20231123-01 Bijl4- Infosheet alcoholbeleid sport NOCNSF

Expertisecentrum Alcohol

Infosheet Verantwoord alcoholbeleid in sportkantines Hoe ga je hiermee aan de slag in jouw sportkantine? In sportkantines wordt vaak alcohol geschonken en het is belangrijk hier op een verantwoorde wijze mee om te gaan. Sportverenigingen kunnen hun leden ondersteunen in het maken van gezonde(re) keuzes door het opstellen en naleven van een alcoholbeleid. Om sportkantines hiervoor te motiveren, zetten we in deze infosheet redenen op een rij om aan de slag te gaan met alcoholbeleid in sportkantines. Daarnaast geven we tips om het alcoholbeleid op te stellen én geven we voorbeelden van verantwoord alcoholbeleid in sportkantines. Deze voorbeelden komen uit binnen- en buitenland. Deze infosheet heeft als doel (bestuurs)leden van sportverenigingen met een kantine, beheerders van commerciële sportkantines en gemeenteambtenaren die zich bezighouden met alcoholbeleid in sportkantines op weg te helpen met het opstellen en handhaven van een verantwoord alcoholbeleid. Onderaan deze infosheet staat een checklist voor het opstellen of herzien van alcoholbeleid in sportkantines.

Trimbos-instituut

1

Inhoud

Zes redenen om in jouw sportkantine aan de slag te gaan met verantwoord alcoholbeleid

pagina 3

Reden 1: Je  voorkomt een boete

pagina 3

Reden 2: Alcohol is schadelijk voor de gezondheid

pagina 3

Reden 3: Sporters drinken meer dan niet-sporters

pagina 3

Reden 4: Zien drinken, doet drinken

pagina 3

Reden 5: De omgeving heeft invloed op (drink)gedrag

pagina 3

Reden 6: Je sluit aan bij een brede maatschappelijke beweging

pagina 3

Tips voor het opstellen van verantwoord alcoholbeleid in sportkantines

pagina 4

Tip 1: Maak een plan voor integraal alcoholbeleid

pagina 4

Tip 2: Creëer draagvlak binnen de sportvereniging

pagina 4

Tip 3: Borg het alcoholbeleid

pagina 5

Tip 4: Communiceer over alcoholbeleid en –regels

pagina 5

Tip 5: Ontwikkel een integraal gezondheidsbeleid

pagina 6

Voorbeelden op een rij

pagina 7

Thema 1: Naleving Drank- en Horecawet

pagina 7

Thema 2: Het goede voorbeeld geven

pagina 7

Thema 3: Aanbod en zichtbaarheid

pagina 8

Thema 4: Sfeer en veiligheid

pagina 9

Thema 5: Beleid

pagina 9

Extra Thema: Samenwerken met de gemeente

pagina 10

Checklist: Verantwoord alcoholbeleid in sportkantines

pagina 12

2

Trimbos-instituut

Inhoud Zes redenen om in jouw sportkantine aan de slag te gaan met verantwoord alcoholbeleid

Waarom is het belangrijk om verantwoord alcoholbeleid

vaak en voldoen ze vaker aan de beweegnorm dan niet-

op te stellen voor sportkantines? Of om het huidige

sporters (7). Op het gebied van alcohol scoren sporters juist

alcoholbeleid onder de loep te nemen? Hieronder zetten we

slechter dan niet-sporters; volwassenen die wekelijks sporten,

zes redenen op een rij.

drinken gemiddeld meer alcohol dan niet-sporters (7,2 vs. 6,6 glazen alcohol per week) in Nederland (8). Ook voldoet

Reden  Je voorkomt een boete voor je vereniging

minder dan een derde van de sporters aan de Nederlandse

Volgens de Drank- en Horecawet

richtlijnen van de Gezondheidsraad (‘Drink geen alcohol, of

(1)

mag je geen alcohol

verkopen aan personen onder de 18 jaar en personen waarvan

in ieder geval niet meer dan één glas per dag’ (3)), terwijl dit

je weet dat ze dit doorgeven aan personen onder de 18 jaar

onder niet-sporters bijna de helft is (8). Door te werken aan

(wederverstrekking). Daarnaast mag je volgens het Wetboek

verantwoord alcoholbeleid in sportkantines, kun je sporters

van Strafrecht

(2)

geen alcohol verkopen en schenken aan

ondersteunen om ook op dit vlak gezonder te leven.

personen die in een kennelijke staat van dronkenschap verkeren. Reden  Zien drinken, doet drinken Wordt één van deze wetten in jouw sportkantine overtreden,

De sportkantine is een plek waar kinderen en jongeren ook

dan kan de gemeente of de politie hierop handhaven

vaak hun tijd doorbrengen. Hier komen zij in aanraking

en ervoor kiezen de vergunning voor het verkopen van

met personen die alcohol drinken. Kinderen en jongeren die

alcohol in te trekken of een boete uitschrijven (1, 2). Duidelijk

anderen zien drinken hebben een grotere kans om zelf (meer)

alcoholbeleid kan barvrijwilligers ondersteunen om de wet na

te gaan drinken (9). Verantwoord alcoholbeleid kan bijdragen

te leven en boetes te voorkomen.

aan het uitstellen van het moment dat jongeren beginnen met alcoholgebruik en kan hierdoor helpen om (problematisch)

Reden  Alcohol is schadelijk voor de gezondheid

alcoholgebruik onder jongeren te voorkomen.

Alcoholgebruik kan schadelijke gevolgen hebben voor je gezondheid. Zo vergroot overmatig alcoholgebruik het

Reden  De omgeving heeft invloed op (drink)gedrag

risico op hart- en vaatziekten, diverse kankersoorten en

Hoe de omgeving is ingericht, heeft invloed op het

leverziekten (3). Voor jongeren is alcohol extra riskant: alcohol

gedrag van mensen en dus ook op hun alcoholgebruik. Zo

kan een negatieve invloed hebben op de ontwikkeling

hebben de prijs en beschikbaarheid van alcohol invloed op

van de hersenen . Daarnaast hebben jongeren die vroeg

alcoholgebruik, net als alcoholreclame (10). Een verantwoord

beginnen met het drinken van alcohol een grotere kans op

alcoholbeleid in sportkantines draagt bij aan een gezonde

een alcoholverslaving later in hun leven. Bovendien kan veel

sportomgeving, waarin je bezoekers ondersteunt in het

drinken in korte tijd leiden tot alcoholvergiftiging, coma

maken van gezonde keuzes.

(4)

en soms zelfs tot overlijden . Specifiek voor sporters kan (5)

alcoholgebruik negatieve gevolgen hebben op het herstel na

Reden  Je sluit aan bij een brede maatschappelijke

het sporten, de aanmaak van eiwitten en de hormoonbalans

beweging

. Daarnaast kan overmatig alcoholgebruik leiden tot (on)

(6)

In november 2018 heeft staatssecretaris Blokhuis van het

bedoeld letsel, zoals (verkeers)ongevallen of (huiselijk) geweld.

ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport samen met ruim zeventig maatschappelijke organisaties en bedrijven het

Door het opstellen en handhaven van verantwoord

Nationaal Preventieakkoord (11) ondertekend. In dit akkoord

alcoholbeleid draag je bij aan het voorkomen en terugdringen

staan afspraken om roken, overgewicht en problematisch

van gezondheidsschade door alcoholgebruik bij bezoekers

alcoholgebruik te verminderen. Er is speciale aandacht voor

van je sportkantine. Op deze manier draag je bij aan hun

het creëren van een gezonde sportomgeving in het akkoord.

gezondheid.

Een gezonde sportomgeving is een rookvrije omgeving met voornamelijk gezonde voeding en een verantwoord

Reden  Sporters drinken meer dan niet-sporters

alcoholbeleid. Steeds meer sportverenigingen gaan

Over het algemeen hebben sporters een gezondere leefstijl

hiermee aan de slag. Door te werken aan een verantwoord

dan niet-sporters. Zo hebben sporters vaker een gezond

alcoholbeleid in je sportkantine, draag je bij aan deze

gewicht, eten ze vaker groenten en fruit, roken ze minder

maatschappelijke beweging naar gezonde omgevingen (11).

Trimbos-instituut

3

Inhoud

Werkwijze Ten grondslag aan deze infosheet ligt een onderzoek dat het Trimbos-instituut heeft uitgevoerd in opdracht van NOC*NSF. Het doel van het onderzoek was om goede voorbeelden van verantwoord alcoholbeleid in sportkantines op een rij te zetten. Voor dit onderzoek is gebruik gemaakt van (wetenschappelijke) literatuur en semigestructureerde interviews met diverse partijen. In de literatuur is onderzocht welke voorbeelden er zijn in het binnen- (13) en buitenland (14-16) voor verantwoord alcoholbeleid. De interviews zijn gehouden voor voorbeelden uit Nederland. 14 Nederlandse sport­ verenigingen zijn geïnterviewd, (7 voetbal, 2 tennis, 1 hockey, 1 korfbal, 1 atletiek, 1 toer- en ren en 1 sporthal) waarvan bekend is dat zij actief werken aan verantwoord alcoholbeleid. Daarnaast zijn vier sportbonden geïnterviewd, namelijk de KNVB, KNHB, KNLTB en KNKV. Ook is gesproken met de gemeente Haarlem (17), de gemeente Tilburg, GGD Hart voor Brabant (18), gemeente Nijmegen en onderzoeksbureau Objectief.

Tips voor het opstellen van verantwoord alcoholbeleid in sportkantines

Veel sportverenigingen hebben al een alcoholbeleid, maar in

Gedegen alcoholbeleid gaat over alle elementen van het

veel gevallen is er ruimte voor verbetering. De naleving van de

serveren van alcohol, namelijk: naleving van de Drank- en

leeftijdsgrens is namelijk laag in sportkantines (20,2% in 2018)

Horecawet, aanbod en zichtbaarheid, het goede voorbeeld

(12)

. Onderstaande tips helpen bij het opstellen of vernieuwen

geven, sfeer en veiligheid, beleid en samenwerking met de

van een verantwoord alcoholbeleid in sportkantines. Deze tips

gemeente. Zorg dat het beleid op ieder van deze thema’s

helpen jouw sportvereniging ook om invulling te geven aan

beschrijft wat er moet gebeuren. Zie hiervoor het onderdeel

de Richtlijnen voor Alcoholbeleid in Sportclubs van NOC*NSF.

‘Voorbeelden op een rij’ en bekijk de Richtlijnen voor

Vervolgens geven we voorbeelden van hoe het beleid ingevuld

Alcoholbeleid van Sportclubs van NOC*NSF.

kan worden. In de checklist onderaan het document kun je Tip  Creëer draagvlak binnen de sportvereniging

nagaan of je overal aan hebt gedacht.

Om te zorgen dat de (bestuurs)leden van de sportvereniging Tip  Maak een plan voor integraal alcoholbeleid

het alcoholbeleid uitdragen en uitvoeren, is het belangrijk om

Bedenk een plan van aanpak voor jouw club om aan de slag

te werken aan draagvlak. Dit kan bijvoorbeeld door:

te gaan met verantwoord alcoholbeleid. Onderzoek eerst of

• In gesprek te gaan met de vereniging: maak het

er al alcoholbeleid is in jouw club en zet alle huidige regels

alcoholbeleid bespreekbaar. Gebruik hiervoor bijvoorbeeld

en afspraken op een rij. Stel vervolgens een persoon of

ledenvergaderingen, overleggen met barvrijwilligers of

commissie verantwoordelijk voor het opstellen of herzien van

organiseer klankbordsessies. Zo kan iedereen worden

het alcoholbeleid.

gehoord en kunnen gezamenlijke afspraken gemaakt worden.

4

Trimbos-instituut

Inhoud Tip  Communiceer over alcoholbeleid en -regels

• (Leden)bijeenkomsten: veel sportverenigingen organiseren avonden voor leden, en dan met name

Zodra er duidelijke regels en concrete afspraken zijn gemaakt

voor ouders van jeugdleden, over alcohol. Hier

over het alcoholbeleid, is communicatie hierover belangrijk.

worden de risico’s van alcoholgebruik besproken. Soms

Zorg dat afspraken helder zijn. Dit kan op de volgende

organiseert de gemeente deze avonden. Ook organiseren

manieren:

de sportbonden, NOC*NSF en Stichting Jeugd en

• Communicatie aan barvrijwilligers: zorg dat personen

Alcohol inspiratiebijeenkomsten (zie ‘Aan de slag met

achter de bar goed op de hoogte zijn van de regels en

een gezonde sportomgeving’). Tijdens deze (leden)

hier vlak voor hun dienst aan worden herinnerd. Dit

bijeenkomsten kun je het gesprek aangaan met ouders en

kan door een barcoach, een herinneringsmail of een

andere aanwezigen over alcoholbeleid in de sportkantine.

berichtje via WhatsApp. Geef hier aan dat het belangrijk

Ze kunnen zelf ideeën aandragen, of je kunt het hoe en

is dat ze zich aan het beleid houden en geef tips hoe ze

waarom van het beleid uitleggen.

dit kunnen doen. Materialen van de NIX18-campagne kunnen daarnaast gebruikt worden om ook achter de

Tip  Borg het alcoholbeleid

bar de regels te communiceren aan de barvrijwilligers

Naast de opstelling van een verantwoord alcoholbeleid, is de

en hen te ondersteuning in de naleving ervan. Als er

borging en naleving van belang. Een aantal zaken die hierbij

onduidelijkheid ontstaat over de regels, kunnen ze

kunnen ondersteunen:

verwijzen naar de materialen.

• Bestuur draagt alcoholbeleid uit: het bestuur moet

• Communicatie in de kantine: draag in de kantine

zelf geloven in het alcoholbeleid en dit ook uitdragen

duidelijk het alcoholbeleid en de NIX18-boodschap

naar de rest van de leden van de sportvereniging. Zo

uit. Met diverse materialen kunnen de regels duidelijk

is er duidelijk beleid waar barvrijwilligers en andere

gecommuniceerd worden aan de leden en bezoekers.

betrokkenen op terug kunnen vallen. Bij sommige

Denk hierbij aan posters, huisregels, stickers, bordjes,

verenigingen wordt binnen het bestuur regelmatig

tapruiters, etc.

besproken hoe het ervoor staat en wat er nog gedaan kan worden ter verbetering.

• Communicatie in de sportomgeving: ook in de rest van de sportomgeving is het belangrijk om duidelijk

• Projectteam of commissie voor alcoholbeleid: je kunt

te communiceren over de regels. Met bordjes langs

ervoor kiezen om de eindverantwoordelijkheid voor het

de velden, op het terras en in de kleedkamers kun je

alcoholbeleid neer te leggen bij een projectteam of bij

duidelijk maken wat de schenktijden zijn en waar wel en

een commissie, zoals de Kantinecommissie. Sommige

waar geen alcohol geconsumeerd mag worden.

sportverenigingen hebben ook een commissie Sportiviteit

• Communicatie aan leden: bepaalde leden hebben een

en Respect of een bestuurslid Normen en Waarden,

extra verantwoordelijkheid als het gaat om alcoholbeleid.

die bijvoorbeeld gaat over fair play en alcoholbeleid. Zij

Denk hierbij aan coaches van jeugdteams en ouders van

spreken ook mensen aan bij bijvoorbeeld dronkenschap

jeugdleden. Wijs hen op de regels, afspraken en hun

in de sportkantine.

verantwoordelijkheid.

• Verantwoordelijke achter de bar: daarnaast kun

• Online communicatie: zorg ervoor dat het alcoholbeleid

je bij iedere bardienst iemand aanstellen die

goed en duidelijk beschreven te vinden is op de website

eindverantwoordelijke is, bijvoorbeeld een barcoach.

van de sportvereniging. Besteed ook in berichten op

Soms heeft de barcoach een ander tenue aan achter de

de website of in nieuwsbrieven af en toe aandacht

bar, zodat deze herkenbaar is. Dit is een persoon die veel

aan het belang van het naleven van het beleid. Verder

ervaring heeft in de horeca. Deze persoon is extra scherp

kan bij aankondiging van evenementen duidelijk

op het beleid, zoals het controleren op de leeftijd, en

gecommuniceerd worden over de regels rondom alcohol,

spreekt de rest van de personen achter de bar aan op de

zoals leeftijdsgrenzen.

naleving. Kijk op www.nix18voorprofs.nl en op materialen.nix18.nl voor (gratis) materialen om de NIX18-boodschap uit te dragen.

Trimbos-instituut

5

Inhoud Tip  Ontwikkel een integraal gezondheidsbeleid

kunnen (gedeeltelijk) overlappen en elkaar versterken. In het

Veel sportkantines werken aan een gezondere sportomgeving

beleid van de sportvereniging kunnen deze zaken dan ook

in het algemeen, niet alleen op het gebied van alcohol, maar

worden gekoppeld. Voor ondersteuning hierbij, zie het ‘Aan

ook op het gebied van voeding en roken. Deze thema’s

de slag met een gezonde sportomgeving’.

Aan de slag met een gezonde sportomgeving Team:Fit (een onderdeel van JOGG) zet zich in voor

rookbeleid en rookvrije club en het stimuleren van het

een gezondere sport. Samen met o.a. verenigingen,

beschikbaar maken van gezondere keuzes wat betreft

gemeenten en sportbonden maken ze het

eten en drinken.

voedingsaanbod van sportkantines, -accommodaties en -evenementen gezonder en gaan ze voor gezondere

De beweging van de Rookvrije Generatie zet zich in

sportsponsoring. Ook is er aandacht voor een rookvrij

voor het creëren van rookvrije omgevingen op openbare

sportterrein en verantwoord alcoholgebruik. Neem een

plekken. Wil jouw sportvereniging ook (gedeeltelijk)

kijkje op www.teamfit.nl voor de mogelijkheden.

rookvrij worden? Neem dan eens een kijkje op de website van de Rookvrije Generatie. De Team:Fit coaches

NOC*NSF biedt een inspiratiesessie Gezonde

kunnen ook adviseren over het rookvrij maken van

Sportomgeving aan voor sportclubs. In de inspiratiesessie

jouw vereniging volgens de richtlijnen van de Rookvrije

komen de volgende zaken aan bod: het tegengaan van

Generatie.

problematisch alcoholgebruik, het streven naar een

6

Trimbos-instituut

Inhoud Voorbeelden op een rij

Hieronder hebben we voorbeelden van verantwoord

bij elkaar langs. Iemand tussen de 18 en 25 jaar bestelt

alcoholbeleid in sportkantines op een rij gezet. Deze

dan een alcoholisch drankje en checkt of er dan naar ID

voorbeelden helpen jouw sportvereniging om invulling te

wordt gevraagd. Verder noteren ze of er communicatie-

geven aan de Richtlijnen voor Alcoholbeleid in Sportclubs

uitingen zijn over de leeftijdsgrens, bijvoorbeeld door

van NOC*NSF. De voorbeelden komen voort uit gesprekken

middel van NIX18 stickers of huisregels. Op regelmatige

met diverse sportverenigingen, commercieel beheerders van

momenten houden ze een evaluatieronde met elkaar en

sportkantines, maatschappelijke organisaties en gemeenten,

bespreken ze de resultaten. Op deze manier stimuleren

uit wetenschappelijke literatuur en uit initiatieven in het

ze elkaar om aandacht te blijven houden voor het vragen

buitenland. Je kunt de voorbeelden overnemen of gebruiken

naar ID.

als inspiratie voor het alcoholbeleid in jouw sportvereniging.

• Campagne naar ID vragen en ID tonen normaal maken:

Net zoals de Richtlijnen van NOC*NSF, zijn de voorbeelden

in Haarlem hebben de gemeente en sportverenigingen

opgedeeld in de thema’s: naleving Drank- en Horecawet,

samen een campagne ontwikkeld voor in de sportkantine.

aanbod en zichtbaarheid, goede voorbeeld geven, sfeer en

De aanleiding hiervoor was de slechte naleving van de

veiligheid en beleid. Daarnaast geven we suggesties voor de

leeftijdsgrens die bleek uit het testkoperonderzoek door

samenwerking met de gemeente. Verantwoord alcoholbeleid

de gemeente. Het doel van de campagne is om het

combineert acties voor ieder van deze thema’s. Gebruik de

tonen van ID vanzelfsprekend te maken voor jongeren

checklist onderaan dit document om na te lopen of je overal

en om het vragen naar ID makkelijker te maken voor

aan hebt gedacht.

vrijwilligers. Zie deze pagina voor de campagne. • Leeftijd vaststellen met ID-scanner: sommige

Thema  Naleving Drank- en Horecawet

sportverenigingen maken gebruik van een ID-scanner.

Het is belangrijk om je als sportvereniging te houden aan de

Dit is een apparaat dat van een ID-kaart, rijbewijs of

wetgeving (zie voor uitleg reden 1).

paspoort de leeftijd en echtheid kan checken. Dit maakt het voor barvrijwilligers laagdrempeliger om naar een ID

Voor barvrijwilligers kan het lastig zijn om te vragen naar

te vragen. Zo kunnen ze uitleggen dat het de regel is om

een ID om zo de leeftijdsgrens na te leven; ze hebben vaak

eerst een ID te scannen voor ze alcohol mogen verkopen

weinig routine omdat ze meestal maar een paar keer per jaar

en hoeven ze zelf geen leeftijd uit te rekenen. De scanner

achter de bar staan. Ook kan het ongemakkelijk zijn om bij

kan worden gebruikt achter de bar, om te controleren op

bekenden naar een ID te vragen of om alcohol te weigeren.

wederverstrekking en aan de deur bij een 18+ feest. Een

De volgende voorbeelden kunnen helpen om de wet na te

ID-scanner kost ca. €200. In sommige gevallen wordt de

leven:

scanner vergoed door de gemeente. Sportverenigingen

• Duidelijke regels en instructies achter de bar:

kunnen ook een sponsor zoeken om bij te dragen aan de

Communiceer de regels en instructies duidelijk aan

kosten voor een ID-scanner.

de barvrijwilligers en zorg dat iedereen de e-learning ‘Verantwoord alcohol schenken’ heeft gevolgd. Stuur

Thema  Het goede voorbeeld geven

vlak voor aanvang van de bardienst een reminder aan de

Zoals beschreven bij reden 4 leidt het zien van alcohol

regels, bijvoorbeeld via een mail of WhatsApp berichtje.

drinken sneller tot alcoholgebruik bij kinderen en jongeren.

Zorg ook dat de barvrijwilliger zich gesteund voelt in

Stel schenktijden in om het goede voorbeeld te geven (vooral

het uitdragen en uitvoeren van de regels. Als de regels

door mensen met een voorbeeldfunctie) en kinderen en

duidelijk zijn voor iedereen, zowel voor de barvrijwilliger

jongeren zo min mogelijk bloot te stellen aan alcoholgebruik.

als de bezoeker, wordt het gemakkelijker om deze na te leven.

Schenktijden

• Onderling mysteryshoponderzoek met sportverenigingen:

• Flexibele schenktijden: je kunt kiezen voor flexibele

een aantal sportverenigingen hebben met elkaar

schenktijden, door bijvoorbeeld niet te schenken als meer

afgesproken om mysteryshoponderzoek te doen bij

dan 25% van de aanwezigen jeugd is of pas te schenken

elkaar in de kantine. Ieder kwartaal of half jaar gaan ze

nadat de laatste jeugdwedstrijd is afgelopen.

Trimbos-instituut

7

Inhoud • Vaste schenktijden: ook kun je kiezen voor vaste

• Geen alcohol achter de bar: het is belangrijk dat de

schenktijden, bijvoorbeeld vanaf 12:00 uur of 16:00 uur

barvrijwilligers oplettend zijn en daarom niet drinken. Zo

of de gehele zaterdag niet, omdat dan de jeugd speelt.

geven ze het goede voorbeeld en kunnen ze adequaat

Tijdens jeugdtoernooien is het ook goed om geen alcohol

handelen bij voorvallen of incidenten.

te schenken, of bijvoorbeeld pas vanaf 16:00 uur.

• Geen alcohol tijdens jeugdactiviteiten: om het goede

• Inrichting bar aanpassen tijdens schenktijden: nog een

voorbeeld te geven aan jeugdleden is het belangrijk om

keuze is om een aantal zaken binnen de sportkantine

geen alcohol te schenken tijdens jeugdactiviteiten, zoals

aan te passen afhankelijk van of er op dat moment

wedstrijden, trainingen of toernooien.

wel of geen alcohol wordt geschonken. Sluit de tap

• Geen alcohol trakteren: leden met een voorbeeldfunctie,

bijvoorbeeld niet aan op momenten dat er geen alcohol

zoals het bestuur of de coaches, geven het goede

geschonken mag worden, maak de spoelbakken leeg en

voorbeeld door geen alcohol te trakteren.

berg alcoholglazen uit het zicht op. Kantines die gebruik maken van digitale prijslijsten kunnen op momenten dat

Thema  Aanbod en zichtbaarheid

er geen alcohol wordt geschonken een prijslijst tonen

Zoals beschreven bij reden 5 heeft de omgeving een

waar geen alcoholische dranken op staan. Zodra er wel

belangrijke invloed op (drink)gedrag. Hierbij valt te denken

alcohol wordt geschonken, wordt er een andere prijslijst

aan de prijzen voor drankjes, schenktijden voor alcohol, het

getoond, met ook alcoholische dranken. Je kunt ook

aanbod en de plekken waar gedronken mag worden. De

bordjes op de bar zetten op momenten dat er geen

volgende voorbeelden laten zien hoe je de sportomgeving op

alcohol wordt geschonken, waarop dit vermeldt staat.

een gezonde manier kunt inrichten:

• Ander personeel tijdens schenktijden: nog een mogelijkheid is het plaatsen van ander personeel achter

Prijsbeleid

de bar op momenten dat er alcohol wordt geschonken.

• Alcoholvrij goedkoper dan alcoholisch: maak alle

Bijvoorbeeld ervaren personen achter de bar als er

alcoholvrije dranken aantrekkelijker dan alcoholische

geschonken wordt en minder ervaren personen als er niet

dranken door ze goedkoper te maken en het aanbod te

geschonken wordt, zoals ouders van kinderen die op dat

vergroten. N.B. Alcoholvrij bier en alcoholvrije wijn zijn

moment spelen.

niet bedoeld voor minderjarigen. Zie de website van het

• Geen alcoholvrij buiten schenktijden: ook kun je ervoor

Expertisecentrum Alcohol voor meer informatie. • Geen acties met alcohol: om overmatig alcoholgebruik te

kiezen om op momenten dat er geen alcohol wordt geschonken, ook geen alcoholvrij bier te schenken. De

voorkomen, is het belangrijk om geen prijsacties te houden

reden hiervoor is dat een flesje, blikje of glas alcoholvrij

met alcoholische dranken. Dit betekent dat alcohol niet in

bier er nagenoeg hetzelfde uitziet als bier met alcohol.

de aanbieding komt en dat er geen happy hours zijn.

Door deze dranken niet te schenken, wordt voorkomen

• Alcohol in eenpersoons porties verkopen: verkoop

dat mensen het idee krijgen dat er bier verkrijgbaar is.

alcohol alleen in eenpersoons porties (glas/flesje). Bied geen pitchers, meters bier, kratten bier of andere

Het goede voorbeeld geven

grote hoeveelheden drank aan. Dit speelt overmatig

• Het bestuur draagt het alcoholbeleid uit: de leden

alcoholgebruik en drinken onder groepsdruk in de hand.

van het bestuur voelen zich verantwoordelijk voor het alcoholbeleid en geven het goede voorbeeld. Ze hebben

Aanbod

aandacht voor het alcoholbeleid en spreken personen aan

• Alcoholvrije dranken duidelijk in het zicht: zorg dat ge­­zondere en alcoholvrije dranken duidelijk in het zicht staan. Zo

die zich niet aan de regels houden.

is het duidelijk voor bezoekers welke dranken in het aanbod zitten en worden ze verleid om alcoholvrij te kiezen. Koppel je alcoholbeleid aan je

• Alcoholische dranken minder duidelijk in het zicht:

voedingsbeleid: zet gezondere, alcohol-

zorg ervoor dat alcoholische dranken minder duidelijk

vrije dranken in de spotlight. Kijk op

zichtbaar zijn. Dit kan bijvoorbeeld door alcoholische

de website van Team:Fit voor de richt-

dranken in een gesloten koelkast te zetten en/of niet op

lijnen voor gezondere sportkantines.

ooghoogte te plaatsen. • Beperk het aanbod alcoholische dranken: door het aanbod alcoholische dranken te beperken, zijn mensen

8

Trimbos-instituut

Inhoud minder snel geneigd om hiervoor te kiezen. Bied

met de auto zijn alcohol blijven bestellen. Je kunt ook een

bijvoorbeeld geen speciaalbieren, zware bieren of sterke

taxi bellen voor iemand die te veel gedronken heeft.

dranken aan. Beperk of stop daarnaast reclame voor alcoholische dranken.

• Sancties bij incidenten: je kunt ervoor kiezen om sancties op te leggen als mensen te ver gaan. Bijvoorbeeld als mensen (verbaal) geweld gebruiken, nadat ze te veel

Thema  Sfeer en veiligheid

gedronken hebben. Het kan een optie zijn om iemand

De sfeer en veiligheid in de sportkantine zijn de

(tijdelijk) niet mee te laten doen aan wedstrijden en/of

verantwoordelijkheid van alle aanwezigen. Iedereen let

trainingen bijvoorbeeld. Deze sancties kunnen bijvoorbeeld

hierop en spreekt elkaar aan op ongewenst gedrag.

worden vastgesteld door een commissie Sportiviteit en

• Ambassadeur opstellen: maak een persoon of commissie

Respect of een bestuurslid Normen en Waarden.

ambassadeur van de sfeer en veiligheid; deze persoon spreekt mensen aan wanneer nodig. Dit kan bijvoorbeeld

Thema  Beleid

een actief lid zijn, een Commissie Sportiviteit en Respect

Het is belangrijk om alcoholbeleid voor alle bovengenoemde

of een bestuurslid Normen en Waarden.

thema’s op te stellen. Gebruik hiervoor de Tips voor het

• Ouders aanspreken: het is ook belangrijk en zinvol om

opstellen van verantwoord alcoholbeleid in sportkantines op

ouders aan te spreken als hun minderjarige kind met

pagina 4. Daarbij is het belangrijk dat alle barvrijwilligers op

alcohol in de kantine staat. Dit kan in een gesprek of via

de hoogte zijn van de wet- en regelgeving en dat het beleid

een brief. Ook als ouders alcohol doorgeven aan hun

wordt vastgelegd.

minderjarige kinderen, is het van belang ze hierop aan te

• E-learning ‘Verantwoord alcohol schenken’: In deze gratis e-learning leren barvrijwilligers de wet- en regelgeving

spreken. • Alcohol en verkeer: vaak spreken mensen elkaar erop aan

rondom de leeftijdsgrens en dronkenschap en oefenen

als leden in de auto of op de (elektrische) fiets stappen

ze met situaties achter de bar. Het advies is dat iedereen

nadat ze (te) veel hebben gedronken. Soms vragen de

die binnen de sportvereniging achter de bar staat, de

personen achter de bar al of mensen met de auto zijn als

e-learning volgt. Tijdens het schenken van alcohol moet er

ze alcohol willen drinken of weigeren ze als mensen die

altijd iemand in de kantine aanwezig zijn die het certificaat

Trimbos-instituut

9

Inhoud

van de e-learning of een diploma Sociale Hygiëne heeft behaald. Het is handig om een overzicht bij te houden van

maken voor barvrijwilligers. • Bewaking en controle: je kunt er ook voor kiezen om

leden die over een certificaat beschikken. De e-learning is

bewaking in te huren bij feesten, afhankelijk van het type

beschikbaar via: https://verantwoordalcoholverkopen.nl/

feest. Zij controleren aan de deur de leeftijdsgrens (evt.

sport.

met een ID-scanner), weigeren personen die dronken en/

• Model Bestuursreglement NOC*NSF: NOC*NSF heeft een model bestuursreglement Alcohol in Sportkantines opgesteld. Deze is gratis te downloaden via hun

of minderjarig zijn en controleren eventueel tassen op zelf meegenomen drank. • Beleid achter de bar: tijdens feesten staat vaak

website en kun je aanpassen aan de situatie bij jouw

ervaren personeel achter de bar of wordt professioneel

sportvereniging.

personeel ingehuurd. Vaak wordt afgesproken dat een aantal mensen, los van het barpersoneel, geen alcohol

Evenementenbeleid

drinkt (bijv. bestuursleden of organisatie), zodat deze

Ook tijdens evenementen, zoals feesten of toernooien, is

aanspreekbaar zijn bij problemen.

het belangrijk om een verantwoord alcoholbeleid te hebben

• Type feesten: nog een mogelijkheid is om alleen besloten

om enerzijds te zorgen voor een juiste naleving van de wet

feesten te organiseren, met als doel om de band van

en anderzijds om overmatig alcoholgebruik te voorkomen of

de vereniging te versterken, niet het behalen van winst.

te verminderen. Ook hierbij geldt: maak duidelijke regels en

Feesten die puur gericht zijn op het drinken van alcohol

concrete afspraken. Hier een aantal voorbeelden van regels

(bijv. Oktoberfest) worden op sommige verenigingen

en afspraken die sportverenigingen vaak maken:

niet (meer) georganiseerd. Ook kun je ervoor kiezen de

• Leeftijdsgrens: kies ervoor om feesten te organiseren

kantine niet te laten afhuren voor feesten.

met een leeftijdsgrens, afhankelijk van het thema en

10

de doelgroep (18+/21+/25+). Als er wel minderjarigen

Extra thema: Samenwerken met de gemeente

mogen komen én er wordt alcohol geschonken, werk dan

De gemeente handhaaft de Drank- en Horecawet. Sommige

met een bandjessysteem, om minderjarigen herkenbaar te

gemeenten werken actief samen met sportverenigingen aan

Trimbos-instituut

Inhoud het alcoholbeleid en aan het verbeteren van de naleving

In de gemeente Haarlem heeft een dergelijke avond

van de wetgeving. Samenwerking met de gemeente is

bijvoorbeeld geleid tot het creëren van een campagne

geen onderdeel van de richtlijnen van NOC*NSF, maar

door de verenigingen en de gemeente samen. In de

kan de richtlijnen wel ondersteunen. Hieronder een aantal

gemeente Tilburg heeft zo’n avond er ook voor gezorgd

voorbeelden van succesvolle samenwerkingen tussen

dat sportverenigingen weer actiever gingen handhaven.

sportverenigingen en gemeenten:

• Verenigingsondersteuner: in sommige gemeenten

• Testkoperonderzoek door gemeente: sommige

is er een verenigingsondersteuner beschikbaar, die

gemeenten hebben afspraken gemaakt met hun

sportverenigingen onder meer kan ondersteunen in het

sportverenigingen over de naleving van de leeftijdsgrens.

alcoholbeleid. Deze kan bijvoorbeeld meedenken over

In plaats van toezichthouders die boetes uitschrijven,

verbetering van de naleving.

sturen ze testkopers die controleren of de naleving juist

• Drank- en Horecawetverordening voor paracommerciële

wordt gedaan. Met de uitkomst bepalen de gemeente

inrichtingen door de gemeente: de gemeente kan in

en de sportvereniging samen waar het alcoholbeleid

een Drank- en Horecawetverordening aanvullende

verbeterd kan worden, mocht dit nodig zijn.

bepalingen opnemen voor paracommerciële inrichtingen,

• Lokaal preventie- of sportakkoord: in sommige

waar sportverenigingen onder vallen. Hierin kunnen

gemeenten wordt een lokaal preventieakkoord, een

ze opnemen dat in paracommerciële inrichtingen geen

lokaal sportakkoord of een sportconvenant getekend. Dit

sterke drank mag worden geschonken en kunnen ze

kan een aanleiding zijn voor sportverenigingen om met

schenktijden vaststellen waarop in paracommerciële

de gemeente te gaan samenwerken aan een gezonde

inrichtingen wel/geen alcohol mag worden geschonken

sportomgeving in hun kantine.

(voorbeeld van een verordening: Stap).

• Bijeenkomsten vanuit gemeente: sommige gemeenten organiseren (regelmatig) een informatieavond voor sportverenigingen waarop ze met elkaar in gesprek gaan over o.a. alcoholbeleid in sportkantines en ervaringen uitwisselen. Testkoperonderzoek bij sportverenigingen

Neem contact op met je gemeente

kan de aanleiding zijn voor dit soort avonden. Dan

om na te gaan of jouw gemeente

worden zowel de verenigingen uitgenodigd waar juist is

actief is op bovenstaande zaken.

nageleefd, als de verenigingen waar het niet goed ging.

Mysteryshoponderzoek in Nijmegen

vereniging later in het kwartaal nogmaals gecontroleerd.

Aanleiding voor de gemeente Nijmegen,

2) Feedback: op dezelfde dag als de audit gaat de auditor

sportverenigingen en onderzoeksbureau Objectief om

nogmaals langs bij de vereniging om terug te koppelen of

samen te werken waren bestuurlijke boetes voor het

er goed is nageleefd met een Top/Tip-kaart. Indien ja: de

niet naleven van de leeftijdsgrens in sportverenigingen.

vereniging krijgt een Top-kaart. Indien nee: de vereniging

Samen zijn ze tot een oplossing gekomen: regelmatig

krijgt een Tip-kaart met tips voor het verbeteren van de

mysteryshoponderzoek. De gemeente doet geen

naleving. 3) Structureel inzicht: via een digitaal dashboard

controle; dit wordt nu vanuit Objectief gedaan. De

kunnen de verenigingen en de gemeente zien

aanpak bestaat uit 1) Regelmatig oefenen: ieder kwartaal

wat de uitkomsten van de audits waren. 4) Ieder kwartaal

gaat een mysteryshopper langs bij iedere deelnemende

worden de resultaten besproken met de gemeente en

sportvereniging voor controle samen met een auditor. De

de sportverenigingen. Deze aanpak heeft geleid tot

auditor registreert of er naar leeftijd wordt gevraagd, of

een toename in de naleving van de leeftijdgrens in

naar een ID wordt gevraagd en of alcohol wordt verkocht.

sportkantines bij de deelnemende verenigingen.

Ook andere aanvullende inzichten (bijvoorbeeld of het druk is) worden geregistreerd. Als het fout ging wordt de

Meer informatie is te vinden op www.bureauobjectief.nl.

Trimbos-instituut

11

Inhoud Checklist: Verantwoord alcoholbeleid sportkantines

Gebruik deze checklist om na te gaan of je overal aan gedacht hebt bij het opstellen of herzien van het alcoholbeleid van jouw sportvereniging.

TIPS  Tip 1: Maak een plan voor integraal alcoholbeleid  Heeft de sportvereniging al alcoholbeleid?  Is een persoon of commissie verantwoordelijk voor het opstellen of herzien van het alcoholbeleid?  Is er beleid gemaakt over alle onderstaande thema’s?  Tip 2: Creëer draagvlak binnen de sportvereniging  Wordt er draagvlak gecreëerd voor het alcoholbeleid door hierover in gesprek te gaan met de leden van de vereniging?  Tip 3: Borg het alcoholbeleid  Is er een commissie, barverantwoordelijke en/of bestuurslid verantwoordelijk voor het borgen en naleven van het alcoholbeleid?  Tip 4: Communicatie over alcoholbeleid en -regels  Worden de NIX18 boodschap en de regels omtrent alcohol duidelijk gecommuniceerd aan barvrijwilligers, aan bezoekers van de kantine, in de hele sportomgeving, aan leden en online?  Tip 5: Ontwikkel een integraal gezondheidsbeleid  Is het alcoholbeleid gekoppeld aan de rest van het beleid van de sportvereniging, zoals het rooken voedingsbeleid?

Lees verder

12

Trimbos-instituut

Inhoud

THEMA’S

...

 Thema 1: Afspraken over naleving Drank- en Horecawet  Zijn er duidelijke regels en instructies voor barvrijwilligers over het naleven van de Drank- en Horecawet?  Worden barvrijwilligers gestimuleerd om naar een ID te vragen bij de verkoop van alcohol, bijvoorbeeld door een ID-scanner of testkoperonderzoek?  Worden bezoekers gestimuleerd om hun ID spontaan te tonen bij het kopen van alcohol, bijvoorbeeld door posters, stickers of tapruiters?  Thema 2: Het goede voorbeeld geven  Worden er schenktijden gehanteerd waarop geen alcohol wordt geschonken en zijn hier duidelijke afspraken over gemaakt?  Wordt het goede voorbeeld gegeven door leden met een voorbeeldfunctie, zoals het bestuur, barvrijwilligers en coaches?  Thema 3: Aanbod en zichtbaarheid  Is er duidelijk prijsbeleid voor alcoholische dranken, bijvoorbeeld dat alcoholvrij goedkoper is, er geen acties worden gehouden met alcohol en alcohol alleen in eenpersoons porties verkocht wordt?  Is het aanbod alcoholvrije dranken uitgebreider en duidelijker zichtbaar dan het aanbod alcoholische dranken?  Thema 4: Sfeer en veiligheid  Worden personen aangesproken wanneer zij of hun kind over een grens heengaat?  Wordt voorkomen dat personen onder invloed deelnemen aan het verkeer?  Thema 5: Beleid  Volgen alle barvrijwilligers de e-learning ‘Verantwoord alcohol schenken’?  Is er duidelijk alcoholbeleid

voor feesten en evenementen die worden georganiseerd door de sportvereniging?  Extra thema: Samenwerking met de gemeente  Wordt samenwerking met de gemeente gezocht omtrent het alcoholbeleid van de sportvereniging?

Trimbos-instituut

13

Inhoud Bronnen

1. Drank- en Horecawet (1964, 7 oktober). Geraadpleegd

14. Kingsland, M., Wolfenden, L., Tindall, J., Rowland, B.

op 11-03-2020: https://wetten.overheid.nl/

C., Lecathelinais, C., Gillham, K. E., ... & Crundall, I.

BWBR0002458/2017-12-31

(2015). Tackling risky alcohol consumption in sport:

2. Wetboek van Strafrecht (1881, 3 maart). Geraadpleegd

a cluster randomised controlled trial of an alcohol

op 11-03-2020: https://wetten.overheid.nl/

management intervention with community football

BWBR0001854/2019-04-01

clubs. J Epidemiol Community Health, 69(10), 993-999.

3. Gezondheidsraad (2015). Alcohol - Achtergrond­

15. Crundall, I. (2012). Alcohol management in community

document bij Richtlijnen goede voeding 2015. Den

sports clubs: impact on viability and participation.

Haag: Gezondheidsraad; publicatienr. A15/05.

Health Promotion Journal of Australia, 23(2), 97-100.

4. Gezondheidsraad (2018). Alcohol en

16. Rowland, B., Allen, F., & Toumbourou, J. W. (2012).

hersenontwikkeling bij jongeren. Den Haag:

Association of risky alcohol consumption and

Gezondheidsraad; publicatienr. 2018/23.

accreditation in the ‘Good Sports’ alcohol management

5. Tuithof, M. & Vogels, N. (2018). Alcohol – een aantal feiten over de schadelijkheid op een rij. Utrecht:

programme. J Epidemiol Community Health, 66(8), 684-690.

Trimbos-instituut.

17. NIX18voorprofs (2019). Materiaal voor Haarlemse

6. Barnes, M. J. (2014). Alcohol: impact on sports

sportverenigingen. Geraadpleegd op 22-04-2020:

performance and recovery in male athletes. Sports

https://www.nix18voorprofs.nl/lokale-voorbeelden/

Medicine, 44(7), 909-919.

voorbeeld/?vb=35.

7. Dool, R. van den & Breul, W. van den (2018).

18. GGD Hart voor Brabant (2018). Voorbeeld stappenplan

Sportdeelname & Leefstijl: Factsheet 2018/7. Utrecht:

vervolg na nalevingsonderzoek voor sportverenigingen.

Mulier Instituut.

Tilburg: GGD Hart voor Brabant. Geraadpleegd op

8. Expertisecentrum Alcohol. (2020). Dossier Alcohol en

22-04-2020: https://www.loketgezondleven.nl/sites/

Sport: Alcoholgebruik door sporters. Geraadpleegd op

default/files/2018-12/Voorbeeld%20Stappenplan%20

10-06-2020: https://expertisecentrumalcohol.trimbos.

vervolg%20na%20Nalevingsonderzoek%20voor%20

nl/dossiers/inzien/alcohol-en-sport.

sportvereniging....pdf

9. Monshouwer, K. & van Leeuwen, L. (2018). Zien drinken, doet drinken? Utrecht: Trimbos-instituut. 10. World Health Organization. (2019). Global status report on alcohol and health 2018. World Health Organization. 11. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2018). Nationaal Preventieakkoord: Naar een gezonder Nederland. Den Haag: Ministerie van VWS. 12. Wolters, T., van Amerongen, G., Geerlings, M., et al. (2019). Landelijk onderzoek naar de naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop aan minderjarigen in 2018. Nijmegen: Objectief. 13. Honigh-de Vlaming, R. & Izeboud, C. (2013). Stappenplan: Alcoholbeleid en sportverenigingen in de praktijk. Wageningen: AGORA en GGD Noord- en Oost-Gelderland.

14

Trimbos-instituut

Trimbos-instituut

15

Colofon Vormgeving Canon Nederland N.V.

Trimbos-instituut Postbus 725 3500 AS Utrecht

Beeld Gettyimages.nl

T: 030 - 297 11 00 Bestelinformatie Auteur Lian Smeets

Deze uitgave is als download beschikbaar of te bestellen via www.trimbos.n/webwinkel met artikelnummer AF1768.

Eindredactie Camilla de Jong, Carmen Voogt

© 2020, Trimbos-instituut, Utrecht.

Met dank aan Linda Schonewille (JOGG/Team:Fit), Adelien van Kooten

Copyrights Trimbos-instituut

(NOC*NSF), Debby Stam (JOGG/Team:Fit), Marianne van Essen (JOGG/Team:Fit),

Alle rechten voorbehouden. Het overnemen van teksten is toegestaan,

Irene Walk (JOGG/Team:Fit), Nico van der Lely (Stichting Jeugd en Alcohol)

mits met de juiste bronvermelding.

16

Trimbos-instituut