverse bijzondere erfgoedlijnen door het gebied (zoals bv. de trekvaarten tussen Rotterdam en Leiden en de landgoederenzone langs de binnenduinrand). Kenmerkend zijn verder de vele historische dijklinten die doorlopen in het stedelijk gebied. In de directe omgeving van de steden liggen de waardevolle landschappen in de vorm van veenweidengebieden, droogmakerijen, duinen en landgoederen. Delen van deze landschappen zijn beschermd als provin­ ciale kroonjuwelen (bv. Midden-Delfland en Landgoederenzone Wassenaar-Den Haag). Vanuit cultuurhistorisch oogpunt zit er veel samenhang tussen de stad en het landelijk gebied in de omgeving. Dan gaat het met name om de grote structuren die doorlopen (o.a. erfgoedlijnen, historische vaarwegen, dijken en lintbebouwing). Behouden, benutten en ontwikkelen van erfgoed en culturele identiteit, en de samenhang met ruimtelijke kwaliteit, is door het Rijk benoemd als een overkoepelende opgave voor de ruimtelijke puzzel van de

11

provincies. Vanuit die opgave willen we in de Zuidelijke Randstad zorgvuldig omgaan met cultuurhistorisch erfgoed en ruimtelijke kwaliteit beschermen én versterken. Erfgoed en ruimtelijke kwaliteit vormen een integraal onderdeel van de planvorming en uitvoering van nationale en provinciale opgaven binnen het programma NOVEX. Bestaand beleid voor erfgoed, culturele identiteit en ruimtelijke kwaliteit hanteren we als basis. Naast het beschermen van erfgoed willen we bovendien erfgoed en culturele identiteit ook ontwikkelgericht inzetten, zodat het als inspiratie kan dienen voor de uitwerking van diverse ruimtelijke (transitie)opgaven. 1.2 Transitieopgaven in de

Zuidelijke Randstad

In de Zuidelijke Randstad komen veel complexe opgaven samen; woningbouw, bereikbaarheid, voorzieningen, klimaat (meer groen en blauw), milieu, economie, energie en gezondheid. Tegelijkertijd is de beschikbare ruimte voor deze opgaven in dit dichtstbevolkte gebied van Nederland schaars én lopen we aan tegen de draagkracht van onze bodem-, water-, milieu-, energie- en mobiliteitssystemen. Er is sprake van een koerswijziging in de ruimtelijke ordening: water en bodem worden meer en meer sturend en de

NOVEX Zuidelijke Randstad

kwalitatieve opgaven worden meer leidend. Al die opgaven samen vragen om een, deels, nieuwe en duidelijke ontwikkelrichting die inzet op kwaliteitsverbetering en de Zuidelijke Randstaat in staat stelt verder uit te groeien tot een kwalitatief hoogwaardige, toekomstbestendige, metropool. Onze regio staat aan de vooravond van een grote bouwgolf. In heel Zuid-Holland komen er ongeveer een kwart miljoen woningen bij tot 2040 en bijna driekwart daarvan landt in de Zuidelijke Randstad. Alleen al in de gemeenten met een top-13 verstedelijkingslocatie komen er tot 2040 circa 170.000 woningen bij. Het toevoegen van deze nieuwe woningen vraagt ook om het gelijk op laten lopen van de werk­ gelegenheid en de voorzieningen in het gebied (sociaal-maatschappelijk en recreatief), waarbij het van belang is aandacht te hebben voor de demografische verschuiving. Richting 2050 zien we bovendien dat huishoudensverdunning en een positief migratiesaldo zorgen voor een blijvende vraag naar woningen (of andere oplossingen), terwijl we gelijktijdig te maken krijgen met grote demografische verschuivingen als gevolg van de vergrijzing. Ook hebben we in de Zuidelijke Randstad een opgave om onze economie te versterken en circulair te maken. De regionale economie in de Zuidelijke Randstad loopt

achter t.o.v. vergelijkbare economieën elders in Nederland zoals de MRA, Utrecht en de Brainport Eindhoven. De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) geeft aan dat dit komt door onvoldoende agglomeratiekracht. Bovendien leunt onze economie voor een groot deel op economische sectoren die een forse opgave hebben om in de toekomst circulair, duurzaam, digitaal en inclusief te worden. Tot slot moeten we in dit gebied onze milieu-impact en grondstoffengebruik drastisch reduceren, invulling geven aan de essentiële opgaven voor duurzame energie en mobiliteit, en een toekomstbestendige leefomgeving creëren met een robuuste natuur die zich aanpast aan het veranderende klimaat. De kwaliteit en veiligheid van de leefomgeving en de gezondheid van onze inwoners is daarbij een minstens zo’n belangrijke opgave. De Zuidvleugel van de Randstad is de meest verstedelijkte regio van Nederland met de minste ruimte voor recreatie. Ook hebben we in onze regio meerdere kwetsbare (naoorlogse) wijken. De brede welvaart is in de Zuidelijke Randstad relatief laag en ook significant lager dan elders in Nederland. Dit vraagt om extra aandacht. De invloed van de leefomgeving op de ervaren gezondheid van mensen is groot, bijna net zo groot als

12

de invloed van bestaanszekerheid1. De huidige leefomgeving werkt (welvaarts) ziekten als eenzaamheid, bewegings­ armoede en obesitas in de hand. Een gezonde leefomgeving kan deze ziekten voorkomen en verhelpen, en speelt tevens een belangrijke rol in de preventie van zorgkosten. Door de dubbele vergrijzing waar onze samenleving de komende periode mee te maken krijgt, wijzen medici steeds vaker op de investeringen die nodig zijn in de leefomgeving om een ‘zorginfarct’ te voorkomen. Een goed functionerend ecosysteem voor mens en natuur is randvoorwaardelijk voor deze gezonde leefomgeving en vormt de basis voor een toekomstbestendige economie. Een extra inspanning is bovendien noodzakelijk in met name groeikernen en naoorlogse wijken met een overwegend lagere sociaal­ economische status (SES). We zien dat opgaven zich hier blijven stapelen en er een brede vitaliteits- en leefbaarheidsimpuls nodig is om de kwaliteit van leven in deze gebieden te verbeteren. De bestaande woningvoorraad moet worden verduur­ zaamd en er moet meer ruimte komen voor voetganger, fiets, groen en blauw in de openbare ruimte. Het is dan ook van vitaal belang dat de verstedelijkingsopgave die we hebben afgesproken te gaan realiseren, 1 Dit blijkt uit onderzoek uitgevoerd door de WHO in 2019.

en eventuele verdere ontwikkeling richting 2050, samengaat met investeringen in de kwaliteit van de leefomgeving en een voldoende niveau van beheer en onder­ houd. Hierbij moet er meer ruimte komen voor water, natuur en ontmoeten in een beweegvriendelijke, schone en veilige buitenruimte, zowel in de bestaande stad als in nieuwe ontwikkelingen, en meer ruimte voor recreatie binnen én buiten het stedelijk gebied. 1.3 De Zuidelijke Randstad:

Eén metropool

Om alle opgaven waar we voor staan aan te pakken en tegelijkertijd de kwaliteit van de gehele regio te versterken is een samenhangende, integrale, strategie noodzakelijk. De verstedelijkingsstrategie in de Zuidelijke Randstad is al enige tijd gericht op het versterken van de onderlinge connectiviteit van woon- en werkgebieden en voorzieningen enerzijds, en het concen­ treren van nieuwe woningen en werkruimte langs het HOV-netwerk en in de nabijheid van binnensteden en campussen anderzijds. Deze speerpunten kunnen worden omschreven als ‘metropoolvorming’. Wij willen nog steviger inzetten op de Zuidelijke Randstad als metropool. De benadering vanuit één metropool biedt kansen voor de verschillende deelopgaven om zich goed

te kunnen ontwikkelen, elkaar te kunnen versterken en onderdeel uit te maken van een duidelijk geheel. De Zuidelijke Randstad wordt zo een krachtige en herkenbare ruimtelijke entiteit van stad én land. De vier deelregio’s van de Zuidelijke Randstad worden versterkt en de verbinding en uitwisseling tussen deze regio’s en de tussenliggende landschappen creëert meer agglomeratiekracht. Metropoolvorming biedt de kans om de Zuidelijke Randstad als geheel te beschouwen en opgaven in samenhang op te pakken. Zo versterken we onze regionale agglomeratiekracht en dragen we zorg voor efficiënt ruimtegebruik. Ook biedt dit de kans om onze waardevolle landschappen natuurrijk, groen en open te houden, de recreatieve en ecologische waarde van onze landschappen te versterken en hier ruimte te maken voor de milieu, klimaat-, natuur-, voedsel-, recreatie- en energieopgaven. Stad en land komen zo in relatie tot elkaar te staan en dragen beide bij aan de transitie naar een toekomstbestendige regio. Daar waar de verstedelijkingsopgave impact heeft op het landschap – bv. de mobiliteits­ opgaven – zetten we in op het combineren van die opgave met nieuwe verbindingen tussen stad en land en tussen de land­ schappelijke structuren. Waar deze opgaven moeilijker te combineren zijn, zoeken we

13

naar gelijkwaardige oplossingen om de gewenste kwaliteiten te realiseren. Metropoolvorming werkt tevens onder­ steunend aan de ambitie om naar een duurzamer mobiliteitsprofiel te groeien, waarin we het STOMP-principe hanteren en lopen, de fiets en het OV een prominentere rol gaan spelen. Door nabijheid van wonen, werken en voorzieningen te vergroten krijgen bovendien meer mensen de kans om maatschappelijk mee te doen. Door in te zetten op één metropool in denken én handelen komen onze krachten dus nog beter tot hun recht en kan in gezamenlijkheid worden gewerkt aan alle transitieopgaven. Samen betekent in dit geval samen met alle overheidslagen, het bedrijfsleven en de onderwijsclusters. Net als binnen andere metropolen in de wereld houden de vier deelregio’s en steden binnen de metropool hun eigen identiteit en karakter. Zo ook in de Zuidelijke Randstad. De Haagse en Rotterdamse regio werken bovendien al samen in de Metropoolregio Rotterdam Den-Haag (MRDH). Elke regio in de Zuidelijke Randstad kan op zichzelf staan, maar samen staan ze sterker, kunnen ze elkaars kracht benutten en wordt het daily urban system van onze inwoners vergroot. Door betere samenwerking en afstemming over ruimtelijke programmering kunnen bestaande

NOVEX Zuidelijke Randstad

ecosystemen binnen de metropool floreren, krijgen inwoners een betere en gezondere leefomgeving, bedrijven meer ontwikkel­ kansen en ontstaat er meer draagvlak voor metropolitane topvoorzieningen voor o.a. cultuur en onderwijs.

14

Abstracte visiekaart NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad

15

2

Naar een toekomstbestendige Zuidelijke Randstad

NOVEX Zuidelijke Randstad

16

In de Zuidelijke Randstad bouwen we aan een toekomstbestendige, innovatieve en economisch krachtige metropool waar kwaliteit en brede welvaart centraal staan. Hier, in het dichtstbevolkte gebied van Nederland, zijn de opgaven om onze regio toekomstbestendig te maken groot en de daarvoor beschikbare ruimte schaars. Daarom benutten we in de Zuidelijke Randstad de verstedelijkingsopgave om de kwaliteit van de leefomgeving van de gehele regio te versterken. We streven naar meer gezondheid, geluk en welvaart. Een gezonde leefomgeving voor mens én natuur is randvoorwaardelijk voor het ontwikkelen van onze regio en een belangrijke basis voor een toekomstbestendige en florerende economie. Daarbij gaan we bij het maken van ruimtelijke keuzes meer prioriteren op gezondheid, kwaliteit en veiligheid van de leefomgeving, zonder de kwantitatieve opgave in het gebied uit het oog te verliezen.

Nieuwe plekken voor wonen, werken, leren en innoveren, en investeringen in het groen-blauwe netwerk, worden daarbij geïntegreerd binnen het bestaand stedelijk gebied. Nieuwe stedelijke ontwikkelingen moeten het bestaand stedelijk gebied zoveel mogelijk versterken, waarbij we bestaande én nieuwe opgaven in samen­ hang proberen op te lossen. Dit vraagt om integraal handelen en beslissen, waarbij er een cultuurverandering nodig is om ook onze inwoners meer te gaan betrekken bij de ontwikkeling van de regio. We streven naar een leefomgeving waar mensen zich thuis voelen, eigenaarschap ervaren en zich inzetten voor de samenleving. We zien dit als een grote ambitie en tegelijkertijd ook als de enige manier om dit gebied echt toekomstbestendig te ontwikkelen. Zo zorgen we ervoor dat inwoners van de Zuidelijke Randstad ook in de toekomst gezond, gelukkig en veilig kunnen leven in een kwalitatieve, welvarende en klimaatrobuuste omgeving. Met kwaliteit als randvoorwaarde combineren we in de Zuidelijke Randstad de aanpak van onze opgaven. Opgaven pakken we in samenhang op; zo maken we efficiënt gebruik van onze schaarse ruimte en besparen we geld en tijd. Met die gecombineerde aanpak brengen we bovendien systemen met elkaar in balans,

sluiten we kringlopen en brengen we deze kringlopen met elkaar in verband. Hierbij zetten we in op het vinden van zo veel mogelijk meervoudige, en als het even kan natuurlijke, oplossingen. Alleen op die manier lukt het ons om dit gebied toekomstbestendig te ontwikkelen, onze milieu-impact te reduceren en de transitie te maken naar een klimaatrobuuste, natuurinclusieve, schone en circulaire metropool. Maar niet alles kan en hoeft overal. We maken keuzes in waar we welke opgaven wel en niet combineren, en in welke mate. Daarbij zetten we in op het creëren van gebieden met verschillende functie­ mengingen, waarbij er plekken van rust, reuring en ruis ontstaan in onze steden, op onze bedrijfslocaties en in onze landschappen. Zo ontstaat er een grote diversiteit aan verschillende milieus, elk met hun eigen kwaliteiten. Om al deze ambities te realiseren en de Zuidelijke Randstad te ontwikkelen tot kwalitatief hoogwaardige metropool zetten we nadrukkelijker in op nabijheid. We zetten zoveel mogelijk in op het combineren en oplossen van opgaven op lokaal niveau. Zo ontstaat er nabijheid voor iedereen en creëren we complete en gezonde, gemengde gebieden. Bovendien: hoe lokaler opgaven opgelost kunnen worden, hoe minder complex de te maken keuzes

17

tussen opgaven zijn. Als het lokaal niet kan, of opgaven het lokale schaalniveau over­ stijgen, lossen we opgaven regionaal op. Met deze aanpak versterken we de vier deelregio’s van de Zuidelijke Randstad. Door het creëren van verbinding en uit­­ wisseling langs de Oude Lijn tussen deze deelregio’s en de landschappen daartussen, ontwikkelen we het schaalniveau van de metropool bovendien verder tot één dynamisch ruimtelijk systeem, met verschillende ritmes.

NOVEX Zuidelijke Randstad

We zetten in op nabijheid op alle schaalniveaus Reductie Voordat we beginnen, denken we na over of het misschien iets minder kan. We gaan efficiënt om met onze grondstoffen, ruimte, tijd en geld. Lokaal We zetten zoveel mogelijk in op het combineren en oplossen van opgaven op lokaal niveau. Zo ontstaat er nabijheid voor iedereen en creëren we complete en gezonde, gemengde gebieden.

Elders Metropolitaan

Regionaal

Lokaal

Regionaal Als het lokaal niet kan, of opgaven het lokale schaalniveau overstijgen, lossen we opgaven regionaal op. Zo versterken we de vier deelregio’s van de Zuidelijke Randstad. Metropolitaan Door het creëren van verbinding en uitwisseling langs de Oude Lijn tussen deze deelregio’s en de landschappen daartussen, ontwikkelen we het schaalniveau van de metropool verder tot één dynamisch ruimtelijk systeem, met verschillende ritmes.

Elders Niet alles kan, en hoeft, in de Zuidelijke Randstad. We denken na over wat de Zuidelijke Randstad de rest van Nederland (en Europa) te bieden heeft, maar ook waar wij de rest van Nederland (en Europa) voor nodig hebben.

18

Legenda Legenda Groen & klimaatadaptatie Groenblauwe verbindingen Metropolitane parken Duinen Nieuwe groen(blauwe) verbindingen Stadsparken Getijdenlandschap Zoekgebied drinkwater Waterwingebied Wonen en voorzieningen Top 13 verstedelijkingslocaties Mate van stedelijkheid Mobiliteit Oude Lijn Stations bestaand Stations nieuw Spoorwegen HOV bestaand (lightrail/metro) HOV nieuw (lightrail/metro) Stations HOV bestaand Stations HOV nieuw Potentieel op te waarderen buslijn Betuwelijn Economie, leren en innoveren Leiden: Life Science & Health Den Haag: Vrede, Recht & ICT Delft: High-Tech Delta tech: Rotterdam Dordrecht Rotterdam: Medisch, Technologie & Diensten Dordrecht: Smart Delta Drechtsteden Agro Maak Energie Nieuw of te versterken station 150kV

ICT

D

+

19

De Zuidelijke Randstad in 2050 is…

NOVEX Zuidelijke Randstad

20

Een toekomstbestendige en veerkrachtige metropool In de Zuidelijke Randstad zetten we in op toekomstbestendige verstedelijking. Stad en land moeten veel meer in verbinding met elkaar komen te staan. Kwaliteit en identiteit gaan hand in hand. Opgaven pakken we in samenhang op. Daarbij kijken we zorgvuldig naar welke functies we op welke plekken met elkaar kunnen combineren. Er ontstaat een grote verscheidenheid aan milieus, zowel binnen als buiten de stad, elk met hun eigen kwaliteit. We zetten in op efficiënt ruimtegebruik en doen dat, waar dit kan, zoveel mogelijk meervoudig. Extra aandacht gaat uit naar het creëren van voldoende betaalbare woon- en werkruimte. We streven naar een gezonde, veilige en inclusieve samenleving met bestaanszekerheid, in een gebied met hoge ruimtelijke kwaliteit; duurzame

Rust

bereikbaarheid van werkplekken en voor­ zieningen, zowel binnen als buiten de stad, staan daarbij centraal. We zetten in op intensivering van het bestaand stedelijk gebied en verstedelijken op locaties langs ons HOV-netwerk die goed bereikbaar zijn. Daarbij zetten we in op nabijheid en gemengde, multifunctionele, gebieden die uitwisseling en innovatie mogelijk maken. Zo stimuleren we ook langzaamverkeer en gezonde bewegingen. Automobiliteit in de stad proberen we te reduceren tot de noodzakelijke bewegingen en zoveel als mogelijk te clusteren met ruimte voor slimme logistiek, stedelijke bevoorrading en hubs. Ruimte die vrijkomt zetten we in voor meer groen en blauw in het stedelijk gebied. Deze verbinden we met het buitengebied middels groen-blauwe verbin­ dingen voor klimaatadaptatie, natuur en

Reuring

recreatie. Zo vergroten we de kwaliteit van het stedelijk gebied én het buitengebied en pakken we gelijktijdig klimaat-, natuur- en recreatie­ opgaven aan. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen helpen de bestaande omgeving. Daarbij gebruiken we nieuwe ontwikkelingen als katalysator om opgaven lokaal op te lossen. Door oplossingen voor mobiliteit-, energie-, klimaat-, natuur- en recreatieopgaven op lokaal niveau te combineren maken we onze metropool toekomst­ bestendig. We combineren waar dat kan, en waar dit niet kan maken we keuzes door te prioriteren. Daarbij hebben we extra aandacht voor de ruimte die nodig is voor natuurherstel en om onze economie circulair te maken. We zetten in op het creëren van ruimte voor maakprocessen in de stad en het faciliteren van de stadsverzorgende economie van de toekomst.

Ruis

21

NOVEX Zuidelijke Randstad

In een gezonde en klimaatadaptieve delta In de Zuidelijke Randstad is het landschap net zo belangrijk als het bebouwd gebied. Met het ontwikkelen van onze steden, ontwikkelen we het binnenstedelijk groen en het landschap mee. Intensivering van het bebouwd gebied kan alleen wanneer dit gelijk opgaat met intensivering van het onbebouwd gebied. Meer woningen, meer werkplekken en meer mensen betekent ook meer natuur, meer recreatiemogelijkheden en meer ruimte voor (drink)water en energie. Zowel buiten als binnen de stad. Groen en natuur zien we als essentiële basisvoorziening; het maakt onze regio klimaatadaptiever, biodiverser, gezonder en recreatiever. Het veranderende klimaat dwingt ons echter wel tot een andere aanpak; de grenzen van de maakbaarheid van ons water- en bodemsysteem

Metropolitane parken

zijn bereikt. Daarom gaan we water en bodem nog meer sturend hanteren, als randvoorwaarde voor een veilige en klimaatrobuuste regio. We maken ruimte voor klimaatadaptatie (denk aan nieuwe drinkwaterbeschermingsgebieden, waterberging, dijkversterkingen, etc.) en natuur en biodiversiteit (flora en fauna) buiten én binnen de stad. We verkiezen natuurlijke oplossingen boven technische oplossingen waar dat kan. We zetten in op een vermindering van het verbruik van nieuw gewonnen fossiele grondstoffen, mineralen en metalen (100% circulair in 2050). Onze regio kent een rijk palet aan verschillende landschappen. Deze diverse landschappen met hun verschillende kwaliteit versterken elkaar. We zetten in op het versterken van bestaande kwaliteiten, het toevoegen van nieuwe landschappelijke en natuurkwaliteiten, het integreren en combineren van nieuwe functies

zoals vernatten (waterberging), natte natuur, windturbines en recreatie en het beter verbinden van onze steden met het landschap. Zo benutten we het landschap optimaal, combineren we milieu-, klimaat-, natuur-, voedsel-, recreatie- en energieopgaven en maken we het buitengebied bereikbaar en beleefbaar voor onze inwoners. Daarbij hebben we aandacht voor plekken waar we vanuit de natuuropgave juist niet kiezen voor mengen, maar inzetten op rust en natuurherstel. We sorteren daarnaast voor op wat water en bodem sturend en klimaatadaptatie betekent voor onze landschappen en ruimtelijke keuzes op de langere termijn. Ook proberen we nieuwe doorsnijdingen van het landschap en het groen-blauwe netwerk zoveel als mogelijk te voorkomen, of dragen we zorg voor een goede inpassing en continuïteit van de verbinding.

Intensieve productielandschappen

Beschermde natuurlandschappen

22

Met een innovatieve en circulaire economische motor In de Zuidelijke Randstad streven we naar een toekomstbestendige economie die innovatief, duurzaam en inclusief is. Het is van belang dat onze inwoners een goede boterham kunnen verdienen binnen de milieugrenzen. We zetten in op de kwalitatieve groei van onze economie en bouwen onze lineaire economie af, om én op naar een circulaire economie. Dit betekent dat we meer gaan sturen op het soort economie dat passend is bij het profiel van de Zuidelijke Randstad; een profiel dat momenteel nog in ontwikkeling is. Hierbij hebben we oog voor een goede balans tussen de verschillende lokale en regionale economieën (binnenstad, kennis, stadsverzorgend en transitie), de Rotterdamse Haven en de Westlandse Greenport.

Kennisclusters

Onze regio heeft een groot aantal zeer diverse, specialistische, kennisclusters. De Oude Lijn is de kennisas die deze clusters met elkaar verbindt. Vernieuwing ontstaat door het (her)combineren van kennis. We stimuleren kennisuitwisseling door in te zetten op gemengde kennisclusters met dezelfde specialisatie. Naast deze denkers heeft onze regio ook doeners nodig. Maken is het nieuwe leren. Daarom gaan we maakclusters ontwikkelen die aansluiten op het profiel van onze regio en ruimte maken voor maakprocessen in het stedelijk gebied. Stad en haven zijn daarbij onlosmakelijk met elkaar verbonden. We beschermen ruimte voor economische functies waar het moet en mengen bedrijvigheid met andere functies waar dat kan. Door te mengen op basis van maximale milieuhinder­ prestaties creëren we aantrekkelijke,

Maakclusters

multifunctionele werkmilieus. Elk gebied heeft een eigen profiel, zo ontstaat er een diversiteit aan verschillende milieus. Enerzijds gaan we gebieden met een hoge milieucategorie (HMC) en watergebonden bedrijvigheid beschermen en beter benutten, ten behoeve van de circulaire economie. Anderzijds maken we juist meer ruimte voor werken in de stad, met name in monofunctionele woongebieden. Daarmee creëren we ruimte zodat de juiste functie op de juiste plek kan komen. Het intensiveren van economisch ruimtegebruik is daarbij een belangrijk uitgangspunt. Daarnaast maken we bedrijfslocaties toekomstbestendiger door in te zetten op klimaatadaptatie, natuurinclusiviteit en het gebruik en opwekken van duurzame energie (bv. door zonnepanelen op daken).

Industrie, logistiek en havencomplex

23

NOVEX Zuidelijke Randstad

Waar in elke woning inwoners gezond en gelukkig kunnen zijn Nabijheid is het uitgangspunt. Wonen, werken, voorzieningen en toegang tot recreatieve groene gebieden moet in het stedelijk gebied binnen 15 minuten gemakkelijk lopend of met de fiets te bereiken zijn. Monofunctionele wijken en bedrijventerreinen veranderen naar multi­ functionele gebieden. Ook niet dagelijkse voorzieningen zijn gemakkelijk te bereiken middels ons uitstekende HOV-netwerk. De stationsgebieden rondom de HOV-knooppunten spelen een sleutelrol omdat dit de best bereikbare plekken van onze regio zijn.

OV-knooppunten

De leefomgeving richten we in met veel groen en blauw met een nadruk op langzaamverkeer, verblijven, sport en spel en natuur. Zo creëren we een veilige en gezonde omgeving die uitnodigt tot bewegen en ontmoeting. De stilstaande auto halen we zoveel als mogelijk van de straat. We zetten in op innovatieve parkeer- en mobiliteitsconcepten zoals buurthubs en deelmobiliteit. Ook zorgen we voor voldoende recreatieve voorzieningen binnen en buiten de stad, verbonden middels een aantrekkelijk recreatief netwerk. Bereikbaarheid van het buitengebied krijgt bijzondere aandacht en maken we toegankelijk voor iedereen.

Voorzieningenclusters

Met nieuwe ontwikkelingen versterken we de zes dimensies van positieve gezondheid: lichaams­ functies, mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen en dagelijks functioneren. We organiseren diversiteit, mixen jong en oud en zetten in op een rijk palet aan gemengde milieus. Zo versterken verschillende kwaliteiten elkaar. Daarbij zetten we in op betaalbare woningen en innovatieve woon­ producten die voorzien in de grote vraag naar geschikte woningen voor starters, ouderen en stedelijke gezinnen. Extra aandacht gaat uit naar het ontwikkelen van voldoende sociale huurwoningen en betaalbare huur- en koopwoningen.

Woonstraten

24

De 10 ontwikkelprincipes voor een toekomstbestendige Zuidelijke Randstad

Om een toekomstbestendige Zuidelijke Randstad te realiseren hanteren we een 10-tal ontwikkelprincipes. Deze ontwikkelprincipes dienen als vertrekpunt voor nieuwe beleidsproducten en bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen.

25

NOVEX Zuidelijke Randstad

We bouwen voort op bestaande kwaliteiten en creëren nieuwe kwaliteiten De Zuidelijke Randstad heeft een breed palet aan lokale identiteiten, regionale trekkers, maar ook metropolitane centra en landschappen en bijzonder erfgoed. We bouwen voort op deze bestaande kwaliteiten en versterken ze voor de toekomst. Daarbij blijven we inzetten op het ontwikkelen van onze regio binnen bestaand stedelijk gebied, op goed bereikbare plekken.

De Oude Lijn verbindt De Oude Lijn is de drager die al deze kwaliteiten weet te verbinden tot één metropool. De Zuidelijke Randstad bestaat uit een viertal deelregio’s (Leidse regio, Haagse regio, Rotterdamse regio en Dordtse regio), elk met hun eigen karakter en kwaliteiten. De Oude Lijn, met haar regionale feeders, is de schakel die het lokale, regionale, en metropolitane schaalniveau weet te verbinden.

We stellen kwaliteit centraal In de Zuidelijke Randstad benutten we de verstedelijkingsopgave om de kwaliteit van de hele metropool te versterken. We bouwen aan een toekomstbestendige metropool waar we kwaliteit en brede welvaart centraal stellen. We gaan meer prioriteren op gezondheid, kwaliteit en veiligheid van de leefomgeving, zonder de kwantita­tieve opgave in het gebied uit het oog te verliezen.

Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen helpen de bestaande stad We zorgen ervoor dat nieuwe plekken voor wonen, werken, leren en innoveren, en investeringen in het groen-blauwe netwerk, geïntegreerd worden binnen het bestaand stedelijk gebied. Nieuwe stedelijke ontwikkelingen moeten het bestaand stedelijk gebied zoveel mogelijk versterken, waarbij we bestaande én nieuwe opgaven in samenhang oplossen.

26

We pakken transitieopgaven in samenhang op en maken toekomstbestendige keuzes De maatschappelijke urgentie om onze regio toekomstbestendig te maken is groot. Onze milieu-impact moeten we drastisch reduceren terwijl we gelijktijdig moeten anticiperen op het veranderende klimaat. We gaan dan ook sturen op de transitie naar een circulaire economie, hernieuwbare en duurzame energie­opwekking en een klimaatrobuuste en natuurinclusieve metropool. Door opgaven in samenhang op te pakken, maken we efficiënt gebruik van onze schaarse ruimte en besparen we geld en tijd. We brengen systemen met elkaar in balans, sluiten kringlopen en brengen deze kringlopen met elkaar in verband. Hierbij zetten we ons in op het vinden van zo veel mogelijk meervoudige, en als het even kan natuurlijke, oplossingen. We zetten in op nabijheid In het stedelijk gebied zetten we in op de 15 minuten stad; wonen, werken, voorzieningen en toegang tot recreatieve groene gebieden moeten gemakkelijk lopend of met de fiets te bereiken zijn. Nabijheid vermindert de dagelijkse bewegingen van mensen, zo houden we de Zuidelijke Randstad multimodaal bereikbaar ondanks de beoogde intensivering. We zetten in op het zoveel mogelijk oplossen van opgaven op lokaal niveau. Monofunctionele gebieden veranderen naar multifunctionele gebieden, waarbij we bestaande woon- en werkmilieus en voorzieningen zoveel mogelijk versterken.

Als het lokaal niet kan, of opgaven het lokale schaalniveau overstijgen, lossen we opgaven regionaal op. Stad en landschap zijn onlosmakelijk verbonden We beschouwen groen als essentiële basisvoorziening en randvoor­waarde voor de verdere kwalitatieve groei van de metropool. Door stad en landschap meer met elkaar te vermengen kunnen deze twee werelden elkaar helpen; zo wordt de Zuidelijke Randstad klimaat­bestendiger, natuurrijker, biodiverser, groener, gezonder en ontstaat er meer ruimte voor recreatie. Intensivering van het bebouwd gebied, door het toevoegen van woningen, werkplekken en voorzieningen, gaat gelijk op met intensivering van het onbebouwde gebied door het toevoegen van groen, natuur, biodiversiteit, recreatie en ruimte voor water en energie.

27

NOVEX Zuidelijke Randstad

Water en bodem zijn sturend De grenzen van de maakbaarheid van ons water- en bodemsysteem zijn bereikt. Water komt van alle kanten. In de zomer is er niet genoeg water van de juiste kwaliteit, maar in andere seizoenen hebben we juist te maken met grote hoeveelheid neerslag in korte tijd en komt onze waterveiligheid in het geding. Daarnaast is onze bodem de basis van ons bestaan. Regie op de ondergrond is essentieel voor een goede ruimtelijke ordening. Daarom worden water en bodem nog meer sturend als randvoorwaarde voor een veilige, toekomst­bestendige ontwikkeling van de Zuidelijke Randstad. We creëren gemengde gebieden, binnen én buiten de stad Stad, dorp of landschap; ze worden allemaal beter door functiemenging. Een gemengd gebied: reduceert ruimtegebruik, reduceert mobiliteit, is levendiger, is adaptiever, maakt delen makkelijker, is gewild, stimuleert innovatie en geeft een impuls aan de omgeving. Maar niet alles kan en hoeft overal. We mengen waar dat kan, en scheiden waar dat moet. Wel zetten we ten alle tijden in op intensief, efficiënt en meervoudig ruimtegebruik, ook wanneer we functies scheiden, en combineren we oplossingen voor verschillende opgaven (denk bv. aan wonen, groen en gezondheid of werken, energieopwekking en klimaatadaptatie).

De Zuidelijke Randstad sluit niemand uit Bereikbaarheid en beschikbaarheid van wonen, werken, voorzieningen, groen en recreatieve gebieden voor iedereen is het uitgangspunt. We zorgen voor een gezond en toegankelijk ingericht gebied, voor jong en oud en voor mensen met verschillende achter­gronden. Deze mix aan mensen kan elkaar helpen, van elkaar leren, en stimuleert innovatie. Ook zorgen we ervoor dat nieuwe dienst­verlening (denk bv. aan circulaire voorzieningen t.b.v. reparatie-, leen- en huurdiensten) makkelijk toegankelijk zijn voor iedereen.

28

29

3

Aanpak van de hoofdopgaven

NOVEX Zuidelijke Randstad

30

Legenda Samenhangend stedelijk gebied Top 13 verstedelijkingslocaties Mate van stedelijkheid Oude Lijn, trein en HOV-netwerk Nieuwe stations

31

3.1 Leefbare woonmilieus

In heel Zuid-Holland komen er ongeveer een kwart miljoen woningen bij tot en met 2030 (een kwart van de totale woningbouwopgave in Nederland). Bijna driekwart daarvan landt in de Zuidelijke Randstad. Alleen al in de gemeenten met een top-13 verstedelijkingslocatie komen er tot 2040 circa 170.000 woningen bij. Richting 2050 zien we bovendien dat huishoudensverdunning en een positief migratiesaldo zorgen voor een blijvende vraag naar woningen (of andere oplossingen), terwijl we gelijktijdig te maken krijgen met grote demografische verschuivingen als gevolg van de vergrijzing. Het toevoegen van nieuwe woningen vraagt bovendien om aanvullende voorzieningen in het gebied (sociaal-maatschappelijk en recreatief). Daarbij hebben we ook een opgave om de bestaande woningvoorraad klaar te maken voor de toekomst en de kwaliteit en veiligheid van de leefomgeving en de gezondheid van onze inwoners te verbeteren. Een extra inspanning is daarbij noodzakelijk in met name groeikernen en naoorlogse wijken met een overwegend lagere sociaaleconomische status (SES). Uitgangspunt voor deze woningbouwopgave is dat deze kwantitatief en kwalitatief goed aansluit

NOVEX Zuidelijke Randstad

bij de toekomstige regionale vraag, de programmering in onderlinge samenhang is bezien en op juist díe plekken gebouwd wordt waar het bestaand bebouwd gebied beter wordt benut en het de regio versterkt. We bouwen binnenstedelijk en langs het HOV-netwerk In de afgelopen jaren zijn er al afspraken gemaakt over het hoofdzakelijk binnen­ stedelijk realiseren van de woning­ bouwopgave op locaties dichtbij HOV-knooppunten. Daar gaan we mee door. Zo bouwen we op plekken die de bestaande stad kunnen versterken en een kwaliteitsimpuls kunnen geven. We zetten in op het beter benutten van het bestaand bebouwd gebied en het bestaande HOV-systeem. Onze strategie op verstede­ lijking en mobiliteit is tweeledig: enerzijds verdichten we vooral in de omgeving van goed, bestaand HOV, zoals de bestaande stationsomgevingen. Maar we investeren ook in beter HOV waardoor nieuwe (binnenstedelijke) gebieden goed ontsloten worden en daarmee de mogelijkheid bieden voor verdere verstedelijking. Zo kunnen we, gelijktijdig met het toevoegen van woningen, de bestaande woon- en leef­omgeving klaarmaken voor de toekomst. We bouwen bovendien klimaatadaptief en natuurinclusief (Convenant Toekomstbestendig Bouwen), en

zoveel als mogelijk energieleverend. Daarbij zetten we in op het realiseren van veilige, groene en gezonde buurten die goed verbonden zijn met hun omgeving. Zo ontstaan levendige wijken met een diversiteit aan woningen, werkgelegenheid en (recreatieve) voorzieningen. Dit betekent wel dat het cruciaal is om de afgesproken schaalsprong OV gelijktijdig met de woningbouwopgave te realiseren. Daarbij is het nodig om de woningvoorraad te verduurzamen, circulair te bouwen, aan te passen aan de veranderende demografie en doorstroming te stimuleren zodat iedereen toekomstbestendig en passend kan wonen. Deze aanpak bestaat uit een combinatie van verdichtingsprincipes waarbij we het bestaand bebouwd gebied intensiveren door herontwikkeling, trans­ formatie, optoppen, aanplakken, uitplinten, splitsen, mengen en bijbouwen. We zetten in op nabijheid In de Zuidelijke Randstad willen we ervoor zorgen dat iedereen binnen 15 minuten zijn dagelijkse voorzieningen kan bereiken. Nabijheid wordt een belangrijk principe; wonen, werken, voorzieningen en toegang tot recreatieve, groene en natuurrijke gebieden moeten gemakkelijk lopend of met de fiets te bereiken zijn. Monofunctionele gebieden veranderen naar multifunctionele gebieden, waarbij we bestaande woon- en

32

werkmilieus en voorzieningen zoveel mogelijk versterken. Dit is noodzakelijk om onze (binnen)steden bereikbaar en leefbaar te houden. Binnenstedelijke verstedelijking, hoofdzakelijk rondom HOV-stations, draagt bij aan het vergroten van deze nabijheid. Nabijheid maakt alles toegankelijker voor iedereen, stimuleert gezonde bewegingen en vergroot het draagvlak voor voor­ zieningen op buurt- en wijkniveau. Een grotere mate van nabijheid heeft daarom een positief effect op de (binnenstedelijke) bereikbaarheid. Wanneer werk en voor­ zieningen dichtbij zijn, zijn mensen minder snel geneigd om de auto te pakken. Samen met een groene, beweegvriendelijke inrichting van onze openbare ruimte creëren we zo gezonde leefomgevingen die uitnodigen tot ontmoeten en bewegen voor inwoners én werknemers. We zetten in op nieuw helpt bestaand Binnen de Zuidelijke Randstad is juist het combineren van de verstedelijkingsdruk, de bestaande stad en nieuwbouw een uitdagende opgave. Een sterke en vitale stad staat daarbij voorop, waar mensen fijn kunnen wonen, werken en recreëren. Een prettige woonomgeving met verschillende soorten woonmilieus, voldoende groene buitenruimte en een robuust natuurnetwerk is cruciaal voor de leefbaarheid en toekomstbestendigheid van onze steden

en dorpen. De woonfunctie moet daarbij in balans zijn met het voorzieningenniveau, zoals voldoende scholen, winkels, sport en spel, parken en werkgelegenheid. Door op slimme wijze en op goede locaties woningen toe te voegen worden er niet alleen nieuwe gebiedsontwikkelingen opgeleverd, maar kunnen we ook opgaven in de bestaande stad aanpakken. Dit doen we door de woningbouwopgave te koppelen aan kwaliteitsimpulsen voor de leefomgeving, zoals het vergroenen van de openbare ruimte, het opheffen van (infrastructurele) barrières (beperken van geluidsoverlast, trillinghinder en emissies) en bv. water-, energie- en mobiliteits­ opgaven mee te koppelen. We zetten daarbij in op het realiseren van meer groen en blauw in wijken ten behoeve van de gezondheid van onze inwoners, de natuurkwaliteit (denk aan bijenland­ schappen), het tegengaan van hittestress en het beperken van wateroverlast. Om het perspectief van onze inwoners en de concurrentiekracht van de regio te versterken zien we het als een gezamenlijke opgave om in aandachtswijken waar fysieke en sociale problemen spelen (veelal groeikernen en naoorlogse wijken) tot noodzakelijke vernieuwingen te komen. Dat betekent inzetten op vernieuwingen die de leefbaarheid verbeteren, de fysieke

veroudering van wijken tegengaan en de verduurzaming van de woningvoorraad op een hoger niveau brengen. De verstedelijkingsopgave kan hieraan bijdragen. In bestaande wijken betekent dit ruimte zoeken, en maken, voor (kleinschalige) intensivering die een impuls kan geven aan de verduurzaming van de bestaande voorraad en het voorzieningen­ niveau in deze wijken. Het realiseren en behouden van betaalbare werkruimte maakt hier een onderdeel van uit. Ook zetten we in op het toevoegen van meer groen- en blauw in de openbare ruimte, in samenhang met meer ruimte voor langzaamverkeer, bewegen, sport en spel en ontmoeten. We realiseren betaalbare en gemixte woonmilieus en voldoende sociale woningen In de periode richting 2050 zal er een demografische verschuiving plaatsvinden. Door de dubbele vergrijzing neemt het aantal ouderen in ons land verder toe. Hierdoor, maar ook door individualisering, neemt ook het aantal eenpersoons­ huishoudens toe. Ook het aantal mensen dat tot een aandachtsgroep behoort zal in de toekomst groeien. Door deze bevolkings­ ontwikkeling in onze regio veranderen de specifieke woonwensen van huishoudens en zien we een groeiende vraag naar

33

verschillende soorten woningen en woonmilieus. Daarnaast neemt de druk op de sociale woningvoorraad verder toe en neemt de behoefte aan kleine en betaal­ bare, meer flexibele en aanpasbare woonproducten op de woningmarkt voor huishoudens ook toe. Dat is niet alleen vanwege de toenemende groep ouderen, maar vooral ook door het gestegen aantal huishoudens dat niet over een vast inkomen beschikt. Extra aandacht gaat dan ook uit naar het ontwikkelen van voldoende sociale huur­ woningen en betaalbare huur- en koopwoningen. De afgelopen jaren zijn de woningprijzen harder gestegen dan de lonen van met name de lage en midden­ inkomens. Steeds meer mensen komen in aanmerking voor een sociale huurwoning, vooral in dit deel van Nederland. Dit terwijl er al een tekort aan sociale huurwoningen is en de wachttijden lang zijn. Tegelijkertijd dreigen de (lage) middeninkomens ook tussen wal en schip te vallen. Zij mogen meestal niet huren op de sociale huur­ woningenmarkt, maar verdienen (net) te weinig om te kunnen kopen en kennen daardoor relatief hoge woonlasten omdat zij afhankelijk zijn van de vrije huursector. Onder hen is er vraag naar huurwoningen in het middeldure segment, maar daarvan zijn er in de regio niet voldoende. Het

NOVEX Zuidelijke Randstad

hebben van onvoldoende sociale en betaalbare woningen is een probleem voor de vitaliteit van steden omdat ook deze groepen een belangrijke motor vormen van de samenleving en economie. Vanuit de behoefte aan sociale en betaalbare2 woningen en het streven naar gemixte woonmilieus is het doel dat 2/3e van de nieuwe woningen betaalbaar zijn op landelijk, provinciaal en lokaal niveau en 1/3e een sociale huurwoning is, gerealiseerd door corporaties.3 We verbeteren de doorstroming binnen de huidige woningvoorraad Naast het realiseren van extra woningen is het ook belangrijk om de juiste persoon in de juiste woning te hebben. Het doel is om doorstroming binnen de huidige woningvoorraad te stimuleren. Dit kan worden bereikt door vraag een aanbod beter op elkaar aan te laten sluiten, maar vraagt soms ook om andersoortige 2 Onder ‘betaalbaar’ verstaan we sociale huurwoningen, middenhuur en betaalbare koopwoningen (maximaal 355.000, prijspeil 2022). 3 Inmiddels zijn er afspraken over de woningbouw- en markt vastgelegd in regionale woondeals. Deze deals gaan over afspraken over de realisatie van nieuwbouw per gemeente, de voortgang hiervan, randvoorwaarden en bijvoorbeeld de betaalbaarheid. Daarbij zijn diverse kritische succesfactoren bepaald die aangepakt moeten worden om de ambities te kunnen realiseren.

Waar passend krijgen deze kritische succesfactoren een plaats in het uitvoeringsprogramma van het NOVEX-gebied Zuidelijke Randstad.

woonconcepten. Denk bijvoorbeeld aan het realiseren van meer gelijkvloerse woningen met een hoge omgevingskwaliteit. Dit soort woningen zijn veelal in trek bij ouderen, die nog vaak alleen of met z’n tweeën in grote gezinswoningen wonen.

34

Legenda Samenhangend stedelijk gebied Occupatie Oude Lijn Stations Oude Lijn bestaand Stations Oude Lijn nieuw Spoorwegen Stations spoorwegen bestaand HOV bestaand (lightrail/metro) HOV nieuw (lightrail/metro) Potentieel op te waarderen buslijn Betuwelijn Stations HOV bestaand Stations HOV nieuw Metropolitaan fietsnetwerk Hoofdwegennet

35

3.2 Duurzaam bereikbaar

De groei van de bevolking en de werkgelegenheid in de Zuidelijke randstad zal leiden tot een toename van het aantal verplaatsingen. Dit in een gebied waar het wegen-, fiets-, en OV-netwerk al zwaar belast zijn. In de Zuidelijke Randstad leidt een toename van gebruikers al snel tot verminderde bereikbaarheid en nabijheid. Het gevolg hiervan is dat minder plekken (denk aan woningen en werkplaatsen) binnen redelijke tijd bereikbaar zijn en de leefomgeving verslechterd. Een goede multimodale bereikbaarheid van onze gehele metropool is daarom essentieel voor het kunnen functioneren van die metropool. Daarom realiseren we één samenhangend, multimodaal, en duurzaam netwerk. We zetten daarbij in op een mobiliteitstransitie naar meer lopen, fietsen en OV. Het STOMP4 principe hanteren we daarbij als randvoorwaardelijk, waarbij in het (hoog)stedelijk gebied de S, de T en de O de boventoon voeren, maar we ook aandacht hebben voor de M en de P. Op die manier zorgen we ervoor dat niet 4 STOMP is een ordeningsprincipe voor de ruimtelijke ordening dat prioriteit geeft aan meer duurzame vormen van mobiliteit (lopen, fiets en OV). STOMP staat voor stappen, trappen, openbaar vervoer, mobility-as-a-service en privéauto.

NOVEX Zuidelijke Randstad

alleen het stedelijk gebied, maar ook de periferie (buitenwijken en voorsteden) en het buitengebied goed toegankelijk en bereikbaar is voor iedereen. We vergroten de dragende functie van het OV Het OV-netwerk heeft een dragende functie in het (hoog)stedelijk gebied en verbindt de verschillende deelregio’s met elkaar. Door een slimme verstedelijking, op en nabij OV-knooppunten, kunnen we de beoogde verstedelijking realiseren zonder dat dit leidt tot een toename van het autogebruik in het (hoog)stedelijk gebied. De dragende functie van het OV-netwerk wordt in eerste instantie vergroot door het realiseren van MIRT/MoVe-afspraken waarmee het OV-netwerk op een hoger niveau wordt gebracht (ook wel de schaalsprong OV genoemd). De MIRT-projecten Oude Lijn, RandstadRail en metro, HOV LeidenZoetermeer, CID/Binckhorst, Rotterdam Oeververbinding en maatregelen A16 Brienenoordcorridor en Algeracorridor zijn de eerste stap. Deze schaalsprong is randvoorwaardelijk om de verstedelijkings­ opgave waar we voor staan mogelijk te maken. In het bereikbaarheidsprogramma MoVe wordt een strategie voor een goed functionerend multimodaal en duurzaam mobiliteits- en logistiek systeem uitgewerkt. Hiervoor wordt een multimodale adaptieve