RIB 24-14 - Bijlage 1 - Rapportage Midpoint

Delta Rhine Corridor Kansen en belemmeringen 4 februari 2023

Frank de Bruijn Tanya Bakker Joost Ploos van Amstel

Samenvatting De Delta Rhine Corridor (DRC) biedt kansen voor bedrijven om te verduurzamen en het aantal onveilige transporten te verminderen. Een aansluitpunt geeft hiermee een belangrijke impuls aan de energie transitie in Noord-Brabant. Voor zogeheten cluster-6 bedrijven zijn echter veel onzekerheden met betrekking tot de overstap van aardgas naar waterstof om dit mee te kunnen nemen in hun energiestrategie. De hoge onzekerheid met betrekking tot de kostprijs van waterstof en het gebrek aan infrastructuur zorgt ervoor dat investeringsplannen uitblijven. Ook voor de logistiek geldt dat er veel onzekerheid heerst met betrekking tot technologieontwikkeling en infrastructuur. Op 7 oktober 2022 heeft Midpoint Brabant opdracht gekregen om de kansen en haalbaarheid te onderzoeken van een aansluiting op de waterstofleiding door de DRC. Midpoint Brabant heeft binnen regio Hart van Brabant en Oosterhout geïnventariseerd bij grote gasverbruikers en logistieke bedrijven of er interesse is naar het overstappen naar waterstof en onder welke condities en randvoorwaarden dit mogelijk is. Kansen en belemmeringen zijn geïdentificeerd. Er is voldoende potentiële afname van waterstof in de regio Hart van Brabant en Oosterhout, zeker als we de potentie van heavy-duty logistiek, heavy-duty wegenbouw en agrarische toepassingen, en mogelijk de scheepvaart meenemen.

Grote belemmeringen zijn toch de onzekerheid veroorzaakt door de complexiteit van de vele aspecten zoals techniek, wet- en regelgeving, kosten en infrastructuur. Door de aarzeling komt de vraag naar een waterstof aansluiting op de DRC of waterstoftankstations moeizaam van de grond. Bedrijven verwachten een initiërende rol van de rijks- en lokale overheid voor de aansluiting op de DRC en distributie naar strategische plekken in Regio Hart van Brabant en Oosterhout. Met praktijkexperimenten kunnen cluster-6 bedrijven en heavy-duty logistiek praktijkervaring opdoen en ontstaat zicht op exploitatiekosten, beheer en onderhoud, juridische aspecten en eventuele belemmeringen. Regio Hart van Brabant en Oosterhout kunnen het vliegwiel op gang brengen door het faciliteren van deze praktijkexperimenten, belemmeringen identificeren en wegnemen, bouwen aan kansrijke businessmodellen en indien succesvol opschalen binnen Noord-Brabant en de rest van Nederland.

1

Leeswijzer Dit rapport is als volgt opgebouwd: In hoofdstuk 1 wordt gekeken naar de aanleiding van het onderzoek naar wat de DRC kan betekenen voor de regio Midden-Brabant. In hoofdstuk 2 wordt gekeken naar de huidige stand van zaken rondom waterstof vanuit overheid (landelijk en regionaal) en bedrijfsleven (cluster-6 en logistiek). De doelstelling staat omschreven in hoofdstuk 3. Centraal staat de inventarisatie in hoofdstuk 4 met daarin de behoefte en zorgen van bedrijven. Op basis hiervan kunnen een aantal kansen en belemmeringen worden geformuleerd (hoofdstuk 5). Het rapport eindigt in hoofdstuk 6 met conclusies en aanbevelingen. Tot slot worden de bedrijven die zijn betrokken in het onderzoek genoemd in de bijlage.

2

Inhoudsopgave Samenvatting ............................................................................................................ 1 Leeswijzer ................................................................................................................. 2 1.

Inleiding ............................................................................................................ 4

2.

Huidige ontwikkelingen overheid en bedrijven ............................................. 6 2.1 Overheid ......................................................................................................................6 2.1.1 Rijksoverheid ..........................................................................................................6 2.1.1 Regio Midden-Brabant ........................................................................................8 2.2 Bedrijven....................................................................................................................10 2.2.1 Logistiek ................................................................................................................10 2.2.2 Cluster-6 bedrijven ................................................................................................11

3.

Inventarisatie.................................................................................................. 14

4.

Kansen en belemmeringen ........................................................................... 19

5.

Conclusies en Aanbevelingen ...................................................................... 22 5.1 conclusies..................................................................................................................22 5.2 aanbevelingen ...........................................................................................................22

Bijlage ...................................................................................................................... 24

3

1. Inleiding De Delta Rhine Corridor (DRC) is een bundel van ondergrondse buisleidingen en kabels die wordt ontwikkeld in de buisleidingenstrook die loopt van Rotterdam via Moerdijk naar ZuidLimburg en verder door naar Duitsland. Door buisleidingen aan te leggen voor waterstof en andere producten (zoals ammoniak en propaan) kunnen zware industrieën in Nederland en Duitsland verduurzamen en kan de uitstoot van koolstofdioxide (CO 2) sterk verminderen. Bovendien versterkt de DRC de strategische en economische positie van de industriegebieden in Noordwest-Europa (in het bijzonder in Nederland en Duitsland). Tevens ontstaat er een belangrijke verbinding tussen Nederland en Duitsland. Bedrijven langs de route kunnen waterstof gebruiken of produceren en profiteren van aansluitpunten. De industrie in Moerdijk is daar een voorbeeld van. Daarnaast kunnen er minder treinen met gevaarlijke stoffen door Noord-Brabant rijden. Voor zogeheten Cluster-6 bedrijven – energie intensief en daarmee veel impact op de landelijke CO2 uitstoot – langs het tracé is deze ontwikkeling extra interessant. Direct langs het tracé liggen meerdere bedrijventerreinen (zoals in Oosterhout, Dongen en Tilburg). Een aansluitpunt op de waterstof leiding kan een belangrijke impuls geven gezien de energie intensieve industrie.

Waalwijk en Tilburg zijn tot november 2023 4 jaar achtereen uitgeroepen tot dé logistieke hotspot van Nederland. West-Brabant is in november 2023 uitgeroepen als nummer één op de ranglijst. Hierop zou door de beoogde rol voor waterstof bij de heavy-duty logistiek aangehaakt kunnen worden. Er wordt door de regio in samenwerking met de gemeenten en een aantal toonaangevende transportbedrijven gezocht naar een coalitie van potentiële gebruikers om zo in Tilburg en Waalwijk waterstoftankstations te realiseren en te exploiteren. De ruimtelijke procedure is gestart in de eerste helft van 2023 met de publicatie van Voornemen en Participatie. De hoofdinitiatiefnemer Gasunie, in nauwe afstemming met ministerie van EZK, heeft de ambitie om de DRC eind 2028 gerealiseerd te hebben. Regio Hart van Brabant heeft de Regionale Energie en Klimaat Strategie (REKS) opgesteld waarin is afgesproken dat we in 2050 een CO2-neutrale regio zijn. Bij het realiseren van deze doelstelling spelen bedrijven(terreinen) een belangrijke rol en groene waterstof kan bijdragen dat daadwerkelijk te realiseren. Op 7 oktober 2022 heeft Midpoint Brabant van Gemeente Tilburg, Regio Hart van Brabant, Gemeente Waalwijk, Gemeente Dongen, Gemeente Oosterhout en Provincie Noord-Brabant opdracht gekregen om de kansen, belemmeringen en haalbaarheid te onderzoeken van een aansluiting op de waterstofleiding van de DRC.

Hiermee wordt het uitgangspunt van de Provincie Noord-Brabant onderschreven dat als de DRC door Noord-Brabant komt daar enkel aan mee te willen werken als ondernemers in de provincie Noord-Brabant daar ook gebruik van kunnen maken. De DRC biedt Regio Hart van Brabant en Oosterhout een kans om de energietransitie te versnellen en indien ondernemers waterstof willen gaan gebruiken, kunnen Regio Hart van Brabant en gemeente Oosterhout overwegen de aansluiting op de DRC te ondersteunen.

4

Bronnen: https://www.gasunie.nl/projecten/delta-rhine-corridor https://www.fme.nl/cluster-energie-strategie-ces-van-cluster-6 https://www.regio-hartvanbrabant.nl/wp-content/uploads/2023/05/strategie-waterstof.pdf https://midpointbrabant.nl/projecten/onderzoek-infrastructuur-waterstof/

5

2. Huidige ontwikkelingen overheid en bedrijven 2.1 Overheid 2.1.1 Rijksoverheid De Delta Corridor biedt kansen voor modal shift van transport en verbetering van de externe veiligheid op en langs bovengrondse spoor-, water- en snelwegen. Dit leidt in potentie tot minder CO2 en stikstof uitstoot door minder transportbewegingen en mogelijkheden voor woningbouw nabij het spoor bij de betrokken Brabantse steden. De Delta Corridor is aangemerkt als project van nationaal belang vanwege kansen die het project biedt voor Nederland. Het is een strategisch project met potentie om de noodzakelijke schaalsprong te creëren voor de realisatie van klimaat- en duurzaamheidsdoelstellingen. -Minister Rob Jetten in een Kamerbrief Delta Corridor 2022 Delta Rhine Corridor: Geografische afbakening De DRC loopt vanaf Europoort en de Haven van Rotterdam via Moerdijk naar Oosterhout, Dongen, Tilburg en uiteindelijk naar Chemelot en Duitsland. Hieronder een visuele weergave van het beoogde tracé.

Hynetwork Services - onderdeel van Gasunie - is bezig met het ontwikkelen van een waterstof leiding in Nederland, een onderdeel hiervan is de ontwikkeling van een waterstof leiding in de DRC. Alternatieve infrastructuur wordt buiten beschouwing gelaten in het rapport (zoals leidingen voor hoog/laag calorische gas). De DRC werd in november 2021 opgenomen in het Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK) van de Nederlandse overheid. Het MIEK beschrijft die infrastructuurprojecten die het kabinet wil oppakken om versneld bij te dragen aan het verduurzamen van de industrie. De Rijksoverheid voert momenteel voorbereidende werkzaamheden uit voor de ruimtelijke ordeningsprocedures in samenwerking met particuliere partners en lokale overheden zoals provincies en gemeenten.

6

Op 18 september 2023 hebben de betrokken ministers besloten dat buisleidingen voor waterstof, CO2 en ammoniak en kabels voor 6 GW gelijkstroom worden meegenomen in het vervolg van de ruimtelijke procedure. Voor waterstof, CO 2 en gelijkstroom wordt ook de uitvoering voorbereid. Voor de ammoniakleiding zijn daarvoor nog te veel onduidelijkheden op het gebied van technologie en veiligheids- en beleidskaders. Door ammoniak nu wel mee te nemen in de ruimtelijke procedure wordt er rekening gehouden met beschikbare ruimte om alsnog een ammoniakleiding aan te leggen.

Indicatieve planning van het project:

Logistiek Het Ministerie van IenW en de vervoerspartijen hebben de ambitie om de CO2-uitstoot van wegtransport in 2030 substantieel te verminderen en in 2050 emissieloos wegtransport te realiseren. In reactie op de geconstateerde uitdagingen en knelpunten heeft I&W in juni 2023 de transitie naar emissie loos vrachtvervoer beschreven, met daarin een rol voor waterstof. De komende jaren zal met een subsidieregeling gericht op opschaling van zowel waterstoftankinfra als waterstof elektrische voertuigen getracht worden te komen tot een landelijk dekkend netwerk van waterstof tankinfra geschikt voor trucks. In de fase daarna is het streven om de vloot aan waterstof elektrische voertuigen door middel van meer generieke maatregelen verder uit te bouwen. Gedurende deze fase zal het tankinfrastructuur netwerk zich (mede door de markt gedreven) verder uitspreiden, en zal de beschikbaarheid en betaalbaarheid van (groene) waterstof verder verbeteren. Daarnaast is de verwachting dat het aanbod van voertuigen steeds meer divers en ook meer concurrerend met conventionele dieselvrachtauto’s wordt. Om deze fase verder op weg te helpen, zouden instrumenten zich dan ook moeten richten op de volgende drie onderdelen: 1. Voertuigen, het verder opschalen van het aandeel waterstof-elektrische vrachtwagens in de totale vloot; 2.

prijs van Waterstof, het realiseren van voldoende groene waterstof tegen een acceptabele marktprijs; 3. tankinfrastructuur, het verder uitbreiden van een basaal en dekkend netwerk van tankinfrastructuur.

7

Rol omgevingsdienst De omgevingsdiensten spelen een belangrijke rol bij het realiseren van waterstofambities. De uitvoering van de gerelateerde vergunningverlening, toezicht en handhavingstaken ligt bij omgevingsdiensten, ieder vanuit zijn eigen rol en taak. Gezien de urgentie van de klimaatopgave sturen de overheden waar mogelijk op versnelling van de vergunningverlening. Europees wordt deze versnelling sinds december 2022 zelfs afgedwongen door middel van een noodverordening. Omgevingsdiensten kunnen een cruciale rol spelen bij het bepalen van de randvoorwaarden voor omgevingsveiligheid bij projecten. De omgevingsdiensten kunnen door hun kennispositie ook als intermediair optreden tussen projectontwikkelaar en vergunningverleners van de lokale overheid. Deelname van de omgevingsdiensten in de voorfase van een project helpt bij het tijdig in kaart brengen van alle mogelijke risico’s; van cyberaanvallen tot menselijke fouten.

2.1.1

Regio Midden-Brabant

Energievoorziening in Midden-Brabant Noord-Brabant kampt met structurele congestieproblemen op het elektriciteitsnet. Het elektrificeren van de energievoorziening, bijvoorbeeld gasgestookte stoomketels vervangen door elektrische stoomketels, is op dit moment daarom geen reële optie. Regio Hart van Brabant en gemeente Oosterhout staan bekend als maakindustrie regio en daarnaast als logistieke hotspot in Nederland. De maakindustrie gebruikt veel energie voor bijvoorbeeld hoge temperatuur toepassingen. Waterstof kan op verschillende manieren worden toegepast, als chemische bouwsteen, als brandstof of hoge temperatuur toepassing. In de regio zijn geen bedrijven gevestigd die waterstof grootschalig gaan inzetten als chemische bouwsteen. Waterstof kan hoge temperatuur gas toepassingen vervangen, bijvoorbeeld 800 graden en hoger voor het maken van bijvoorbeeld stoom of het smelten van glas. De bedrijven in de regio kijken vooral naar het inzetten van waterstof als brandstof voor hoge temperatuur warmtevoorziening voor processen en heavy-duty logistiek. Regionale Energie-en Klimaatstrategie De Regionale Energie- en Klimaatstrategie (REKS) van Hart van Brabant geeft invulling aan afspraken die gemaakt zijn in het kader van het landelijk klimaatakkoord wat betreft waterstof door: •

•

• •

In opschaalbare praktijkprojecten te demonstreren hoe waterstof in 2030 kan bijdragen aan realisatie van de REKS en op weg daarnaartoe opgeschaald kan worden in specifieke toepassingen; het creëren van gunstige omstandigheden voor implementatie en opschaling van waterstof door het wegnemen van knelpunten op technisch, economisch, maatschappelijk en institutioneel vlak; het ontwikkelen van kennis, producten en diensten die in de toekomst (2030 en 2050) nodig zijn om waterstof een robuuste bijdrage te laten leveren; het aanhaken op nationale, provinciale ontwikkelingen zoals de aanleg van de DRC.

8

Heavy-duty Logistiek De positie van Regio Hart van Brabant als logistieke en innovatieve hotspot kan benut worden om ook het zwaar transport te verduurzamen met waterstof. Hierbij zouden Regio Hart van Brabant en gemeente Oosterhout aansluiting kunnen zoeken bij grootschalige initiatieven voor de inzet van waterstof vrachtwagens en waterstof takstations zoals gelanceerd door het Havenbedrijf van Rotterdam en Air Liquide. Hierbij zijn inmiddels al 50 bedrijven (o.a. VDL) aangesloten. Hierdoor wordt ook bijgedragen aan de doelstelling van de transportsector om in 2030 een reductie van 30% CO2 gerealiseerd te hebben. Op basis van plannen van waterstoftankstations zou op korte termijn de komst van een waterstoftankstation in Waalwijk, Tilburg en mogelijk ook Oosterhout een vliegwieleffect kunnen creëren voor duurzame distributie bij de daar gesitueerde logistieke dienstverleners. Ook de innovatieve kracht van Brabantse ondernemers maakt de regio uitermate geschikt als partner en toeleverancier bij de ontwikkeling van bijvoorbeeld brandstofcelsystemen en toepassingen met die systemen. Nu al zijn Brabantse bedrijven als VDL en E-Trucks actief rond de ontwikkeling van bussen en vrachtwagens op waterstof. De gemeente Tilburg werkt aan de Green Deal Zero Emissie Stadslogistiek en gemeente Waalwijk richt zich op het energieneutraal maken van een nieuwe binnenvaartterminal.

Gemeente Tilburg gaat de Zero-Emissie zone invoeren per 2025. Hier kan waterstof mogelijk aan bijdragen.

Regionale ontwikkelingen groene waterstof Lokale elektrolyse Energie van windparken op zee wordt momenteel als elektriciteit naar land gebracht en op het hoogspanningsnet gezet. Elektriciteit is goed voor ongeveer 20% van het energieverbruik in Nederland, de rest komt vooral uit fossiele brandstoffen. Windenergie kan een rol spelen bij het vervangen van fossiele brandstoffen door groene moleculen, zoals waterstof, gemaakt via elektrolyse met duurzame elektriciteit. De overheid doet onderzoek naar geschikte locaties om met elektriciteit uit windmolens op zee via te bouwen elektrolysers groene waterstof te maken. Midden-Brabant is één van de zoekgebieden als aanlandingspunt. Metal fuels De TU/e doet onderzoek naar metaalpoeder als duurzame energiebron. Met ijzeroxide is het mogelijk om groene waterstof te maken en andersom. Wanneer ijzerpoeder verbrandt, reageert het met zuurstof en vormt ijzeroxide, waarbij een aanzienlijke hoeveelheid warmte vrijkomt. Deze reactie is schoon, aangezien er geen CO 2 vrijkomt. Het ijzeroxide dat ontstaat, kan later weer met groene waterstof worden gereduceerd tot ijzerpoeder, waardoor een circulair proces ontstaat. Deze eigenschap maakt metaalpoeder, vooral in industriële toepassingen en voor hoge-temperatuur warmteopwekking, een interessante optie als duurzame energiebron.

De duurzame ijzerpoedertechnologie van technostartup Renewable Iron Fuel Technology (RIFT) wordt gezien als een mogelijke oplossing voor gasgestookte warmtenetten. In Helmond gaat Ennatuurlijk een test doen met RIFT: het warmtenet wordt vanaf eind mei met deze nieuwe ijzerbrandstoftechnologie van warmte voorzien, goed voor de verwarming van ca. 500 van de 6.500 huishoudens aangesloten op het warmtenet.

9

2.2 Bedrijven Met een top 3 positie (29.788 banen) is de maakindustrie in de regio Hart van Brabant en de stad Tilburg een belangrijke banenmotor. Vanuit een basis in metaalgieterij, de textiel- en leerverwerkende industrie en de fabrieken van Volt (later Philips), Bosch en Fujifilm beschikt de regio over een groot aantal mkb- en internationale bedrijven die actief zijn in de seriematige productie met een relatief beperkte complexiteit, waarin efficiency, volume en productiviteit centraal staan. Deze mid-tech maakbedrijven zijn actief in diverse sectoren zoals metaalverwerking (gieterijen), carrosserie- en machinebouw, kunststofverwerking en verpakkingsindustrie. Zie bijlage 1 voor het aantal banen per sector.

2.2.1 Logistiek Voertuigen In vergelijking met de batterij-elektrische vrachtautomarkt, is de markt voor waterstofvrachtauto’s op dit moment minder ver ontwikkeld. De productie en beschikbaarheid van waterstof-elektrische vrachtauto’s zijn nog in ontwikkeling. Belangrijke ontwikkelingen zijn het verhogen van de efficiëntie, de kosten en het bereik (Volvo heeft een waterstof vrachtwagen aangekondigd met een bereik van 1.000 kilometer). Door het gebruik van andere materialen in de brandstofcel en de toenemende productieaantallen wordt ook een prijsdaling verwacht. De kosten van een brandstofcel ontwikkelen zich naar verwachting van ongeveer €1.600/kW in 2020 naar €1.000/kW in 2030. Daarnaast worden er enkele grotere waterstoffabrieken gerealiseerd in Nederland en in bijvoorbeeld Portugal (Nederlands-Portugese samenwerking). In Portugal is immers veel zonlicht beschikbaar. De verwachting is dat de installatie van grotere fabrieken schaalvoordelen met zich meebrengt. Hierdoor dalen naar verwachting de productiekosten voor groene waterstof van €16,-/kg in 2020 naar €3,-/kg in 2030. De kosten voor onder meer transport naar de vulpunten, afschrijving, beheer en onderhoud van de vulpunten, algemene bedrijfskosten en een commerciële marge resulteren in een verwachte afgifteprijs aan de pomp van tussen de €5,- en €6,50/kg in 2030.

Daarmee zou de energiedrager waterstof competitief worden met fossiele energie. Tankinfrastructuur Bij de eerste fase van ontwikkeling hoort ook het uitrollen van een basaal netwerk van tankinfrastructuur. Met name distributiecentra zijn zeer geschikt als waterstoftanklocaties, vanwege de beschikbare (milieu)ruimte, maar vooral ook vanwege de directe vraag op die locaties van logistieke ondernemers. Daarbij is het belangrijk na te denken over het strategisch plaatsen van waterstoftanklocaties, om zo met een beperkt aantal tankstations (en daarmee relatief beperkte investeringen) toch een dekkend tanknetwerk te realiseren.

10

Total Cost of Ownership (TCO) Naast de nodige technologische ontwikkelingen, is een concurrerende ‘Total Cost of Ownership’ (TCO) in vergelijking met dieselvrachtauto’s essentieel voor de verduurzaming van het wegtransport. Een belangrijke factor hierbij is de kostprijs van de energie. Om deze kostprijs naar een acceptabel niveau te doen dalen is meer productiecapaciteit nodig. Een significante opschaling van (groene) waterstof productie wordt in de komende jaren verwacht. Het Kabinet streeft naar een opgesteld vermogen van 500 MW elektrolysecapaciteit in 2025. Om de TCO te laten dalen is uiteraard ook een grote opschaling van de productie van waterstof-elektrische vrachtwagens noodzakelijk. Een waterstof-elektrische vrachtwagen wordt in 2023 op de markt gebracht voor een aanschafprijs van circa EUR 500.000 (referentie diesel-aangedreven voertuig: circa EUR 120.000, elektrische vrachtwagen tussen de 250.000-400.000). Indien OEM’s tot grootschalige productie overgaan, is de verwachting dat de aanschafprijs kan dalen tot circa EUR 250.000 tot EUR 300.000. 2.2.2 Cluster-6 bedrijven De grootste industriële uitstoters in Nederland zijn grofweg in 5 regionale clusters/regio’s verdeeld. Een groot deel van de Nederlandse industrie valt buiten de 5 bekende industrieclusters. De ‘kleinere’ bedrijven zijn verspreid door heel Nederland.

Noord-Brabant bevat een substantieel deel cluster 6-bedrijven. De volgende 9 sectoren behoren tot het 6 e cluster: • • • • • • • • •

Levensmiddelenindustrie (FNLI) Papierindustrie (VNP) Chemische industrie (VNCI), uitgezonderd de top-12-bedrijven. Glasindustrie (VNG) Keramische industrie (KNB) Afval- en recyclingsector (VA) ICT bedrijven (NLdigital) Metallurgische industrie (VNMI/AVNeG) Olie en gas exploratie

Ook deze zogenaamde Cluster 6-bedrijven moeten verduurzamen en willen daarvoor toegang tot extra elektriciteit en/of waterstof. Een deel van de Nederlandse industrie is gecentreerd rondom de zeehavens langs het kustgebied of dichtbij de grond- en brandstoffen als zout, kolen en gas. Van noord-naar-zuid ontstonden zo de clusters NoordNederland, Noordzeekanaalgebied, Rotterdam-Moerdijk, Zeeland-West-Brabant en Chemelot. Verspreid over de rest van Nederland zijn echter nog veel meer bedrijven die een significante bijdrage leveren aan de Nederlandse economie en werkgelegenheid, maar ook aan de CO2-uitstoot. Dit zogenaamde Cluster 6 is goed voor een jaarlijkse omzet van 125 miljard euro en biedt werk aan ruim 210.000 mensen. Volgens het FME Cluster Energie Strategie-Cluster 6 rapport uit maart 2022 willen ook de bedrijven uit Cluster 6 inspraak in de verduurzamingsplannen van de overheid en de netbeheerders. Ze willen immers weten welke richting ze moeten kiezen in de uitvoering van hun verduurzamingsplannen om hun concurrentiepositie te behouden. 11

Uitdagingen specifiek voor de Cluster 6-bedrijven volgens het rapport: • • • • •

• • •

Welke clustering rond energie infrastructuur dient zich aan? Hoe kunnen we investeringen bij bedrijven en netbeheerders optimaliseren en versnellen? Zijn er koppelkansen? Natura 2.000 en de beschikbare NOx ruimte. Generieke subsidieregelingen als SDE++ sluiten vaak minder goed aan bij technieken die gebruikt worden door bedrijven in Cluster 6. Ervaring van bedrijven is dat subsidie aanvragen in onvoldoende mate worden gehonoreerd, of dat ze niet eens kunnen intekenen voor subsidies. Er is meer maatwerk nodig. Infrastructuur door extensievere belasting is vaak duurder voor de afnemer. Bedrijven lopen vast op de hoge kosten die ze maken. Bijvoorbeeld vanwege de grote afstand tot de hoofdinfrastructuur waarvoor de rekening bij bedrijven wordt gelegd. Afweging en prioritering van de verschillende gebruikers infrastructuur (industrie, RES bebouwende omgeving, mobiliteit). Benodigde coördinatie over verschillende regio’s en provincies heen.

Naast groen gas en biogas wordt er ook gekeken naar de inzet van waterstof. Er zijn plannen om bestaande installaties om te bouwen om waterstof te kunnen (bij)stoken in processen. Dit is voornamelijk binnen processen op hoge temperatuur of processen waar een fysieke vlam benodigd is. Er zijn echter voor veel bedrijven te veel onzekerheden met betrekking tot de overstap van aardgas naar waterstof om dit mee te kunnen nemen in hun energiestrategie. De hoge onzekerheid met betrekking tot de kostprijs van waterstof (groen of blauw) zorgt ervoor dat investeringsplannen uitblijven. Dit, tezamen met vragen zoals: “komt hier wel een aansluiting op het waterstofnet en wanneer komt deze?”. Volgens het rapport zien de meeste bedrijven waterstof niet als haalbaar voor 2030 en kunnen er vanuit een strategisch perspectief vooralsnog niet voor kiezen. In de interviews is ook naar voren gekomen dat vergunningverlening nog niet klaar is voor de overstap naar waterstof. Zo duurt het verkrijgen van een vergunning voor het vervangen van gasbranders zodat deze waterstof kunnen stoken zo’n 1,5 jaar. Mochten bedrijven waterstofopslag nodig hebben omdat zij niet aangesloten worden op een gasnet met waterstof, dan zullen zij aan de BRZO (Besluit risico’s zware ongevallen) regelgeving moeten voldoen.

Dit zorgt voor een additionele kostenpost voor de implementatie en het gebruik van waterstof, waardoor het voor nu goedkoper blijft om aardgas in te zetten. Knelpunten Bovenstaande wordt beaamd in het rapport van PBL/TNO dat de Cluster Energie Strategie (CES) onderzocht van de verschillende clusters. Onderstaande tabel geeft een overzicht van knelpunten genoemd bij het realiseren van projecten rond waterstofinfrastructuur. Naast de vergunningsverlening en ruimtelijke inpassing kent waterstof een aantal knelpunten die specifiek zijn voor deze nieuwe energiedrager. Het reguleren van het netbeheer en het vaststellen van de milieucontouren horen daarbij, maar ook de ontwikkeling van de markt, zowel de aanbod als de vraagzijde, wordt vaak genoemd.

12

Bronnen: Rijksoverheid https://open.overheid.nl/documenten/ronl-7f48bff856b627848ffbb3d58cde2b73777da73e/pdf https://www.rvo.nl/onderwerpen/bureau-energieprojecten/lopende-projecten/drc#miek-project https://www.rvo.nl/sites/default/files/2023-05/Voornemen-en-voorstel-voor-participatie-Delta-RhineCorridor.pdf

Logistiek https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/06/08/bijlage-3-roadmap-terugsluis-op-wegnaar-een-emissieloze-en-innovatieve-vrachtvervoersector https://rwsduurzamemobiliteit.nl/publish/pages/194278/visie_duurzame_energiedragers_in_mobiliteit_ september_2020.pdf

IJzerbrandstof https://ennatuurlijk.nl/zakelijk/blogs/wereldprimeur-ijzerbrandstof-als-bron-voor-het-warmtenet-inhelmond

Omgevingsdienst https://vng.nl/nieuws/handreiking-eu-noodverordening-hernieuwbare-energie https://www.nen.nl/media/wysiwyg/H2_Factsheet_3_-_Organisatie_van_omgevingsveiligheid.pdf

Regio Hart van Brabant https://www.regio-hartvanbrabant.nl/wp-content/uploads/2023/05/strategie-waterstof.pdf https://www.regionale-energiestrategie.nl/Nieuws/2404551.aspx?t=Europese-noodverordening-voorversnelling-vergunningprocedures-

Cluster 6 https://www.verduurzamingindustrie.nl/samenwerking/industrieclusters/2589369.aspx?t=Cluster-6 https://www.fme.nl/system/files/publicaties/202203/Cluster%20Energie%20Strategie%20Cluster%206.pdf https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-rvo-tno-2021-reflectie-op-clusterenergiestrategieen-ces-1-0_4475.pdf https://www.fme.nl/nieuws/bedrijven-de-regio-missen-groene-infrastructuur

13

3. Inventarisatie Voor gemeenten is een inventarisatie gedaan naar de kansen en belemmeringen rond de komst van een leiding met waterstof in de DRC. De doelstelling van de inventarisatie is om binnen Regio Hart van Brabant en Oosterhout het volgende te inventariseren bij grote gasverbruikers en logistieke bedrijven: • • • • •

Kunnen en willen groot verbruikers de overstap maken van aardgas naar waterstof? Onder welke condities is dat denkbaar en wat zijn mogelijke barrières? Wat zijn de randvoorwaarden vanuit de bedrijven en vanuit het publieke domein? Vooruitblikken op een potentiële vraagbundeling met minimale afname hoeveelheid dat haalbaar en schaalbaar is. Zijn er voldoende geïnteresseerde transportbedrijven om te zorgen dat brandstofleveranciers waterstof tankstations in Tilburg, Waalwijk en Oosterhout realiseren?

En daarmee de kansen en belemmeringen voor aansluiting(en) op de DRC helder formuleren. In Regio Hart van Brabant en Oosterhout zijn 27 industriële bedrijven en logistieke dienstverleners telefonisch benaderd met een set vragen over waterstof. Daarvan zijn er 23 daadwerkelijk gesproken. Op verzoek van deze bedrijven worden de bedrijfsnamen niet vrijgegeven. Deze bedrijven gebruiken samen voldoende aardgas en diesel dat als zij besluiten over te stappen op waterstof een aansluiting op de DRC haalbaar lijkt. Tijdens de gesprekken kwam naar voren dat er veel onduidelijkheid is rondom waterstof. Daarom is er een waterstof seminar georganiseerd om deze vragen – die sterk leven – te beantwoorden. Waterstof seminar Op 28 juni 2023 heeft het waterstof seminar plaatsgevonden met o.a. sprekers van de ROC, Hynetwork Servies (Gasunie), Toyota Material Handling, Stork en Tilburg University. Deelnemers die zich hebben aangemeld voor het seminar staan in de bijlage. Informatie deelnemers seminar Aantal deelnemers seminar Ondernemers Overheid Onderwijs Overig

72 50% 30% 5% 15%

De volgende vragen zijn gesteld op het seminar: • In welk deel van de waterstofketen is jouw organisatie actief? • Zijn er waterstof initiatieven binnen jouw organisatie? • Hoe belangrijk is waterstof in de toekomst voor jouw organisatie? • Waar liggen in de organisatie de belangrijkste uitdagingen m.b.t. waterstof? • Kunnen en willen bedrijven overstappen? • Onder welke condities is het denkbaar dat bedrijven overstappen op waterstof en wat zijn de mogelijk barrières. • Wat zegt de logistiek over deze thema’s? • Kunnen we komen tot zodanige vraagbundeling dat de afname hoeveelheid haalbaar, betaalbaar en daardoor schaalbaar is?

14

Onderstaande reacties op deze vragen zijn op basis van input vanuit het seminar (door middel van Mentimeter), gesprekken met bedrijven en telefonische interviews. De antwoorden op bovenstaande vragen zijn kort samengevat in onderstaande tabel. Vraag In welk deel van de waterstofketens is jouw organisatie actief?

Reactie

Zijn er waterstof initiatieven binnen jouw organisatie?

Hoe belangrijk is waterstof in de toekomst voor jouw organisatie?

15

Waar liggen in de organisatie de belangrijkste uitdagingen met betrekking tot waterstof?

Kunnen en willen bedrijven overstappen?

Gebruik van waterstof is voor veel bedrijven onbekend. De vraag wordt door bedrijven die het vervangen van aardgas door waterstof overwegen vooral beantwoord met wedervragen: • Wat kost waterstof per kg? • Wat kost de aansluiting op een waterstofleiding? • Wat is de beschikbaarheid van (groene) waterstof? • Wat is de betrouwbaarheid van de beschikbaarheid? • Is waterstof groen, wanneer wordt het groen en hoe groen is het dan? • Wat zijn de veiligheids- en juridische-aspecten met betrekking tot de opslag en het gebruik van waterstof?

Onder welke condities is het denkbaar dat bedrijven overstappen op H2 en wat zijn de mogelijk barrières?

De reacties variëren van zorgen over technische mogelijkheden tot aan beschikbaarheid van waterstof en elektriciteitsaansluiting. De vraag roept eveneens meer vragen op. Er is voor de ondernemer veel onduidelijk. Is overstappen naar waterstof technisch mogelijk? Bij de bedrijven in Regio Hart van Brabant en Oosterhout gaat het veelal om de ombouw van bestaande gasgestookte stoomketels naar stoomketels die op waterstof kunnen werken. Daarbij gaat het dus om de aanvoer van waterstof naar de gasketel, de brander installatie in de gasketel en rookgasreiniging en -afvoer. Kan de bestaande installatie zowel op aardgas alsook op waterstof werken en kan de omschakeling zonder verlies van tijd (en rendement) verlopen? Deze vraag is tweeledig; als er geen waterstof is kan dan direct worden omgeschakeld naar aardgas en andersom (beschikbaarheid), maar ook als prijsinstrument; indien nodig is de onmiddellijke inzet van de goedkoopste brandstof belangrijk in verband met het ‘level playing field’ in de industrie (kostenaspect). Waterstof verbruikt ook elektriciteit, is verruiming van de elektriciteitsaansluiting mogelijk? Bedrijven geven aan dat het omschakelen van aardgas naar waterstof niet betekent dat het elektriciteitsgebruik zal verminderen, in tegendeel.

Gezonde groei betekent dat het elektriciteitsgebruik zal toenemen en veel bedrijven verwachten dat het werken met waterstof ook een toename in elektriciteitsgebruik kan veroorzaken.

16

Waterstof wordt wel vaak onder druk gebracht. Het onder druk brengen (comprimeren) van waterstofgas kost de nodige energie. Daarnaast zal opslag en intern transport van waterstof ook elektriciteit verbruiken. Een belangrijke conditie voordat ondernemingen investeren in waterstof, is dat de netbedrijven aangeven dat verruiming van de elektriciteitsaansluiting mogelijk is. Wat zegt de logistiek over deze thema’s

De wens om over te gaan naar waterstof is er, vooral voor de lange afstand en heavy-duty logistiek. De elektrische vrachtwagen is daarvoor niet geschikt. Er zijn wel een aantal aspecten aan waterstof voor vrachtwagens dat de transitie bemoeilijkt. Tankstations Kip of ei; er moet een tankstation zijn voordat er geïnvesteerd kan worden in trucks en een tankstation is niet de core-business van transportbedrijven. Commitment afgeven aan bouwers van tankstations behoort zeker wel tot de opties, maar binnen de businesscase is geen ruimte voor te hoge tarieven waterstof of voor het extra pendelen tussen tankstation en eigen bedrijf. Wel is er bereidheid mee te werken aan gesubsidieerde praktijkexperimenten om te onderzoeken of er door samenwerking in de regio een positieve businesscase te maken is. Betaalbaarheid vrachtauto Elektrificatie is voor zwaar transport en grote afstanden geen optie. Echter, waterstof biedt bezien de kosten momenteel geen alternatief. Een Hyundai vrachtauto op waterstof kost ongeveer 600.000 euro, terwijl een euro-6 diesel vrachtauto ongeveer 120.000 euro kost. Een elektrische vrachtauto kost (afhankelijk van de uitvoering) tussen de 250.000 en de 400.000 Daar komt nog bij dat de huidige kilometerkosten voor brandstof met een waterstof vrachtwagen aanzienlijk hoger zijn en de beheer- en onderhoudskosten nog onbekend.

Kortom, concurreren met elektrisch en diesel wordt erg lastig zolang er geen betaalbare alternatieven beschikbaar is voor heavy-duty logistiek. Zicht op kosten Er is geen zicht op de exacte exploitatiekosten. Er moeten praktijkexperimenten komen om hier ervaring op te doen. Zonder zicht op de daadwerkelijke kosten kunnen logistieke bedrijven niet investeren in waterstof vrachtwagens en andere heavy-duty machinerie (zoals voor grondverzet en agrarische activiteiten). Voor waterstof-elektrische vrachtwagens wordt gebruik gemaakt van een fuel cell. Een fuel cell zet waterstof uit de tank van het voertuig en zuurstof uit de omgevingslucht om in elektriciteit die wordt gebruikt om de elektromotor aan te drijven en de accu op te laden voor extra vermogen wanneer dat nodig is. Het vervangen van een fuel cell is kostbaar terwijl men het vermoeden heeft dat de fuell in een vrachtwagen maar 100.000 kilometer meegaat. Technologische ontwikkelingen Vrachtwagenfabrikanten werken ook aan de ontwikkeling van vrachtauto’s met een verbrandingsmotor op waterstof (onder andere met Hytruck), maar ook deze oplossing staat nog in de kinderschoenen en de operationele kosten zijn onbekend. 17

Kunnen we komen tot zodanige vraagbundeling dat de afnamehoeveelheid haalbaar, betaalbaar en daardoor en schaalbaar is?

Gasverbruik In de regio Hart van Brabant en Oosterhout zijn voldoende grote gasverbruikers en logistieke bedrijven (heavy duty voertuigen) aanwezig om voldoende vraag naar waterstof te realiseren. Tijdens het onderzoek ‘Kansenkaart Kraaiven/Vossenberg inclusief bedrijventerrein De Wildert’ is vastgesteld dat enkele grote gasgebruikers, een gezamenlijk gasverbruik van meer dan 70 miljoen m 3 aardgas (18.000 ton waterstof) per jaar hebben. Tijdens het seminar waren iets meer dan 70 deelnemers aanwezig. Aan de deelnemers is gevraagd om bij inschrijving het gasverbruik van hun bedrijf op te geven. Het gezamenlijk gasverbruik van de deelnemers is meer van 30 miljoen m3 aardgas per jaar. Overige opmerkingen. • Niet alle grote gasverbruikers kunnen volledig over op waterstof. • Een aantal grote gasverbruikers wil gefaseerd over kunnen stappen op waterstof om te leren en ervaren in het beheer en onderhoud van deze installaties. • Door vraag te bundelen kunnen afnemers efficiëntie behalen en kosten delen. Vanuit de aanbieders van waterstof is vraagbundeling niet nodig. • Last-mile transport van waterstof per truck kan een optie zijn voor logistieke bedrijven en voor de kleinere gasgebruikers die van het aardgas af willen en elektrificeren door netcongestie op korte/middellange termijn geen optie is.

• Bedrijven verwachten een initiërende rol van de rijksen lokale overheid voor de aansluiting op de DRC en distributie naar strategische plekken in Regio Hart van Brabant en Oosterhout.

Kunnen en willen bedrijven overstappen? Deze vraag is niet eenduidig te beantwoorden. Dit hangt af van een aantal factoren: Technische factoren Door specifieke verbrandingstechnieken kunnen niet alle bedrijven aardgas voor 100% vervangen door waterstof. Soms kan dit slechts tot 20% waterstofgas, de rest zal het bedrijf moeten vervangen door elektrificatie of groengas. Ondernemers zullen per casus moeten onderzoeken of de benodigde ruimte in het elektriciteitsnet aanwezig is, of dat er ruimte gemaakt kan worden met energiemanagement-systemen of andere oplossingen die het mogelijk maakt het restant aan aardgas te vervangen door alternatieven zoals bijvoorbeeld de inzet van groengas. Prijs en continuïteit • Voor bedrijven waarbij waterstof slechts een klein deel uitmaken van de totale kosten van de bedrijfsvoering is waterstof aantrekkelijker. Het risico van prijsstijgingen heeft namelijk een gering effect op de totale bedrijfsvoering terwijl duurzaamheid gewaarborgd wordt. 18

•

Bedrijven waarbij de kosten van energie (aardgas) een substantieel deel uitmaken van de totale kosten van de bedrijfsvoering en bovendien de continuïteit sterk afhankelijk is van een ononderbroken energielevering zijn terughoudend. Bedrijven hebben een (betaalbare) aansluiting nodig op een waterstofnet en kijken daarvoor naar de overheid en de lokale netbeheerder. Door de huidige onbekendheid en onzekerheid over prijs en continuïteit, willen potentiële afnemers een dubbele aansluiting, 1 voor waterstof en 1 voor aardgas. Zo kunnen bedrijven switchen naar aardgas indien nodig zodat hun voortbestaan niet in het geding is.

•

Kansen voor specifieke toepassingen Toyota geeft aan dat er wereldwijd al bedrijven zijn die gebruik maken van heftrucks op waterstof omdat die oplossing een betere businesscase oplevert dan alternatieven op aardgas of elektriciteit. Tijdens het seminar gaf Toyota een presentatie en zijn concrete voorbeelden met aanwezigen besproken. Vraagbundeling en deadline aansluiting Eerder werd 10.000 ton aan afname per jaar per aansluiting in de initiële fase genoemd door DRC. Deze ‘minimum afname’ vanuit een individuele aansluiting wordt echter niet door Hynetwork Services gehanteerd. De laatstgenoemde partij laat doorschemeren dat het twee mogelijkheden onderzoekt die wellicht ook naast elkaar kunnen bestaan: • •

De aanvrager of aanvragers van een aansluiting (mono- of bi-directioneel) laten deze aansluiting realiseren en betalen deze aansluiting volledig zelf. Of, De aanvrager(s) lijken een dusdanig groot volume af te gaan nemen dat Hynetwork Services mogelijkheden ziet om deze aansluiting te ‘socialiseren’. Dat wil zeggen dat Hynetwork Services zelf in de aansluiting investeert en dat de kosten hiervoor worden afgerekend per getransporteerde kg (of een andere afrekenfactor) waterstof.

Vraagbundeling is dus geen eis om tot een aansluiting te komen aangezien aanvragers zelf de aansluitkosten (al dan niet gesocialiseerd) moeten betalen. Vraagbundeling is wel nodig om de aansluitkosten alsook de lokale distributiekosten met elkaar te verdelen. Er is geen deadline voor inschrijving op een aansluiting op de waterstofleiding. Aansluiten is altijd mogelijk, maar gaat mogelijk gepaard met hogere kosten als de aansluiting later plaatsvindt dan het moment dat de waterstofleiding aangelegd wordt.

4. Kansen en belemmeringen Bovenstaande is geanalyseerd op belemmeringen en kansen. Onderwerp Marktvraag

Kansen Bedrijven staan positief tegenover overstappen van aardgas naar waterstof. Dit geldt zeker voor bedrijven die minder gevoelig zijn van de aardgasprijs.

Belemmeringen Duidelijkheid hybride oplossing (waterstofgas en aardgas) ontbreekt.

Actie Duidelijkheid van Gasunie omtrent de mogelijkheden om bij uitval of prijsschommelingen te kunnen switchen van aardgas naar waterstofgas en andersom. 19

Veiligheid

Verminderen onveilige transporten over het spoort door MiddenBrabant.

De overheid zal duidelijkheid moeten geven over veiligheids- en juridische aspecten rondom transport, het gebruik en de opslag van waterstof. Onduidelijk op welk moment welke ruimte beschikbaar komt voor elektrificeren.

De overheid zal duidelijkheid moeten geven over veiligheidsen juridische aspecten rondom transport, het gebruik en de opslag van waterstof.

Infrastructuur

Bedrijven kunnen strategische keuzes maken over elektrificatie of aansluiting waterstof DRC.

Verduurzaming door aansluiten van bedrijven op het waterstofnet

Gebrek aan samenwerking.

De lokale netbeheerder zal in samenwerking met de lokale overheid moeten zorgen dat bedrijven aangesloten kunnen worden op een waterstofnet.

De ‘grond 1x open’ voor H2, CO2, 3x gelijkstroom, LPG, Propeen, Ammoniak et cetera.

Verschillende vergunning- en veiligheidseisen tijdens aanleg.

Het thema gelijktijdigheid in de aanleg van de verschillende modaliteiten vereist veel aandacht en coördinatie vereist.

Kennisniveau

Multi-helix aanpak om bedrijven te ondersteunen met het maken van de keuze.

Het kennisniveau is te laag voor bedrijven om strategische keuzes te kunnen maken.

Daarin is een rol weggelegd voor de stakeholders in de regio zoals kennisinstellingen en gemeenten.

Beleid

Tijdige implementatie van waterstof aansluiting op de DRC.

Aardgasvrij maken van gemeenten voordat bedrijven hebben kunnen overstappen naar waterstof. Dit kan leiden tot hoge kosten voor bedrijven en kan ervoor zorgen dat bedrijven hun activiteiten moeten staken.

Het Rijk speelt een belangrijke rol om de aansluitingen op de DRC te initiëren. De rijksoverheid is daarom aan zet om ervoor te zorgen dat bedrijven kunnen overstappen op waterstof voordat de aardgaskraan dicht gaat.

Netbedrijven moeten op lokale schaal duidelijk maken op welk moment welke ruimte beschikbaar komt voor elektrificeren, zodat ondernemers strategische keuzes kunnen maken over elektrificeren of aansluiten op waterstof. Voor Tilburg is dat 2026.

20

Gasunie (Hynetwork Services) en de lokale netbedrijven zijn aan zet om plannen te maken die de groei van het waterstofgebruik en daarmee ook stijgende elektriciteitsgebruik kunnen faciliteren en garanderen. Acceptabele prijs

Waterstof als duurzame oplossing voor heavy-duty logistiek.

Waterstof is duur, infrastructuur ontbreekt, technologie is nog in ontwikkeling.

Er moeten waterstoftankstations komen in de regio Midden-Brabant. Kosten waterstof moet inzichtelijk worden en moeten omlaag.

Additionele kansen groene waterstof voor de regio Lokale elektrolyse Een lokale elektrolyser biedt verschillende kansen voor de directe omgeving. Lokale productie van groene waterstof draagt bij aan de energiezekerheid en -onafhankelijkheid van onze regio. De duurzame warmte die tijdens het elektrolyseproces vrijkomt is inzetbaar voor het lokale warmtenet waardoor de energie-efficiënte van de elektrolyser toeneemt. Ook is de geproduceerde waterstof te gebruiken als brandstof voor de logistieke sector alsook als energieopslag voor de aan te leggen energy hub waardoor de effectiviteit van de duurzame energiebronnen wordt verhoogd. Ook helpt een elektrolyser bij het balanceren van het elektriciteitsnet door overtollige energie op te slaan in tijden van lage vraag en deze vrij te geven wanneer de vraag hoog is. Tot slot is de elektrolyser te koppelen aan een fabriek die roest omzet naar metaalpoeder waarmee we regio’s die geen waterstofoplossing in de directe omgeving hebben, kunnen voorzien van een duurzaam alternatief. Metal fuels Duurzame energiebronnen, zoals windenergie, kunnen worden ingezet voor de productie van groene waterstof via elektrolyse. Groene waterstof speelt een cruciale rol bij het omzetten van ijzeroxide (roest) tot ijzerpoeder.

Het ijzerpoeder fungeert als energiedrager voor verschillende toepassingen, waaronder grootschalig transport, de opwekking van hoge temperatuur proceswarmte en elektriciteitsproductie. Ten opzichte van conventionele energiedragers, biedt ijzerpoeder voordelen qua compactheid, en veiligheid. De in MiddenBrabant aanwezige combinatie van de DRC en logistieke sector biedt kansen voor het omzetten van roest naar metaalpoeder inclusief bijbehorende transport.

21

5. Conclusies en Aanbevelingen 5.1 conclusies De doelstelling van de inventarisatie is om binnen regio Hart van Brabant en Oosterhout te inventariseren bij grote gasverbruikers en logistieke bedrijven of er interesse is naar het overstappen naar waterstof, onder welke condities en randvoorwaarden dit mogelijk is. Kansen en belemmeringen zijn geïdentificeerd. Er is voldoende potentiële afname van waterstof in de regio Hart van Brabant en Oosterhout, zeker als we de potentie van heavyduty logistiek, heavy-duty wegenbouw en agrarische toepassingen, en de scheepvaart meenemen. Grote belemmeringen zijn toch de onzekerheid veroorzaakt door de complexiteit van de vele aspecten zoals techniek, wet- en regelgeving, kosten en infrastructuur. Door de aarzeling komt de vraag naar een waterstof aansluiting op de DRC of waterstoftankstations moeizaam van de grond. Bedrijven verwachten een initiërende rol van de rijks- en lokale overheid voor de aansluiting op de DRC en distributie naar strategische plekken in Regio Hart van Brabant en Oosterhout. Met praktijkexperimenten kunnen cluster-6 bedrijven en heavy-duty logistiek praktijkervaring opdoen en ontstaat zicht op exploitatiekosten, beheer en onderhoud, juridische aspecten en eventuele belemmeringen.

Regio Hart van Brabant en Oosterhout kunnen het vliegwiel op gang brengen door het faciliteren van deze praktijkexperimenten, belemmeringen identificeren en wegnemen, bouwen aan kansrijke businessmodellen en indien succesvol opschalen binnen Noord-Brabant en de rest van Nederland.

5.2 aanbevelingen Regionale overheid • Met name het Rijk en Hynetwork Servies (Gasunie) spelen een belangrijke rol om aansluitingen op de DRC cq een waterstofnet te initiëren. • Provincie Noord-Brabant wil graag dat de DRC tot meekoppelkansen gaat leiden voor bedrijven op de route met name voor waterstof. • Bestuurlijk commitment uitspreken dat bestuurders waterstof zien als belangrijk onderdeel van de energietransitie in Regio Hart van Brabant en de gemeente Oosterhout. • Binnen Regio Hart van Brabant en Oosterhout inzetten op het formele rijksbeleid aangaande gebruik groene waterstof en focussen op logistiek heavy duty als basis voor de waterstoftransitie in Regio Hart van Brabant en Oosterhout. • Er komen veel (inter)nationale financiële middelen (zie https://www.rvo.nl/onderwerpen/waterstof) die Regio Hart van Brabant en Oosterhout kunnen inzetten om het vliegwiel op gang te brengen door o.a. het faciliteren van praktijkexperimenten. Hierdoor kunnen ondernemers, maar ook andere stakeholders praktijkervaring opdoen, belemmeringen identificeren en wegnemen, bouwen aan kansrijke businessmodellen en indien succesvol opschalen binnen Noord-Brabant en de rest van Nederland. • Faciliteer subsidieaanvragen die leiden tot regionale praktijkexperimenten waarvoor een aansluiting op de DRC van toegevoegde waarde is en waarvan ook mogelijk de aansluitkosten op de DRC subsidiabel zijn.

22

•

• • • •

Dankzij praktijkexperimenten kunnen stakeholders praktijkervaring opdoen en ontstaat zicht op exploitatiekosten, beheer en onderhoud, juridische aspecten en eventuele belemmeringen. Formele Rijks beleidslijnen: o Elektriciteitscentrales op aardgas ombouwen naar waterstof; o zorgen dat bedrijven die waterstof gebruiken in hun product gebruik maken van groene waterstof i.p.v. grijze waterstof; o logistiek heavy-duty (ook synergie cluster-6 en energy-hubs bedrijventerreinen). Er is in de werkgroep gesproken over gemeente Heusden. Er zijn voor Heusden weinig duurzame alternatieven voor het verwarmen van de monumentale panden. De vesting Heusden wil graag alle monumenten met waterstof gaan verwarmen. Kwartiermaker aanstellen die kijkt naar kansen voor heavy-duty logistiek en synergie met cluster-6 bedrijven, en energie hubs op bedrijventerreinen (Regio Hart van Brabant en Oosterhout). Onderzoek meerwaarde lokale elektrolyser voor versnellen energietransitie MiddenBrabant. Onderzoek meerwaarde lokale elektrolyser voor opwaarderen roest naar metaalpoeder.

Acties richting bedrijven • Om interessant te zijn voor een aansluiting is het noodzakelijk dat Hynetwork Services (Gasunie) bij het ontwerp van de waterstofbuisleiding al rekening kan houden met de potentiële vraag vanuit de bedrijven op de route. Als er nu onvoldoende Expressions of interest (EOI's) komen dan geen T-stuk en aansluiting in Midden-Brabant. Later T-stuk op hoofdtransportbuis waterstof realiseren is wellicht veel duurder. • Interesse in een hub via het invulformulier Expression of Intrest (EOI) in Hart van Brabant en Oosterhout kenbaar maken bij Hynetwork Services. Midpoint Brabant kan dat doen namens (vooruitlopend op) de grote bedrijven en heavy-duty logistiek. Hynetwork Services stelt het op prijs dat de regio dit op korte termijn organiseert en deze gebundeld aanlevert. • Waterstof werkgroep oprichten met koplopers. Enkele grote bedrijven en stakeholders (Vrachtauto bouwer, netbeheerder, fleetowner, etc.) hebben zich reeds gemeld bij Midpoint Brabant. • Verbindt cluster-6 bedrijven en energiehubs (lokale samenwerking tussen meerdere partijen op het gebied van energie) bedrijventerreinen aan mogelijke praktijkexperimenten waterstof heavy-duty logistiek. Dit past goed binnen Regio Hart van Brabant met haar hotspot logistiek. • Scheepvaart meenemen.

Kennis opbouwen in de regio: • Mogelijke partners: o Juridische aspecten – TiU (legal) o High-Tech – Brainport regio (TU/e, DAF, VDL Special Vehicles, etc.) o Maintenance en Operations – bijv. Avans en ROC

23

Bijlage 1

Sector

Totaal aantal banen MiddenBrabant

G Groot- en detailhandel

45.936

19,5%

Q Gezondheids- en welzijnszorg

38.383

16,3%

C Industrie

29.788

12,7%

H Vervoer en opslag

17.602

7,5%

P Onderwijs M Spec. zakelijke dienstverlening

17.197

7,3%

15.798

6,7%

F Bouwnijverheid

13.083

5,6%

I Horeca N Overige zakelijke dienstverlening

10.437

4,4%

9.566

4,1%

R Cultuur, sport en recreatie

8.797

3,7%

O Openbaar bestuur, overheid

7.659

3,3%

K Financiële instellingen

5.667

2,4%

S Overige dienstverlening

4.422

1,9%

J Informatie en communicatie A Landbouw, bosbouw en visserij

4.335

1,8%

4.225

1,8%

L Onroerend goed

1.461

0,6%

E Water; afval(water)beheer D Productie/distributie van energie

699

0,3%

270

0,1%

B Winning van delfstoffen

8

0,0%

235.333

100%

totaal Midden-Brabant

24

Bijlage 2 Onderstaand organisaties aanwezig op Seminar en/of gecontacteerd door Midpoint Brabant. Stakeholders Plastica Groep

Plaats Waalwijk

Vollenhoven Olie B.V.

Tilburg

RVL Vetplanten B.V. Repaldon B.V.

Dongen

Versteijnen Logistic Services B.V.

Tilburg

Segers Internationaal Transport

Oosterhout

green-watts.nl vandenoort.nl DS Smith Tilburg C.V.

Tilburg

Canpack

Kraków

Transport van Overveld Makz Kalkzandsteen B.V.

Oosterhout

OMS Oosterhout Modal Shift Solutions BV

Oosterhout

Hoppenbrouwers Techniek

Udenhout

Totalenergies

Courbevoie

Spie bv

Cergy

Schadebo Avoxt Crematorium Zoomstede

Bergen op Zoom

Dohler

Darmstadt

L. Timmerman

Middelburg

NHTV Breda University of Applied Sciences

Breda

Agristo

Tilburg

Jong Fruit B.V. Rabobank

Almere

JHS

Breda

Coca-Cola

Dongen

blauwe-vogel.nl Gasunie

Groningen

Trayplant

Bavel

BORT

Tilburg

Provincie Noord-Brabant

'S-HERTOGENBOSCH

Vencomatic Group

Adel

Rijksoverheid Stantec

Edmonton

Naaykens

Tilburg

Dohler

Darmstadt

Midpoint Brabant

TILBURG

Ardagh Group

Luxembourg

Bakkerij Floor van Lieshout

Tilburg

Boomrooierij Weijtmans

Udenhout

25

Paprikakwekerij CDER Gemeente Dongen

Dongen

Tarkett

LA DEFENSE

V.O.F. De Goeije Kroon

Dongen

Martens prefab beton

Waalwijk

Makz Kalkzandsteen B.V.

Oosterhout

Bromedo metaal bv Natuurlijk Henriette

Tilburg

C-infra bv

Dongen

De Kroes BV

Oosterhout

Rodenburg Biopolymers

Oosterhout

expar.nl Martens prefab beton

Waalwijk

Chain Logistics B.V.

Uden

TileSystems TNO Innovation for life

Delft

CMP Fibalite

Oudenbosch

Prince Kunststof Infra

Tholen

VNO-NCW MKB IsoBouw Systems bv

Someren

Metalot Kerasom

Someren

GEA

Düsseldorf

BORT

Tilburg

Van der Vlist Transportgroep

Groot-Ammers

Rijksoverheid JHS

Breda

IKEA

Malmö

VanWijlenBV

Sprang-Capelle

donkersreclame.nl Concordia Damen

Werkendam

Van Kessel Olie B.V.

Milheeze

Metabel BV Krinkels BV

Wouw

Eneco

Rotterdam

Metabel BV Dycore

Oosterhout

Capi Europe B.V.

Tilburg

Gemeente Oosterhout

Oosterhout

Van Schijndel Metaal

Dongen

Van Uitert B.V. Gemeente Dongen

Dongen

hulsbosch_bv

Oosterhout

De Hoop Pekso

Terneuzen

26

Montis

Dongen

Banketbakkerij Merba

Oosterhout

Geurts Technisch Adviseurs

Oss

JHS

Breda

Spie-Ws h2 point WaterstofNet vzw

TURNHOUT

Gemeente Tilburg

Tilburg

Gemeente Oosterhout

Oosterhout

Axell Employment

Diessen

Dycore

Oosterhout

Saint-Gobain Weber Beamix

Eindhoven

Poredo B.V.

Dongen

ZLTO Baarle Nassau-Ulicoten

's-Hertogenbosch

Canpack

Kraków

UWV

Tilburg

waalwijkco2vrij.nl fj-plants.nl verbuntprofilex.com ID Logistics Benelux BV

Tilburg

Chr. Vermeer Transport BV

Dongen

De Cromvoirtse, snel metaal op maat

Oisterwijk

Parkmanagement Waalwijk

Nieuwkuijk

Systemflex

Dongen

Omgevingsdienst Midden- en West-Brabant

Tilburg

kwof.nl Marel

Garðabær

Gemeente Waalwijk

Waalwijk

Attero

Tilburg

Merkx Kozijnen

Dongen

delaar.nl enkev.com

Volendam

Dalco

Oss

Ecco Shoes

Bredebro

bredabest.nl enexis

's-Hertogenbosch

Alius

Eersel

ZLTO Baarle Nassau-Ulicoten

's-Hertogenbosch

Hendriks B&O

Oss

Axell Employment

Diessen

Cornelissen Groep

Nijmegen

Circular Values

Tilburg

Tata Steel Europe Limited

London

Capgemini

Paris

VTS Transport & Logistics

Boxmeer

27

Janus Vaten BV/ NCG Benelux BV

Oosterhout

rocwaalwijk.nl PFF

Klundert

BORT

Tilburg

Tilburg Universiteit

Tilburg

Saint-Gobain Weber Beamix

Eindhoven

Croonwolter&dros

Rotterdam

mv-energietechniek.nl Limagrain

Saint-Beauzire

Chr. Vermeer Transport BV Kepser

Dongen Cuijk

STORK Dohler

Utrecht Darmstadt

psbrabant.nl Cugla BV

Breda

Trobas Gelatine B.V.

Dongen

De Graaf Logistics

Oosterhout (Nb)

Sanders

Uden

Fluidwell Waterschap De Dommel

Veghel Boxtel

Laarakkers groep

Sambeek

Handelsonderneming PD

Wijchen

Rosario Can Technology B.V. Hermanmolenaar Prince Kunststof Infra

Tholen

BLM Wegenbouw

Wessem

Essent

's-Hertogenbosch

Transport van Overveld JHS Vacumetal UV surface treatment

Breda

ZLTO Baarle Nassau-Ulicoten

's-Hertogenbosch

Gemeente Dongen

Dongen

vdmortel.net Taxi Korthout B.V.

Tilburg

Aon

Rotterdam

arkelhave.nl Groene Groei FlammaBD

Veghel

LG seeds Nederland

Rilland

PFF

Klundert

TileSystems Lumipol Holding Albert Heijn

Zaandam

raymakers

Helmond

Provincie Noord-Brabant VTTI

's-Hertogenbosch Cape Canaveral

28

Dit rapport is mede tot stand gekomen door een bijdrage van:

Bezoekadres: Burgemeester Brokxlaan 12| 5041 SB | Tilburg (Gebouw 88, 2e verdieping) Postadres: postbus 788, 5000 AT Tilburg tel 013 744 04 05 e-mail info@midpointbrabant.nl website www.midpointbrabant.nl KvK 18088645 Rabobank: IBAN NL 28 RABO 0140 5865 98 BTW nr.: NL8179.75.610.B01

29