210401 Schuldontwikkeling gemeente Dongen def

Schuldontwikkeling gemeente Dongen

Raadsinformatieavond 1 april 2021

Welkom!

Joost van Boekel Concerncontroller gemeente Dongen

Doel vandaag • Uitleg geven bij de mechanismes achter de schuldontwikkeling • Analyse geven van de ontwikkeling van de schuld • Inzicht bieden in de risico’s en de sturingsmogelijkheden

Agenda 1. Welkom 2. Doel vandaag 3. De motie en het verdere proces 4. De systematiek 5. De analyse: verklaring schuldgroei 2016-2024 6. De analyse: Dongen in vergelijking met andere gemeenten 7. De risico’s 8. De draaiknoppen 9. De overall conclusie 10. De kadernota

Agenda 1. Welkom 2. Doel vandaag  De motie en het verdere proces 4. De systematiek 5. De analyse: verklaring schuldgroei 2016-2024 6. De analyse: Dongen in vergelijking met andere gemeenten 7. De risico’s 8. De draaiknoppen 9. De overall conclusie 10. De kadernota

De motie “De gemeenteraad van Dongen (…..) verzoekt het college, • De risico’s van de schuldenpositie voor de langere termijn in beeld te brengen, • Op basis van de risicoanalyse een plan van aanpak op te stellen, in meerdere scenario’s met tijdpad, om het risico beheersbaar te houden, • Dit uiterlijk in mei 2021, voor de kaderstelling begroting 2022, ter beoordeling voor te leggen aan de gemeenteraad, En gaat over tot de orde van de dag.”

Het proces 1-4: Raadsinformatieavond • Uitleg systematiek, analyse, risico’s, draaiknoppen • Gelegenheid tot mondelinge vragen, schriftelijke vragen na afloop 31-5: Kadernota 2022 • Scenario’s met gewenste schuldontwikkeling (inclusief tijdpaden en impact) • Richtinggevende uitspraken gemeenteraad 1-10: Begroting 2022 • Vertaling richtinggevende uitspraken in een ontwerpbegroting 2022-2025

Agenda 1. Welkom 2. Doel vandaag 3. De motie en het verdere proces  De systematiek 5. De analyse: verklaring schuldgroei 2016-2024 6. De analyse: Dongen in vergelijking met andere gemeenten 7. De risico’s 8. De draaiknoppen 9. De overall conclusie 10. De kadernota

De systematiek Een gemeente leent geld als: 1. De uitgaven groter zijn dan de inkomsten 2. Er investeringen worden gedaan Een gemeente kan aflossen als: 3. De inkomsten groter zijn dan de uitgaven 4. Er bezittingen worden verkocht (denk aan grondverkopen) Centraal staan de kasstromen! Het saldo van ingaande en uitgaande kasstromen bepaalt de liquiditeitsbehoefte van de gemeente.

De systematiek De ontwikkeling van de schuld wordt bepaald door de behoefte aan liquiditeit. 2020

2021

2022

2023

2024

0,3

0,2

0,1

0,4

0,9

-12,6

-14,8

-17,2

-5,6

-9,0

Primair surplus (saldo ontvangsten -/- uitgaven)

3,7

3,3

4,3

5,3

5,5

Aflossing

-6,2

-6,4

-7,2

-8,2

-7,8

Resultaat grondexploitaties

2,8

1,6

6,9

3,5

4,0

Liquiditeitsoverschot (+) / -tekort (-)

-12,0

-16,2

-13,1

-4,6

-6,3

Nieuwe leningen

12,0

16,5

13,5

5,5

7,5

(mln euro’s)

Liquiditeitspositie op 1 januari

Uitgaven investeringen

(tabel begroting 2021, paragraaf D, pagina 78)

De systematiek De behoefte aan liquiditeit komt voort uit: 1. De jaarlijkse investeringen 2. Het primair surplus: het saldo tussen ontvangsten en uitgaven (≠ baten - lasten) 3. De betaling van de aflossing 4. Resultaat grondexploitaties

De systematiek Investeringen nemen een bijzondere positie in 1. Aankoop of (ver)bouw(ing) van een gemeentelijke bezit 2. Eenmalige grote uitgave 3. Indien geen spaarsaldo: geld lenen 4. Balans: gemeentelijk bezit neemt toe (activa), schulden nemen toe (passiva) 5. Begroting: jaarlijkse rente- en afschrijvingslasten 6. Liquiditeitsprognose: jaarlijkse aflossingsbetalingen

De systematiek Investeringen: sparen of lenen? • Eerst sparen en dan investeren, of investeren met geleend geld en dan aflossen? • Voor het merendeel van de gemeenten is dit geen keuze • Lenen maakt de aanschaf van bezit (en daarmee de creatie van maatschappelijke waarde) mogelijk • Door te lenen worden de kosten van deze aanschaf bij de toekomstige gebruikers gelegd • Bij sparen: inwoners van gister betalen voor de voorziening van de inwoners van morgen.

De systematiek Lenen is geoorloofd, maar hoeveel? • Netto schuldquote: hoe zwaar drukt de schuldenlast op de begroting? • Netto schuldquote = ( totale schuld – saldo bankrekeningen – uitgeleend geld ) / totale gemeentelijke baten

Gemeente Dongen

2018

2019

2020

2021

2022

Netto schuldquote gecorrigeerd voor alle leningen

89%

97%

116%

122%

137%

De systematiek Schuldquote: interpretatie cijfer • Geen objectieve wetenschap • Relatie overige kengetallen van belang (solvabiliteitsratio, grondexploitatie) • Lokale context • Commissie BBV: geen landelijke normering • Toezichtskader provincies: geen normen, wel signaalwaarden – Minder dan 90%: minst risicovol – Tussen de 90% en de 130%: neutraal – Meer dan 130%: meest risicovol

Agenda 1. 2. 3. 4. 

Welkom Doel vandaag De motie en het verdere proces De systematiek De analyse: verklaring schuldgroei 2016-2024 6. De analyse: Dongen in vergelijking met andere gemeenten 7. De risico’s 8. De draaiknoppen 9. De overall conclusie 10. De kadernota

De analyse: verklaring schuldgroei 100

160%

90

140%

80 120% 70 100%

60 50

80%

40

60%

30 40% 20 20%

10 0

2016

2017

2018

2019

Netto schuld

2020

2021

2022

2023

Netto schuldquote gecorr.

2024

0%

De analyse: verklaring schuldgroei De ontwikkeling van de schuld wordt verklaard door de behoefte aan liquiditeit: 1. De jaarlijkse investeringen 2. Het primair surplus: het saldo tussen uitgaven en ontvangsten (≠ baten - lasten) 3. De betaling van de aflossing 4. Resultaat grondexploitaties Aanpak analyse: schuldgroei verklaren uit deze vier elementen.

De analyse: verklaring schuldgroei Conclusie 1: de schuldgroei wordt grotendeels verklaard door de investeringen

Samenvattend overzicht (miljoenen euro’s)

2016-2019

2020-2024

Schuldaanwas

35,9

55,0

Verklaard uit liquiditeitsbehoefte:

35,9

55,0

Investeringen

29,2

58,8

Primair surplus

-5,2

-20,1

Aflossing

25,1

35,4

Resultaat grondexploitaties

-15,0

-17,5

Overige liquiditeitsbehoefte

1,8

-1,6

De analyse: verklaring schuldgroei Investeringen 2016-2019 • Multifunctionele accommodatie De Cammeleur: € 9 miljoen • Aanpak centrum: € 4,5 miljoen • Scholen: St. Agnes en (deel) Cambreur College: € 6,5 miljoen • Wijziging afvalinzamelingstructuur: € 2 miljoen • WKO De Beljaart: € 3 miljoen • Investeringen in de kwaliteit van de openbare ruimte: € 2 mln p/j Investeringen 2020-2024 • Vervolg aanpak centrum: 2,5 mln in 2020-2021 • Scholen (Cambreur en 5 IKC’s): € 30 miljoen • Wegen, straten en pleinen: € 8 miljoen in de hele periode. • Gemeentelijk rioleringsplan: € 11 miljoen in de jaren 2021-2024

De analyse: verklaring schuldgroei Conclusie 2: De investeringen creëren maatschappelijk waarde en vergroten het gemeentelijk bezit. Maar: de schuld groeit relatief harder dan het totale gemeentelijke bezit.  Loan-to-value daalt  Solvabiliteit verslechtert Schuld afgezet tegen bezittingen (miljoenen euro’s) Netto schuld (A) Materiële vaste activa (B) Bouwgronden in exploitatie (C) Verhouding (loan-to-value): A / (B+C)

2016 45,2 51,1 16,1 67%

2019 58,4 58,4 16,0 79%

2024 87,3 101,6 0,7 85%

Solvabiliteit (eigen vermogen / bezittingen)

21%

10%

8%

Dus: de schuldpositie stijgt, de vermogenspositie daalt.

De analyse: verklaring schuldgroei Conclusie 3: Er zijn forse aflossingsbedragen, betaald uit het primair surplus en het resultaat grondexploitaties. Na 2024 zijn geen grote opbrengsten meer te verwachten uit grondexploitaties.

Samenvattend overzicht (miljoenen euro’s)

2016-2019

2020-2024

Schuldaanwas

35,9

55,0

Verklaard uit liquiditeitsbehoefte:

35,9

55,0

Investeringen

29,2

58,8

Primair surplus

-5,2

-20,1

Aflossing

25,1

35,4

Resultaat grondexploitaties

-15,0

-17,5

Overige liquiditeitsbehoefte

1,8

-1,6

De analyse: verklaring schuldgroei Conclusie 4: Het constant houden van de schuld na 2024 vraagt om keuzes en sturing.

Samenvattend overzicht (miljoenen euro’s) Schuldaanwas

2025-2028 32

Verklaard uit liquiditeitsbehoefte: Investeringen

X

Primair surplus

-X

Aflossing

32

Resultaat grondexploitaties

0

De analyse: verklaring schuldgroei Conclusie 5: De schuldquote neemt vanzelf af als de baten stijgen. Netto schuldquote 2020-2023 in eerdere meerjarenramingen

2020

2021

2022

2023

Programmabegroting 2019-2022 (oktober 2018)

133%

158%

165%

174%

Programmabegroting 2020-2023 (oktober 2019)

128%

138%

148%

153%

Programmabegroting 2021-2024 (oktober 2020)

116%

122%

137%

133%

Oorzaken: 1. Uitstel of vertraging van investeringen 2. Onze baten nemen jaarlijks toe (indexering) terwijl de verwachte schuld constant blijft; de schuldquote neemt automatisch af In de toekomst zijn we rijker en drukt de schuld dus minder zwaar op onze begroting.

De analyse: verklaring schuldgroei Samengevat: • Naast een groei van de schuldpositie is sprake van een afname van de vermogenspositie. • Het wordt een aanzienlijke opgave om de schuld (in absolute zin) na 2024 te laten dalen. • Als de baten (gemeentelijke inkomsten) toenemen, drukt de schuld minder zwaar op onze begroting. De schuldquote daalt daardoor.

Agenda 1. 2. 3. 4. 5. 

Welkom Doel vandaag De motie en het verdere proces De systematiek De analyse: verklaring schuldgroei 2016-2024 De analyse: Dongen in vergelijking met andere gemeenten 7. De risico’s 8. De draaiknoppen 9. De overall conclusie 10. De kadernota

De analyse: Dongen vergeleken Dongen ten opzichte van de gemiddelden per categorie Dongen ten opzichte van de slechtste 5 in Nederland en Brabant Cijfers uit jaarrekeningen 2019 Financiële kengetallen: – Schuldquote – Solvabiliteit • Balanscijfers (omgerekend per inwoner): – Bezittingen – Schulden – Eigen vermogen – Baten • • • •

De analyse: Dongen vergeleken Conclusie 1: Dongen scoort slecht op schuldquote én solvabiliteit Procenten

Netto schuldquote

Solvabiliteit 2019

2019

Dongen

100

9,9

20 000 tot 50 000 inwoners

48

34,1

Midden-Noord-Brabant

54

33,7

Noord-Brabant

42

36,7

Nederland

48

33,8

De analyse: Dongen vergeleken Conclusie 1: Dongen scoort slecht op schuldquote én solvabiliteit Netto schuldquote Top 5 NL (# 352)

2019

Top 5 NB (# 60)

2019

1 Hendrik-Ido-Ambacht

172

1 Nuenen c.a.

135

2 Rijswijk

160

2 Veldhoven

112

3 Borne

153

3 Bergen op Zoom

103

4 Bodegraven-Reeuwijk 5 Schiedam

152 147

4 Dongen 5 Boxmeer

100 97

30 Dongen

100

Solvabiliteit Top 5 NL (# 352)

2019

Top 5 NB (# 60)

2019

1 Vlissingen 2 Haaksbergen 3 Hellevoetsluis 4 Emmen 5 Brummen 18 Dongen

-45,0 -0,3 2,7 4,2 4,4 9,9

1 Gemert-Bakel 2 Bergen op Zoom 3 Dongen 4 Oisterwijk 5 Boxtel

7,8 8,0 9,9 15,0 16,4

De analyse: Dongen vergeleken Conclusie 2: De omvang van het gemeentelijk bezit in Dongen is gemiddeld (bedragen per inwoner)

Materiële vaste activa en voorraden 2019

Dongen 20 000 tot 50 000 inwoners Midden-Noord-Brabant Noord-Brabant Nederland

2.854 2.869 3.712 3.075 3.953

MVA + voorraden Top 5 NL (# 341)

2019

Top 5 NB (# 58)

2019

1 Mook en Middelaar

1.088

1 Sint-Michielsgestel

1.156

2 Sint-Michielsgestel

1.156

2 Heeze-Leende

1.631

3 Lopik

1.207

3 Woensdrecht

1.803

4 Nederweert

1.286

4 Asten

1.819

5 Tubbergen

1.331

5 Steenbergen

1.875

2.854

28 Dongen

2.854

167 Dongen

De analyse: Dongen vergeleken Conclusie 3: Tegenover die bezittingen staan echter meer schulden

(bedragen per inwoner)

Vaste schuld 2019

2.387 1.546 1.283 1.406 2.247

Dongen 20 000 tot 50 000 inwoners Midden-Noord-Brabant Noord-Brabant Nederland

Vaste schuld Top 5 NL (#341)

2019

Top 5 NB (#58)

2019

1 Hengelo

7.705

1 Gemert-Bakel

3.762

2 Vlieland

7.381

2 Bergen op Zoom

3.581

3 Groningen

6.342

3 Waalwijk

2.861

4 Schiermonnikoog

6.301

4 Heusden

2.712

5 Schiedam

6.183

5 Deurne

2.660

93 Dongen

2.387

8 Dongen

2.208

De analyse: Dongen vergeleken Conclusie 4: Tegenover die bezittingen staat echter vooral minder eigen vermogen

(bedragen per inwoner)

Eigen vermogen 2019

Dongen 20 000 tot 50 000 inwoners Midden-Noord-Brabant Noord-Brabant Nederland

341 1.202 2.369 1.545 1.675

Eigen Vermogen Top 5 NL (# 341)

2019

Top 5 NB (# 58)

2019

1 Haaksbergen

-8

1 Dongen

341

2 Hellevoetsluis

110

2 Bergen op Zoom

383

3 Brummen

174

3 Gemert-Bakel

417

4 Utrechtse Heuvelrug

181

4 Oisterwijk

479

5 Heerlen

229

5 Boxtel

510

10 Dongen

341

De analyse: Dongen vergeleken Conclusie 5: De gemeentelijke inkomsten (baten) zijn per inwoner zeer laag (bedragen per inwoner)

Baten 2019

Dongen 20 000 tot 50 000 inwoners Midden-Noord-Brabant Noord-Brabant Nederland

2.252 3.026 3.744 3.602 3.842

Baten Top 5 NL (#350)

2019

Top 5 NB (#60)

2019

1 Uitgeest

2.010

1 Drimmelen

2.191

2 Beemster

2.141

2 Dongen

2.252

3 Drimmelen

2.191

3 Alphen-Chaam

2.266

4 Montfoort

2.205

4 Waalre

2.285

5 Castricum

2.213

5 Woensdrecht

2.420

8 Dongen

2.252

De analyse: Dongen vergeleken Samengevat: • We hebben gemiddeld genomen niet meer bezittingen dan andere gemeenten • Onze bezittingen zijn wel voor een groter deel met schulden gefinancierd • Met name onze (eigen) vermogenspositie is erg laag • Ook onze jaarlijkse inkomsten zijn laag

Agenda 1. 2. 3. 4. 5. 6. 

Welkom Doel vandaag De motie en het verdere proces De systematiek De analyse: verklaring schuldgroei 2016-2024 De analyse: Dongen in vergelijking met andere gemeenten De risico’s 8. De draaiknoppen 9. De overall conclusie 10. De kadernota

De risico’s • Faillissementsrisico: risico dat geldverstrekkers niet meer willen lenen. Risico is nihil voor gemeenten. • Kredietrisico: beperkt, gelet op omvang verstrekte leningen. Staat los van omvang schulden. • Renterisico: op korte en middellange termijn beperkt, mede door beheersmaatregelen (spreiding looptijden leningen). • Imagorisico: Dongen scoort laag in openbare benchmarks. Dit straalt af op de gemeente. • Risico op onvoldoende reserve: de beperkte vermogenspositie zorgt ervoor dat er weinig ruimte is om tegenvallers op te vangen.

De risico’s Beheersing renterisico: Het grootste gedeelte van de schuld ligt nog lang vast

Leensom

- 5jaar; jaar; 9,3 >020 mln; 12,8 mln; [PERCENTA [PERCENTA GE] 5 - 10 jaar; GE] 15 - 20 jaar; 18,5 mln; [PERCENTA 25 mln;10 - 15 jaar; [PERCENTA 2,4 mln; GE] GE] [PERCENTA GE]

De risico’s Beheersing renterisico: De leningen met de hoogste percentages lopen binnenkort af

Resterende looptijd in jaren 3%>- 4%; 4%; 12jaar jaar 2% - 3%; 32 jaar 0% - 1%; 68 jaar

1% - 2%; 69 jaar

De risico’s Conclusies • De risico’s van de schuld liggen primair bij de betaalbaarheid van de kapitaallasten. Dit risico wordt als laag ingeschat en doet zich bovendien pas op een langere termijn voor. • De lage vermogenspositie leidt wel tot een acuut risico. De ruimte om tegenvallers op te vangen is zeer beperkt. Bij een (dreigend) negatief eigen vermogen moeten direct maatregelen genomen worden.

Agenda 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 

Welkom Doel vandaag De motie en het verdere proces De systematiek: liquiditeitsbehoefte De analyse: verklaring schuldgroei 2016-2024 De analyse: Dongen in vergelijking met andere gemeenten De risico’s De draaiknoppen 9. De overall conclusie 10. De kadernota

De draaiknoppen De knoppen om aan te draaien zijn bekend: • Investeringen verlagen • Vergroten van het primair surplus: – inkomsten verhogen – uitgaven verlagen • Gemeentelijk bezit verkopen

De draaiknoppen Investeringen verlagen • Direct minder geld nodig, liquiditeitsbehoefte daalt. • Netto schuldquote verbetert: bij een daling van de investeringen met 1 miljoen per jaar, verbetert de schuldquote met 1,5 procentpunt per jaar. • Klein effect op de solvabiliteit: stijging van 0,1 procentpunt per jaar bij 1 miljoen minder investeringen.

De draaiknoppen Inkomsten verhogen • Primair surplus verbetert, schulden nemen af en eigen vermogen neemt toe. • Netto schuldquote verbetert: bij een toename van de inkomsten met 1 miljoen per jaar, verbetert de schuldquote met 2,25 procentpunt per jaar. • Ook effect op de solvabiliteit: stijging van 0,75 procentpunt per jaar bij 1 miljoen hogere inkomsten.

De draaiknoppen Uitgaven verlagen • Primair surplus verbetert, schulden nemen af en eigen vermogen neemt toe. • Netto schuldquote verbetert: bij een verlaging van de uitgaven met 1 miljoen per jaar, verbetert de schuldquote met 1,5 procentpunt per jaar. • Ook effect op de solvabiliteit: stijging van 0,75 procentpunt per jaar bij 1 miljoen minder uitgaven.

De draaiknoppen Gemeentelijk bezit verkopen • Opbrengsten zorgen voor daling liquiditeitsbehoefte. • Effect is eenmalig. Opbrengsten niet gebruiken voor nieuwe uitgaven of investeringen. • Netto schuldquote verbetert: bij een verkoop van 5 miljoen, verbetert de schuldquote eenmalig met 8 procentpunt. • Klein effect op de solvabiliteit: eenmalige stijging van 0,2 procentpunt bij verkoop van 5 miljoen aan bezittingen.

Agenda 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 

Welkom Doel vandaag De motie en het verdere proces De systematiek De analyse: verklaring schuldgroei 2016-2024 De analyse: Dongen in vergelijking met andere gemeenten De risico’s De draaiknoppen De overall conclusie 10. De Kadernota

De overall conclusie • Er bestaan legitieme redenen om te lenen • Het levert de gemeente ook wat op; het maakt voorzieningen mogelijk die anders onbereikbaar zijn • De risico's zijn te overzien en beheersbaar • Wel belangrijk dat duidelijkheid bestaat over de gewenste ontwikkeling van de schuld • Zeker omdat niets doen na 2024 betekent dat schuld blijft groeien • Die extra kapitaallasten zijn op te vangen, maar de wenselijkheid hiervan is een politieke afweging • Versterking van de vermogenspositie is gewenst om meer ruimte te hebben voor onvoorziene tegenvallers

Agenda 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 

Welkom Doel vandaag De motie en het verdere proces De systematiek De analyse: verklaring schuldgroei 2016-2024 De analyse: Dongen in vergelijking met andere gemeenten De risico’s De draaiknoppen De overall conclusie De Kadernota

De kadernota Meerdere scenario’s met daarin per scenario: • Gewenst niveau schuldquote (normering) • Tempo waarin dit niveau wordt gerealiseerd • Benodigde keuzes (investeringen, inkomsten, uitgaven, bezittingen) • Effect op de solvabiliteit • Overige impact, indicatie haalbaarheid, kanttekeningen

Afronding & Vragen