Bijl1- 25-29 Energiesysteemvisie en routekaart Dongen

Energiesysteemvisie en routekaart Dongen

1

Inhoudsopgave 1. Inleiding

4. Toekomstbeeld 2050

Inhoudsopgave

2

Toekomstbeeld energiesysteem Dongen 2050

14

Inleiding

3

Keuzes voor het energiesysteem in Dongen

15

2. Het huidige Dongense energiesysteem en ontwikkelingen

5. Routekaart

Huidig systeem Dongen

5

Groei wonen en bedrijvigheid, grote opgave verduurzaming

6

Kansen voor lokale en regionale warmte

7

Grootschalige ontwikkelingen op waterstof en elektriciteit

8

Routekaart Dongen

18

Routekaart warmte

19

Routekaart elektriciteit

20

Routekaart gassen

21

Bijlagen 3. Op weg naar een ander energiesysteem Verschillende toekomstbeelden mogelijk

10

Dongense waarden voor het energiesysteem

11

De toekomst van het Dongense energiesysteem

12

Scenario’s energiesysteem Dongen

22

Doorlopen proces

28

2

Inleiding De energietransitie De afgelopen jaren heeft Dongen belangrijke stappen gezet in de energietransitie. Landelijk wordt gestuurd op de doelstellingen van 95% CO2 reductie in 2050. Tegelijkertijd verandert ook de omgeving waarin we deze ambities willen realiseren. De nieuwe energiewet helpt met het realiseren van een decentraal energiesysteem. Aan de andere kant is er meer maatschappelijke weerstand ontstaan tegen realisatie van wind en zon op land, en is de situatie rondom netcongestie beperkender geworden voor de energietransitie en sectorale ontwikkelingen.

De visie en de routekaart In deze visie zet Dongen een mogelijk toekomstbeeld neer voor het energiesysteem van 2050. Deze visie geeft op hoofdlijnen weer hoe het energiesysteem er in 2050 uitziet, uiteraard met de kennis van nu. Daarvoor zijn scenario’s uitgewerkt, met aandacht voor het decentrale energiesysteem (o.a. lokale opwek en opslag) en de inzet van alternatieve energiedragers (warmte, waterstof en groen gas). Deze visie is belangrijke input voor het beleid van de komende jaren, en geeft het beeld weer zoals we dat nu voor ons zien. Bij een mogelijk volgende herziening van de energiesysteemvisie zal het toekomstbeeld er weer anders uitzien aangezien de wereld continu verandert. In aanvulling op de energiesysteemvisie is ook een routekaart opgesteld. Deze routekaart schetst de acties die nodig zijn om tot het toekomstbeeld uit de visie te komen en geeft handelingsperspectief voor de gemeente de komende jaren.

Rol gemeente Dongen In deze visie en de routekaart schetsen we voor elke sector de actuele opgaven, acties en kansen. Dit omvat zowel lopende projecten als nieuwe initiatieven die nodig zijn om dichter bij het toekomstbeeld te komen. De gemeente Dongen speelt een sleutelrol in de energietransitie van iedereen die woont, werkt en leeft in Dongen, van beleid en vergunningen tot het creëren van samenwerkingsverbanden. Ook door middel van de Regionale Energiestrategie (REKS) Hart van Brabant werkt Dongen samen aan de ontwikkeling van een duurzaam en toekomstbestendig energiesysteem. Het opstellen van deze energiesysteemvisie is het resultaat van intensieve samenwerking met stakeholders. De visie en de routekaart krijgt vervolg in de uitwerking van het warmteprogramma van Dongen en het Dongense omgevingsplan. En natuurlijk in de inspanningen vanuit de gemeente voor het energiesysteem. Hiernaast is het een flexibel instrument dat regelmatig kan worden bijgesteld.

Figuur 1: schematische weergave energiesysteem uit het NPE

3

Het huidig Dongense energiesysteem en ontwikkelingen

4

Huidig systeem Dongen Kenmerken energiesysteem Dongen Het grootste deel van de energie, 51%, wordt in Dongen gebruikt door de industrie. Een groot deel van de energievraag van de industrie bevindt zich op de Wildert. Ook zit daar een energievraag van het vrachtvervoer van Coca Cola. Het andere gedeelte van de industrie zit op Tichelrijt. De energievraag op de Wildert is ongeveer 40% van het totale verbruik in Dongen, Tichelrijt is ongeveer 10%.

Huidige energievraag per sector Industrie

Ontwikkelingen Het energiesysteem ontwikkelt zich. De volgende pagina’s geven schematisch weer hoe het huidige energiesysteem eruit ziet en welke ontwikkelingen grofweg voorzien zijn per energiedrager en per sector. 1. Dit is gebaseerd op cijfers van de klimaatmonitor 2024

Mobiliteit

Landbouw

19% 8%

Er bevindt zich ook glastuinbouw in de gemeente, waardoor ook de landbouw relatief veel energie verbruikt (19%). Het overige deel van de energie wordt gebruikt door woningen en personenvervoer. De totale energievraag in Dongen is momenteel 3,284 PJ.1 Via twee zonnevelden wordt elektriciteit opgewekt. Bij elkaar hebben deze een vermogen van 43 MW. Ze leveren ongeveer 4% van het totale energieverbruik in Dongen aan energie. Hiernaast wordt 2% van het energiegebruik in Dongen geproduceerd via zon op dak. Momenteel is veruit het grootste deel van het energieverbruik in Dongen nog fossiel. 64% van de gebruikte energie in de gemeente is aardgas en olie. Aardgas wordt voornamelijk gebruikt voor industriële processen en voor verwarming in de gebouwde omgeving. Olie als brandstof in auto’s en vrachtwagens. Ook een deel van de gebruikte elektriciteit wordt nog fossiel geproduceerd.

Gebouwde omgeving

51%

22%

Huidige energievraag per drager Aardgas / olie

Elektriciteit

Groen gas

Warmte

9% 1% 26% 64%

Figuur 2 en 3: tonen de vraagverdeling voor de energievraag per sector in Dongen en per drager

5

Groei wonen en bedrijvigheid, grote opgave verduurzaming Ontwikkelingen sectoren Belangrijkste ontwikkelingen in sectoren m.b.t. het energiesysteem De energievraag verandert doordat de vraagsectoren (industrie, gebouwde omgeving, mobiliteit en landbouw) uitbreiden, kleiner worden of verduurzamen. Hierin zijn 2 zaken dominant: 1) In Dongen worden woningen bijgebouwd. Dit leidt tot een stijging in de energievraag. Ook komen er meer personenauto’s doordat er meer mensen in Dongen komen wonen. 2) Hiernaast gaan de sectoren verduurzamen. Dit kan leiden tot sterke elektrificatie. Ook zijn er andere ontwikkelingen zoals het aansluiten van woningen en de glastuinbouw op een warmtenet of het gebruik van waterstof voor de industrie. Ontwikkelingen in het energiesysteem De ontwikkelingen in het energiesysteem spelen zich af op twee schaalniveaus. Ten eerste vindt verduurzaming plaats in de gebouwde omgeving, de glastuinbouw en andere economische sectoren. Dit betekent dat bedrijven, woningen, de glastuinbouw en de mobiliteit overstappen op duurzame energie. De gebouwde omgeving kan worden verwarmd met elektriciteit en collectieve warmtevoorzieningen. Het personenvervoer verduurzaamt door middel van elektrificatie, en een deel van de logistiek wellicht door waterstof.

2. Flexibiliteit in het energiesysteem gaat onder andere over opslag. Via batterijen kan elektriciteit die op moment van opwekking niet gebruikt wordt, opgeslagen voor gebruik later op de dag.

Voor het voorzien van deze sectoren kan het lokale energiesysteem worden ingericht via een combinatie van opwek, infrastructuur en flexibiliteitsopties als batterijen2. Ten tweede wordt de grote energievraag van de Wildert verduurzaamd. Dit betekent dat er een toenemende behoefte is aan waterstof en elektriciteit, wat vraagt om grootschalige infrastructuur, opwek en flexibiliteit.

Component

Ontwikkeling richting 2050

Groei inwoners

27.096 nu, 30.600 in 2050 (CBS prognose)

Groei aantal woningen

2450 extra in 2040 (Omgevingsvisie Dongen)

Isolatieniveau woningen

In 2030 minimaal 1400 extra woningen label B (TVW)

Aantal elektrische auto’s

Nu 15.376 personenauto’s. 17.400 elektrische auto’s in 2050 (E-laad outlook)

Legenda Verduurzaming bestaande industrie / bedrijventerrein (interviews) Geplande nieuwbouw (100 – 500 woningen) (Regionale investeringsagenda en input gemeente) Geplande nieuwbouw (0 -100 woningen) (RIA) Verduurzaming transport industrie (RIA)

Verduurzaming bestaande glastuinbouw Mogelijke nieuwe industrie

6

Kansen voor lokale en regionale warmte Warmte in Dongen Het Amernet loopt door Dongen met een vertakking naar de glastuinbouw en loopt vervolgens verder door naar gemeente Tilburg. Momenteel wordt de warmte in de glastuinbouw echter geleverd door een WKK door te lage beschikbaarheid van warmte in het Amernet. Er zijn kansen om het warmtenet uit te breiden in samenwerking met regio en provincie of lokaal een warmtenet aan te leggen om de gebouwde omgeving te verwarmen. Hiervoor zijn wel warmtebronnen nodig, vanuit Dongen zelf of vanaf andere plekken in de omgeving zoals Moerdijk. Mogelijk is er restwarmte beschikbaar vanaf Tichelrijt en de Wildert en kan aquathermie worden toegepast langs het Wilhelminakanaal. Deze warmtebronnen kunnen potentieel gebruikt worden als bronnen voor het warmtenet.

Ontwikkelingen warmte

Legenda Amernet (RSW 2.0) Potentiële restwarmtebron (Interviews) Potentiële wijken voor warmtenetten (RSW 2.0) Afvalwater-zuiveringsinstallatie (input gemeente)

7

Grootschalige ontwikkelingen op waterstof en elektriciteit Delta Rhine Corridor en Vawoz De industrie op de Wildert is aan het verduurzamen. Hiervoor zijn grote hoeveelheden elektriciteit (tot 1 PJ, 15 windturbines) en waterstof (tot 0,65 PJ) nodig. De Delta Rhine Corridor gaat worden aangelegd in 2031 / 32. In deze buisleiding wordt waterstof vervoerd, en het is kansrijk dat een aftappunt van deze buisleiding op de Wildert komt. Industrie van de Wildert en omgeving zou hierdoor

gebruik kunnen maken van waterstof. Hiernaast is een grote hoeveelheid elektriciteit nodig. Deze zal voor de Wildert in ieder geval voor een deel van buiten Dongen komen. Er worden al investeringen gedaan in de hoogspanningsinfrastructuur om deze elektriciteit te kunnen vervoeren, en mogelijk komt er na 2040 een aanlanding wind op zee bij Dongen / de Wildert (VAWOZ) waar ook deze industrie gebruik van kan maken.

Ontwikkelingen waterstof

Ontwikkelingen elektriciteit

Legenda Bestaand zonnepark (REKS voortgangsrapportage)

Legenda Mogelijke ontwikkeling Waterstof-netwerk Nederland in Delta Rhine Corridor (gasunie) Potentieel aftappunt vanaf de Delta Rhine Corridor (interviews) Mogelijke elektrolyzer bij Vawoz (interviews)

Mogelijke aanlanding wind op zee (vawoz) Windturbines Tilburg (REKS) Huidig HS/MS station (Enexis) Bestaande hoogspanning (wordt verwijderd) Nieuwe hoogspanning

8

Op weg naar een ander energiesysteem

9

Verschillende toekomstbeelden mogelijk Verschillende toekomstbeelden mogelijk: Het energiesysteem in Dongen kan zich op verschillende manieren ontwikkelen. Inzet op alternatieve dragers of elektriciteit, en inzet op grootschalige infrastructuur of het lokale systeem. Hierdoor ontstaan op hoofdlijnen vier mogelijke toekomstbeelden. Deze toekomstbeelden zijn uitgewerkt en de impact van de keuzes en onzekerheden zijn in beeld gebracht (zie vanaf P 23.). Conclusies uit toekomstbeelden: ❖ In elk scenario vindt sterke elektrificatie in elke sector plaats, en daarmee verzwaring van het elektriciteitssysteem. De totale stijging ten opzichte van huidige elektriciteitsvraag zal liggen tussen 200% en 300%. ❖ De energievraag uit de industrie is groot ten opzichte van de andere sectoren. Voor verduurzaming is de gemeente afhankelijk van realisatie van grootschalige infrastructuur, zoals de Delta Rhine Corridor en hoogspanning, en productie van energie van buiten de gemeente. Wanneer Dongen zelf alle energie wil produceren voor de industrie, heeft de gemeente het equivalent nodig van 35 windturbines van 5 MW. Het is onrealistisch om deze hoeveelheid in Dongen zelf op te wekken.

Mogelijke keuzes voor Dongen De verschillende toekomstbeelden laten zien dat er een aantal belangrijke keuzes zijn voor het energiesysteem in Dongen. Op hoofdlijnen zijn dit: o Het wel of niet inzetten op het aansluiten van de gebouwde omgeving en de glastuinbouw op warmtenetten. o Het inzetten op lokale opwek via wind en zon op veld en zon op dak. o Het faciliteren van het gebruik van waterstof in de gemeente, onder andere door het aftappunt van de Delta Rhine Corridor te faciliteren en daarbij bijvoorbeeld in te zetten op een waterstoftankstation. o Blijvende inzet op isoleren van woningen en energiebesparing met bewoners. o Stimuleren van flexibiliteitsoplossingen (zoals opslag van energie in batterijen) en verduurzaming op Tichelrijt en de Wildert.

Steunend op grootschalige nationale infrastructuur

Nationaal elektrisch • Veel gebruik elektriciteit • Meer elektriciteitsinfrastructuur • VAWOZ

Nationaal alternatief • Veel gebruik waterstof, warmte, groen gas • Aansluiting Amernet, aftappunt DRC,

Volop gebruik van elektriciteit Decentraal elektrisch • Veel elektrificatie • Geen dak of gevel blijft onbenut • Opslag en flexibiliteit

Waterstof, groen gas, duurzame warmte

Decentraal alternatief • Gebruik lokale warmtebronnen • Energy hubs

Volop gebruik van lokale bronnen Figuur 4: schematische weergave van de opgestelde scenario’s voor Dongen

10

Dongense waarden voor het energiesysteem Sturen op het energiesysteem Op de vorige pagina’s zijn de ontwikkelingen in beeld gebracht voor het energiesysteem van Dongen. Ook zijn de belangrijkste keuzes getoond voor Dongen. Wanneer de gezamenlijke overheden niet sturen op een energiesysteem, zal het energiesysteem voornamelijk elektrificeren. Hierdoor zijn grote investeringen nodig in de netinfrastructuur en is veel opwek nodig. De overheid, en als onderdeel daarvan, de gemeente Dongen kan keuzes maken en actie ondernemen om sturing te geven aan het energiesysteem. Hierdoor kan de impact op de maatschappij van de energietransitie worden verminderd, en verduurzaming worden versneld. De Dongense waarden Het energiesysteem is geen doel op zich. Het ondersteunt het wonen, werken en leven in Dongen. Sturing geven aan het energiesysteem doet de gemeente omdat het de negatieve impact op de maatschappij verkleint. De Dongense waarden zijn daarin de uitgangspunten die Dongen belangrijk vindt voor de ontwikkeling van het energiesysteem (zie overzicht rechts). Deze zijn opgesteld op basis van de omgevingsvisie, andere gemeentelijke stukken en in gesprekken met ambtenaren en stakeholders, en zijn in gesprekken met college en de gemeenteraad gekozen.

Ze worden daarom gebruikt om de keuzes te maken voor de ontwikkeling, prioritering én uitvoering van projecten voor het Dongens energiesysteem en geven daarmee op hoofdlijnen weer welke kant Dongen het energiesysteem op gaat opwikkelen.

Belangrijke waarden voor het Dongense energiesysteem ✓

Leveringszekerheid: het beschikbaar houden van energie voor de maatschappij is een belangrijke taak voor de overheid.

✓

Betaalbaarheid: energie moet betaalbaar blijven voor wonen en werken.

✓

Stimuleren lokale economie: waar mogelijk moet de energietransitie bijdragen aan de economie van Dongen. Dit betekent dat bedrijven niet vertrekken en dat lokale opwek in lokaal eigendom wordt ontwikkeld, zodat de inkomsten in de gemeente landen.

✓

Strategische autonomie: de gemeente zet zich in om in mindere mate afhankelijk te zijn van energie van buiten Nederland en van buiten de gemeente.

✓

Verduurzaming: de gemeente zet zich in om via de energietransitie met snelheid de uitstoot van CO2 te minimaliseren.

Het toekomstbeeld voor het energiesysteem is dus gebaseerd op de Dongense waarden.

11

De toekomst van het Dongense energiesysteem Inzet op alternatieve energiedragers en ontwikkeling lokale en nationale systeem De waarden voor Dongen leiden tot een keuze voor de inzet op de alternatieve energiedragers en het decentrale en nationale systeem (zie figuur rechts). Inzet op waterstof, en warmte vergroot de leveringszekerheid en betaalbaarheid. De afhankelijkheid van elektriciteit neemt namelijk af. Hiermee neemt ook de afhankelijkheid van de weersomstandigheden voor wind en zon af en het elektriciteitsnet hoeft minder te worden versterkt. Inzet op het nationale en lokale systeem zorgt ervoor dat de bestaande sectoren op een goede manier kunnen verduurzamen.

Figuur 5: schematische weergave van de opgestelde scenario’s voor Dongen en de richting die Dongen kiest voor het energiesysteem.

Dongen zet zich hiermee in voor een duurzaam energiesysteem via twee sporen. Verduurzaming van de Wildert door grootschalige infrastructuur te faciliteren, en ontwikkelen van het lokale energiesysteem.

Nationaal elektrisch • Veel gebruik elektriciteit • Meer elektriciteitsinfrastructuur • VAWOZ

Nationaal alternatief • Veel gebruik waterstof, warmte, groen gas • Aansluiting Amernet, aftappunt DRC,

Volop gebruik van elektriciteit Decentraal elektrisch • Veel elektrificatie • Geen dak of gevel blijft onbenut • Opslag en flexibiliteit

Nationaal Er wordt ingezet op grootschalige infrastructuur, zoals uitbreiding van het Amernet, verzwaring van de elektriciteitsinfrastructuur en de Delta Rhine Corridor. Hierdoor wordt het mogelijk de industrie op de Wildert te verduurzamen. Dit is goed voor de lokale economie. De energie (warmte, waterstof, elektriciteit) komt hiermee voor een deel van buiten Dongen. In de geïmporteerde elektriciteit zal veel van wind op zee komen, een deel uit wind en zon op land uit andere gemeenten en een deel vanuit kernenergie. Lokaal 60% van de energievraag in Dongen wordt gebruikt door woningen, utiliteiten, bedrijventerrein Tichelrijt, de aanwezig glastuinbouw en de mobiliteit. Door in de toekomst een lokaal energiesysteem te ontwikkelen, met opwek, opslag en door gebruik te maken van lokale warmtebronnen kunnen deze sectoren voor een groot deel in hun energie worden voorzien.

Steunend op grootschalige nationale infrastructuur

Waterstof, groen gas, duurzame warmte Decentraal alternatief • Gebruik lokale warmtebronnen • Energy hubs

Volop gebruik van lokale bronnen

Verduurzaming de Wildert: 40% energievraag Verduurzaming en uitbreiding overige sectoren: 60% energievraag

Energiesysteem van de toekomst Dongen

Figuur 6: toont de 2 ontwikkelsporen voor het energiesysteem van Dongen

12

Toekomstbeeld 2050

13

Toekomstbeeld energiesysteem Dongen 2050 Grootschalige energie-infrastructuur voor (boven)regionale energiehub de Wildert A

B

Inzet op aftappunt Delta Rhine Corridor bij de Wildert en onderzoeken mogelijkheden waterstoftankstation Investeringen in hoogspanning of aanlanding wind op zee bij de Wildert

F D

Regionaal en lokaal faciliteren elektrificatie waar nodig C

Inzet op windturbines rond de Wildert

D

Stimuleren aanleg zon op dak, zon boven parkeerplaats, zon op gevels

E

G D F

Flexibiliteit / energy hub ontwikkeling Tichelrijt

Ontwikkelen warmtesysteem voor gebouwde omgeving en glastuinbouw F

G

F D

Inzet op zoveel mogelijk aansluitingen op warmtenetten voor glastuinbouw en gebouwde omgeving, inclusief warmteopslag

E G

G

B

C

Inzet op isolatie woningen, utiliteiten, bedrijven

Geeft het gebied aan waarin de “keuze” plaatsvindt

D

A

Regionale energiehub de Wildert

14

Keuzes voor het toekomstig energiesysteem in Dongen Grootschalige energie-infrastructuur voor (boven)regionale energiehub de Wildert A

Inzet op aftappunt Delta Rhine Corridor bij de Wildert en onderzoeken mogelijkheden waterstoftankstation Voor sommige toepassingen is waterstof nodig. In elk scenario wordt op de Wildert gebruik gemaakt van een flinke hoeveelheid waterstof die realistisch gezien alleen kan worden bediend via de Delta Rhine Corridor. De gemeente kan samen met andere partijen zoals de netbeheerder bedrijven ondersteunen bij het aanvragen van een aftappunt / aftakking van de Delta Rhine Corridor en mogelijke acties voor de gemeente oppakken om deze waterstofbuisleiding te helpen realiseren. Naast de Wildert kunnen ook bedrijven in de omgeving gebruik maken van de waterstof. Ardagh is echter de grootste energieverbruiker in de omgeving; aanwezigheid van Ardagh is waarschijnlijk randvoorwaardelijk voor het verkrijgen van een aftappunt. Coca Cola, ook op de Wildert, heeft interesse in het gebruik van waterstof, voor transport. Onduidelijk is nog welke (zuiverings)stappen nodig zijn om de waterstof uit de DRC geschikt te maken voor transport, en wat de (lokale) impact hiervan is. Dit moet verder worden uitgewerkt.

B Investeringen in hoogspanning of aanlanding wind op zee bij de Wildert Ook ontstaat op de Wildert een grote elektriciteitsvraag. Deze kan realistisch gezien niet worden bediend door lokale opwek (dat zouden 35 windturbines van 5 MW zijn). Er zijn investeringen nodig in de infrastructuur om voldoende elektriciteit op de Wildert te krijgen. Mogelijk kan dit ook via een aanlanding wind op zee (een grote elektriciteitskabel vanaf de windturbines van zee.) Een aanlanding op de Wildert brengt veel elektriciteit naar dit gebied, hierom is waterstofproductie op deze locatie een goede optie. De keuze over waar deze aanlandingen komen ligt bij het Rijk en zal niet gerealiseerd zijn voor 2040.

Regionaal en lokaal faciliteren elektrificatie waar nodig C Inzet op windturbines rond de Wildert De elektriciteitsvraag in Dongen zal waarschijnlijk tussen de 0,7 en 1 petajoule zijn in 2050, als het energieverbruik van de Wildert buiten beschouwing wordt gelaten. Dit kan bijvoorbeeld worden geproduceerd via opwek zon op veld (48 ha), wind (6-10 grote windturbines van 5 MW) en het potentieel aan zon op dak (100 ha). Andere verhoudingen zijn ook mogelijk. Dit is voldoende om de gebouwde omgeving, landbouw en mobiliteit van elektriciteit te voorzien. Het realiseren van opwek kan economische voordelen bieden. De meest logische locatie voor het realiseren van windturbines is op de lange termijn rond de Wildert en mogelijk op of rondom Energiehub Tichelrijt. Momenteel is dit nog niet mogelijk door beperkingen vanuit defensie. Een aandachtspunt bij het plaatsen van windturbines en zonnepanelen is circulariteit.

D Stimuleren aanleg zon op dak, zon boven parkeerplaats, zon op gevels Het potentieel aan zon op dak in Dongen is rond de 100 hectare. Dit betekent dat er rond de 100 MW aan zonnepanelen op daken in Dongen kan worden gerealiseerd. Deze potentie is gelijk aan de productie van 5 grote windturbines. Het realiseren van zon op dak draagt dus significant bij aan het lokale energiesysteem. Het is wel van belang om zon op dak netbewust te ontwikkelen, zodat het netcongestie niet verergert.

E Flexibiliteit / energy hub ontwikkeling Tichelrijt Voor heel de gemeente Dongen is netcongestie momenteel een obstakel voor verduurzaming en ontwikkeling van het gebied. Dit geldt ook voor bedrijventerrein Tichelrijt. Door een energy hub te ontwikkelen, waarbij netcapaciteit wordt gedeeld, energieopslag wordt gerealiseerd en lokaal elektriciteit wordt opgewekt, ontstaat meer ruimte op het net. Hierdoor is er ruimte voor verduurzaming en kan het aantal activiteiten op dezelfde contracten met de netbeheerder vergroot worden.

15

Keuzes voor het toekomstig energiesysteem in Dongen Ontwikkelen warmtesysteem voor gebouwde omgeving en glastuinbouw F

Inzet op zoveel mogelijk aansluitingen op warmtenetten voor glastuinbouw en gebouwde omgeving, inclusief warmte-opslag Voor de gebouwde omgeving en de glastuinbouw wordt ingezet op verduurzaming via warmtenetten. Hierdoor is minder netinfrastructuur en opwek nodig. Het aansluiten van 70% van de gebouwde omgeving en 70% van de glastuinbouw op warmtenetten, betekent namelijk dat er voor 3 grote windturbines minder aan elektriciteit nodig is. Mogelijkheden zijn het aanleggen van een lokaal warmtenet of het uitbreiden van het Amernet.

Voor deze warmtenetten zijn ook warmtebronnen nodig. Mogelijkheden hiervoor zijn bijvoorbeeld restwarmte van de Ardagh glas fabriek of aquathermie vanuit het Wilhelminakanaal. De restwarmte van Ardagh glas zou aan het Amernet geleverd kunnen worden. Naast warmtebronnen van binnen de gemeente, kan ook geothermie binnen de regio of bijvoorbeeld rond Moerdijk worden toegepast om warmte in het Amernet te voeden. Ook zijn andere restwarmtebronnen beschikbaar.

Hiernaast wordt het warmer in Nederland waardoor de koudevraag stijgt. Hierom is het van belang om koude ook mee te nemen in de uitwerking van het warmteprogramma en de wijkplannen. Koudelevering is bijvoorbeeld mogelijk via dezelfde WKO-systemen. Dit verhoogt het comfort in de zomer en zorgt voor een efficiënter energiesysteem dat zowel warmte als koeling duurzaam levert.

G Inzet op isolatie woningen, utiliteiten, bedrijven

Goed isoleren van woningen zorgt voor energiebesparing. En kan tot het equivalent van anderhalve windturbine binnen Dongen schelen. Dit vergroot ook het wooncomfort en leidt tot een lagere energierekening. De gemeente stimuleert hierom isolatie van woningen, utiliteiten en bedrijven.

Warmte is in overvloed beschikbaar in de zomer, maar er is weinig van in de winter. Warmteopslag is hierom essentieel om vraag en aanbod van warmte beter op elkaar af te stemmen. In Dongen kunnen seizoensgebonden opslagmethoden zoals ondergrondse warmteopslag (WKO) of bovengrondse buffervaten worden ingezet. Hierdoor blijft warmte beschikbaar in koudere periodes, zelfs als de bronnen tijdelijk minder leveren.

16

Routekaart

17

Routekaart Dongen

De routekaart geeft op hoofdlijnen weer welke inspanningen de gemeente Dongen moet uitvoeren om het toekomstbeeld te realiseren. Hierbij zijn de inspanning voor aankomende jaren concreter beschreven dan inspanningen verder in de tijd.

18

Routekaart warmte De “lokale” inspanningen zijn voor de gemeente zelf. Voor de “bovenlokale” inspanningen is de gemeente meer afhankelijk van andere partijen

19

Routekaart elektriciteit

20

Duurzame gassen

21

Bijlage: scenario’s energiesysteem Dongen Inhoudelijke onderbouwing toekomstbeeld

22

Overzicht scenario’s De toekomst bevat veel onzekerheden, zeker richting 2050. Om inzicht te krijgen in mogelijke toekomstbeelden voor het Dongense energiesysteem gebruiken we scenario’s. Deze scenario’s zijn gericht op 2050. De scenario’s geven inzicht in welke mogelijkheden er zijn, en wat deze betekenen. Wat betekent het bijvoorbeeld als Dongen wel of niet inzet op warmtenetten? Wat betekent het als de DRC wel of niet een aansluiting krijgt in Dongen? Deze inzichten helpen bij het vormen van het toekomstbeeld voor Dongen.

Steunend op grootschalige nationale infrastructuur

Nationaal alternatief

De scenario’s gaan verder dan huidig beleid en wetgeving. Zo zijn in de scenario’s bijvoorbeeld windturbines opgenomen, ondanks de huidige moeilijkheden rondom de defensieradar. En er zijn warmtenetten opgenomen, ook al is de marktordening daarvoor nog niet volledig uitgewerkt. Dit doen we vanwege de lange horizon van de scenario’s.

Nationaal of Decentraal; Alternatief of Elektrisch De scenario’s zijn opgesteld over 2 assen: nationaal tegenover decentraal, en elektrisch tegenover alternatief. Decentrale scenario’s focussen op gebruik van lokale bronnen en infrastructuur, zoals zon op dak, windmolens en aquathermie. Nationale scenario’s focussen op grootschalige infrastructuur, zoals de aanlanding wind op zee of het Amernet. In de elektrische scenario’s gaan alle sectoren grotendeels over op elektriciteit, terwijl in de alternatieve scenario’s ook op warmte, groen gas en waterstof wordt ingezet. Scenario’s Er zijn vier verschillende scenario’s opgesteld op basis van landelijke inzichten, scenario’s van andere regio’s en gemeenten, en de opgehaalde informatie over Dongen: ➢ Nationaal alternatief ➢ Nationaal elektrisch ➢ Lokaal alternatief ➢ Lokaal elektrisch

• •

Nationaal elektrisch

Veel gebruik waterstof, warmte, groen gas Aansluiting Amernet, aftappunt DRC, elektrolyse VAWOZ

• • •

Veel gebruik elektriciteit Meer elektricieitsinfrastructuur VAWOZ

Volop gebruik van elektriciteit

Waterstof, groen gas, duurzame warmte Decentraal alternatief • Gebruik lokale warmtebronnen • Inzet op verschillende vormen van opslag. • Energy hubs

Decentraal elektrisch • Veel elektrificatie • Geen dak of gevel blijft onbenut • Opslag en flexibiliteit

Volop gebruik van lokale bronnen

De hoofdpunten uit scenario’s en de belangrijkste inzichten zijn hierna uitgewerkt.

23

Nationaal Elektrisch – “Elektriciteit van buiten”

Dit scenario In Nationale scenario’s gaat grootschalige infrastructuur landen in Dongen, zoals de aanlanding wind op zee, het Amernet en de Delta Rhine Corridor. Dongen maakt vooral gebruik van elektriciteit, en importeert vooral vanuit het nationale elektriciteitssysteem, zoals de aanlanding wind op zee bij de Wildert. Er wordt dus minder lokaal opgewekt. Wel zijn grote investeringen in de elektriciteitsinfrastructuur nodig om overal elektriciteit heen te kunnen transporteren en hebben we grote systeembatterijen nodig bij elektriciteitsstations. Dongen zet wel in op zon op dak. Er komt geen extra zon op veld of windenergie in Dongen en geen warmtenetten. De gemeente is in dit scenario vooral afhankelijk van inspanningen van het Rijk en andere partijen. Dat betekent dat in dit specifieke scenario acties van inwoners weinig impact hebben op het energiesysteem. Ook profiteren inwoners niet mee van de verdiensten van lokale opwek. Opwek op land (die naast wind op zee ook nodig is richting 2050) legt Dongen weg bij andere gemeenten in de regio. Sectoren ➢ De gebouwde omgeving, industrie, de mobiliteit en de landbouw maken allen bijna volledig gebruik van elektriciteit. ➢ Waar elektriciteit in de industrie niet gebruikt kan worden, wordt nog gebruik gemaakt van waterstof.

Gevolgen voor Dongen Netimpact: Veel investeringen nodig in netinfrastructuur voor import en verspreiding van alle benodigde elektriciteit. Maatschappelijke kosten: Veel investeringen nodig in infrastructuur. Verder kosten vooral afhankelijk van externe elektriciteitsprijzen. Hoe hoger de kosten van elektriciteit, hoe hoger de kosten voor gebruikers. Netto import per jaar: 91% energie-import per jaar. De meeste energie voor alle sectoren wordt geïmporteerd. Dongen is vrijwel volledig afhankelijk van energie van buiten de gemeente. Bedrijvigheid: Vanwege de grote hoeveelheden elektriciteit die beschikbaar zijn wordt Dongen een interessante vestigingsplaats voor datacenters en logistieke bedrijven – naast uiteraard de verduurzaming van de huidig gevestigde bedrijven.

Nationaal elektrisch Petajoule

In het kort • Alle sectoren gaan vrijwel volledig over op elektriciteit • VAWOZ (aanlanding wind op zee) landt in Dongen en levert veel elektriciteit. • Geen wind of zon op veld, en geen warmtenetten • Dongen wordt aantrekkelijk voor bedrijven die veel elektriciteit gebruiken (datacenters, logistiek, etc.)

2,5 2 1,5 1 0,5 0 Industrie

Gebouwde omgeving

Elektriciteit

Groen gas

Mobiliteit Waterstof

Landbouw Warmte 24

Nationaal Alternatief – “Alle mogelijke energie importeren” In het kort • Warmtenetten voor de gebouwde omgeving en de glastuinbouw, waterstof voor de industrie en mobiliteit. • VAWOZ (aanlanding wind op zee) landt in Dongen en levert veel elektriciteit. Ook wordt een elektrolyser gerealiseerd en komt er een aftappunt op de DRC in Dongen. • Geen wind, en zon op veld in Dongen. • Dongen wordt onderdeel van een (nationale) energiehub, vraag naar ruimte voor grootschalige energie-intensieve bedrijvigheid.

Gevolgen voor Dongen

Dit scenario In Nationale scenario’s gaat grootschalige infrastructuur landen in Dongen, zoals de aanlanding wind op zee, het Amernet en de Delta Rhine Corridor.

Netto import per jaar: 92% energie-import per jaar. De meeste energie voor alle sectoren wordt geïmporteerd. Dongen is afhankelijk van energie van buiten de gemeente en inwoners profiteren niet mee.

Dongen maakt gebruik van regionale warmtebronnen en waterstof. Elektriciteit wordt geïmporteerd via het nationale systeem, zoals de aanlanding van wind op zee bij de Wildert. Dongen zet in op zon op dak, maar er komt geen zon op veld of windenergie in Dongen. Warmtenetten gebruiken warmte van het Amernet, en waterstof wordt geleverd via een elektrolyser bij de windaanlanding en de Delta Rhine Corridor. Dit vermindert de druk op het elektriciteitsnet. In dit scenario zijn aanzienlijke investeringen nodig in infrastructuur. Dongen is vooral afhankelijk van inspanningen van het Rijk en andere partijen, en lokale acties hebben beperkt impact. Ook hier profiteren inwoners niet mee van de verdiensten van lokale opwek.

Bedrijvigheid: Vanwege de grote hoeveelheden energie van verschillende energiedragers die beschikbaar zijn wordt Dongen een interessante vestigingsplaats voor verschillende soorten grootschalige bedrijvigheid.

Maatschappelijke kosten: Veel investeringen nodig in infrastructuur. Deze zijn vooral afhankelijk van externe elektriciteits-, warmte- en waterstofprijzen. Hoe hoger de kosten van dragers, hoe hoger de kosten voor gebruikers.

Nationaal alternatief Petajoule

Sectoren ➢ De gebouwde omgeving gebruikt warmte uit het Amernet en elektriciteit. ➢ De industrie gebruikt elektriciteit uit de aanlanding wind op zee met elektrolyser voor waterstof en waterstof uit de Delta Rhine Corridor. ➢ De glastuinbouw gebruikt warmte uit het Amernet. ➢ In de mobiliteit wordt gebruik gemaakt van elektriciteit en waterstof.

Netimpact: Investeringen nodig in netinfrastructuur voor import en verspreiding van alle benodigde elektriciteit. Investeringen in warmtenetten en waterstofnetten nodig.

2,5 2 1,5 1 0,5 0 Industrie

Gebouwde omgeving

Elektriciteit

Groen gas

Mobiliteit Waterstof

Landbouw Warmte 25

Decentraal elektrisch – “Stroom van eigen bodem”

Dit scenario In de decentrale scenario’s is minder grootschalige infrastructuur nodig. Dongen gaat zelf lokaal opwekken voor lokaal gebruik. Inwoners kunnen meeprofiteren omdat ze deeleigenaar zijn van windturbines en zonneparken. In dit scenario zijn 8 grote windturbines en een groot aantal mini turbines (max 15 m) nodig, en ook leggen we bedrijfsdaken en woningen zoveel mogelijk vol met zonnepanelen. Hiermee voorziet de gemeente in de energie voor de gebouwde omgeving, landbouw en mobiliteit. Energie voor de grote industrie wordt geïmporteerd. Als de industrie ook decentral geproduceerde energie gebruikt, zou hiervoor het equivalent van 35 windturbines van 5 MW nodig zijn. Batterijen zijn nodig om de opgewekte elektriciteit in tijden van overschotten op te slaan. De gemeente zet in dit scenario in op isolatie en slimme oplossingen om de energievraag te verminderen. Sectoren ➢ De gebouwde omgeving, industrie, de mobiliteit en de landbouw maken allen bijna volledig gebruik van elektriciteit. ➢ Waar de industrie geen gebruik kan maken van elektriciteit, wordt nog gebruik gemaakt van waterstof.

Gevolgen voor Dongen Netimpact: Investeringen nodig in netinfrastructuur voor lokale verspreiding van alle benodigde elektriciteit. Maatschappelijke kosten: Dongen maakt kosten voor investeringen, maar kan ook profiteren door lokaal eigendom. Dongen is autonomer en iets minder minder afhankelijk zijn van externe prijsschommelingen. Netto import per jaar: 70% energie-import per jaar. De meeste energie voor gebouwde omgeving, mobiliteit en glastuinbouw wordt zelf opgewekt. De energievraag van de industrie wordt geïmporteerd. Bedrijvigheid: Grootschalige energieverbruikers vermijden Dongen. Lokale mkb’ers gebruiken energievoorziening als extra inkomst.

Decentraal elektrisch Petajoule

In het kort • Alle sectoren gaan vrijwel volledig over op elektriciteit • Deze wordt vooral lokaal opgewekt, met economisch voordeel door lokaal eigendom en verminderde afhankelijkheid • Wel wind en zon op veld, maar geen warmtenetten

2,5 2 1,5 1 0,5 0 Industrie

Gebouwde omgeving

Elektriciteit

Groen gas

Mobiliteit Waterstof

Landbouw Warmte 26

Decentraal Alternatief – ”Lokale energiehub Dongen”

Dit scenario In dit decentrale scenario is minder grootschalige infrastructuur nodig dan in de nationale scenario’s. We gaan zelf lokaal opwekken voor lokaal gebruik. Lokale elektriciteitsopwek is nog steeds nodig, maar door inzet op alternatieven beperken we dit door gebruik te maken van waterstof en warmte. Inzet op isolatie beperkt de energievraag. De warmte haalt Dongen uit lokale bronnen zoals de restwarmte van Ardagh en uit water (aquathermie). Er zijn 5 grote windturbines en een aanzienlijk aantal kleine (max 15 m) nodig, en liggen bedrijfsdaken en woningen zoveel mogelijk vol met zonnepanelen. Een deel van de elektriciteit wordt gebruikt voor productie van de benodigde waterstof, vooral bij de Wildert. Sectoren ➢ De gebouwde omgeving gebruikt restwarmte, aquathermie en elektriciteit ➢ De industrie gebruik elektriciteit, restwarmte en lokaal geproduceerde waterstof. ➢ De glastuinbouw gebruikt restwarmte ➢ In de mobiliteit wordt gebruik gemaakt van elektriciteit en waterstof

Gevolgen voor Dongen Netimpact: Minder investeringen nodig in netinfrastructuur door gebruik andere energiedragers. Wel stevige investeringen in warmtenetten en waterstofnetten nodig.

Maatschappelijke kosten: Dongen maakt kosten voor investeringen, maar kan ook profiteren door lokaal eigendom. Dongen is autonomer en iets minder minder afhankelijk zijn van externe prijsschommelingen. Netto import per jaar: De meeste energie voor gebouwde omgeving, mobiliteit en glastuinbouw wordt zelf opgewekt. Een deel van de warmte voor warmtenetten (11%) komt van buiten Dongen. De energievraag van de industrie (70%) wordt uiteraard wel geïmporteerd. Bedrijvigheid: Grootschalige energieverbruikers vermijden Dongen. Lokale mkb’ers gebruiken energievoorziening als extra inkomst.

Decentraal alternatief Petajoule

In het kort • Dongen wordt een lokale energiehub, waar de gemeente, ondernemers en inwoners samen een lokaal energiesysteem ontwikkelen. • Dongen zet in op warmtenetten voor de gebouwde omgeving en de glastuinbouw, en op waterstof voor de industrie en mobiliteit. • Minder grootschalige infrastructuur in Dongen, wel lokale warmtenetten, wind en zon op veld in de gemeente.

2,5 2 1,5 1 0,5 0 Industrie

Gebouwde omgeving

Elektriciteit

Groen gas

Mobiliteit Waterstof

Landbouw Warmte 27

Bijlage: doorlopen proces

28

Proces Het proces voor de energiesysteemvisie en de routekaart bestaat uit 4 stappen (zie figuur 1). Inventarisatie De eerste stap is het uitvoeren van een inventarisatie. Hierin is verzameld wat er al gebeurt in Dongen met betrekking tot het energiesysteem. Dit gaat over inspanningen van de gemeente en partijen binnen Dongen, bestaand beleid, en visies. Gesprekken met stakeholders zoals de in Dongen aanwezige industrie, de netbeheerder, Casade, de glastuinbouw en de energiecoöperatie, vormen ook een onderdeel van de inventarisatie. Scenariostudie De scenariostudie bestaat uit 4 realistische uitersten van het mogelijke energiesysteem (zie ook p. 3). Deze geven inzicht in de ontwikkelrichtingen van het energiesysteem. Hoe kan het energiesysteem van de toekomst eruit zien? Ook maakt het duidelijk welke ontwikkelingen zeker zijn, welke onzeker en wat de impact is van ontwikkelingen.

1. Inventarisatie

Figuur 1: de 4 stappen binnen het proces voor de energiesysteemvisie en het resultaat per stap

Wat gebeurt er bijvoorbeeld als de Delta Rhine Corridor (waterstofbuisleiding) geen aftappunt krijgt in Dongen? Door de scenariostudie wordt duidelijk welke mogelijke keuzes er zijn voor Dongen en waar de gemeente op kan inzetten en moet inzetten. Bestuurlijke afstemming Tijdens de beeldvormingsavond van 20 februari worden de scenario’s en de inventarisatie besproken met de raad. Het college zal voor deze datum mondeling toelichting krijgen via een presentatie Na 20 februari wordt verder gewerkt aan de concept-visie. Deze zal in april gereed worden gemaakt waarna deze via directie en het college voor 14 mei wordt aangeleverd. Op 3 juli zal deze worden voorgelegd voor definitieve besluitvorming aan de raad. De visie wordt doorvertaald naar andere beleidsprogramma’s, zoals het warmteprogramma. Het op te stellen warmteprogramma is een verplichting vanuit het Rijk en geeft een verdieping op het warmte-onderdeel voor de gebouwde omgeving uit de energiesysteemvisie.

2. Scenariostudie

3. Energiesysteemvisie

4. Routekaart

Inhoudelijke onderlegger, bestaande uit 4 uitgewerkte scenario’s voor 2050.

Visie met doelstellingen/keuzes voor de gemeente op de lange termijn.

Een routekaart met op hoofdlijnen de inspanningen voor de gemeente voor de komende jaren.

Resultaat: Een gezamenlijk beeld van de op te stellen scenario’s en een overzicht van de verzamelde data.

29

Groen Licht – Aanpakken in de energietransitie Wij zetten duurzaamheidsambities om in strategieën, visies en programma's. Op basis van duidelijke stappen komen we tot een heldere en resultaatgerichte aanpak, samen met betrokkenen. En met concrete en gedragen resultaten. We komen snel tot de kern en maken keuzes scherp en behapbaar. Zodat iedereen verder aan de slag kan Groen Licht Management Consultants B.V. Binckhorstlaan 36 M3.34 2516BE Den Haag info@groenlicht.nl +31 621853392

Auteurs Timo Lagarde timo@groenlicht.nl 0640818470

Datum Jasper Mansier jasper@groenlicht.nl 0621250420

Maaike van Kesteren maaike@groenlicht.nl 0618956974

26 03 2025

30