2021-014041 Bijl4- Omgevingsvisie Dongen

In onze gemeente vinden minder verkeersongevallen plaats per 100.000 inwoners dan gemiddeld in Nederland. De afgelopen dertig jaar is het aantal verkeersongevallen in onze gemeente, net zoals in de rest van Nederland, sterk afgenomen. De gemiddelde ernst van verkeersongevallen valt hier gelukkig relatief mee. In verreweg de meeste gevallen is er geen sprake van letsel. Al met al is het dus relatief goed gesteld met de verkeersveiligheid in onze gemeente. Wat komt er op ons af? Op het gebied van bereikbaarheid, infrastructuur en mobiliteit zien we een aantal belangrijke landelijke ontwikkelingen. We maken steeds meer gebruik van de elektrische fiets en ook zijn er steeds meer elektrische auto’s. Het aantal dieselauto’s daalt. We zien dat technologische en logistieke ontwikkelingen razendsnel gaan. Het verkeer moet – en wordt – steeds duurzamer. Slimme mobiliteit draagt bij aan duurzaamheid en aan minder files. Bij Slimme mobiliteit maken (vracht)auto’s gebruik van data en slimme technieken, waardoor ze veiliger en schoner worden en de ruimte beter gebruiken. Daarnaast zien we een trend op het gebied van het inrichten van een beweegvriendelijke infrastructuur om gezondheid te stimuleren. Ouderen wonen langer thuis. De vergrijzing van de samenleving heeft invloed op infrastructuur en mobiliteit. 45

Hoe zien we de toekomst van bereikbaarheid? • • •

•

• •

We hechten waarde aan een goede bereikbaarheid voor iedereen. Elke Dongenaar moet zich zonder problemen van en naar onze gemeente kunnen blijven verplaatsen. We blijven ons inzetten op de bereikbaarheid van het centrum van kern Dongen. We gaan duurzaam, alternatief vervoer stimuleren: o Het gebruik van de (elektrische) fiets door onder meer aanleg van de snelfietsroute TilburgOosterhout; o Het aantrekkelijker maken van deelmobiliteit; o We blijven de realisatie van laadpalen voor elektrische auto’s faciliteren; o De huidige voorzieningen van openbaar vervoer blijft minimaal gehandhaafd. Indien mogelijk kijken we naar verbreding van het netwerk. Het is belangrijk dat er voldoende parkeerplaatsen aangelegd worden bij nieuwe ontwikkelingen. De maximale parkeernorm blijft veelal het uitgangspunt. We waarborgen de landschappelijke kwaliteit hierbij wel zoveel mogelijk. Parkeerruimte kan namelijk ten koste gaan van landschappelijke kwaliteit. Ook in de wijken kunnen parkeerplekken de openbare ruimte belemmeren. Aan de andere kant is het voor inwoners van belang dat zij hun auto in de buurt kwijt kunnen. We kijken naar de multifunctionele inzetbaarheid van parkeerplaatsen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het voorzien van zonnepanelen.

We werken regionaal samen met ander partijen aan vijf deelprogramma’s binnen de Regionale Omgevingsagenda (ROA): o schoon, stil en gezond; o veilig; o inclusief; o robuust en betrouwbaar; o slim en efficiënt.

46

Veiligheid Wat is veiligheid? Veiligheid is één van de belangrijkste aandachtsgebieden van de overheid. Binnen dit onderwerp maken we een onderscheid in ‘sociale veiligheid’ en ‘fysieke veiligheid’. Sociale veiligheid gaat over de vraag hoe veilig u zich voelt en wat er aan kan bijdragen dat u zich veiliger voelt. Fysieke veiligheid gaat over de vraag hoe veilig onze gemeente daadwerkelijk is in haar fysieke staat. Ook wordt het onderwerp externe veiligheid (omgevingsveiligheid) aangehaald. Sociale veiligheid Het is niet vanzelfsprekend om in een veilige omgeving te wonen en daarom hebben we aandacht voor dit onderwerp. Openbare orde wil zeggen dat er maatschappelijke rust en veiligheid heerst, zodat inwoners er fijn en veilig kunnen wonen en leven. Deze openbare orde handhaven we onder leiding van de burgemeester in samenwerking met de ketenpartners zoals de politie, openbaar ministerie, buurtpreventie en Staatsbosbeheer. Deze samenwerking draagt bij aan een veilige en leefbare gemeente. Fysieke veiligheid Een belangrijk onderdeel van veiligheid is de voorbereiding op calamiteiten of crisis. Een ramp kan overal gebeuren. Denk aan een brand in een fabriek waar wordt gewerkt, een explosie van een passerende tankauto, een overstroming van één van de rivieren of een natuurbrand bij u in de buurt.

Het is belangrijk dat inwoners hun omgeving kennen en weten welke mogelijke risico's er zijn. Externe veiligheid (omgevingsveiligheid) Dagelijks vindt transport van gevaarlijke stoffen plaats over wegen, het spoor, waterwegen en door (ondergrondse) buisleidingen. Gevaarlijke stoffen worden opgeslagen of gebruikt in de industrie of voor andere bedrijfsmatige activiteiten. Milieubelastende activiteiten (zoals het gebruik en opslaan van gevaarlijke stoffen) kunnen risico’s met zich meebrengen. Ondanks alle genomen veiligheidsmaatregelen is er altijd een mogelijkheid dat er een ongeval plaatsvindt waarbij deze gevaarlijke stoffen vrijkomen. Het omgevingsveiligheidsbeleid biedt de mogelijkheid om gebiedsgerichte kaders te bepalen. Het is nu en in de toekomst zo dat mensen die wonen of werken in een gebied voldoende zijn beschermd bij ongevallen met gevaarlijke stoffen. De betekenis van ‘voldoende bescherming’ kan verschillen per gebied. Bijvoorbeeld op de bedrijventerreinen kunnen we ruimere regels opnemen in het omgevingsplan dan in de woonwijken. Door vooraf na te denken en doeltreffende maatregelen te bepalen, kunnen mensen die in het gebied wonen of werken worden beschermd. Waar staan we nu? We bouwen samen aan een sterke en zorgzame gemeente. Dat zorgt ervoor dat onze gemeente een relatief veilige omgeving is om te wonen. Het is redelijk goed gesteld met de sociale veiligheid.

Hoewel het onveiligheidsgevoel overeenkomt met de rest van Nederland, ligt de onveiligheidsperceptie (de beleving van veiligheid en de interpretatie van het gevoel) een stuk lager dan gemiddeld in Nederland (CBS Veiligheidsmonitor 2021).

Het totaal aantal misdrijven ligt in onze gemeente ruim onder het Nederlands gemiddelde (254 ten opzichte van 423 per 10.000 inwoners in 2021). Er is relatief weinig sprake van diefstal en inbraak. Daarnaast wordt de 47

mate waarin inwoners overlast en onveiligheid ervaren beter beoordeeld dan gemiddeld in Nederland het geval is.

Kijkend naar de fysieke en externe veiligheid, zijn er in onze gemeente relatief weinig aandachtspunten. Wat komt er op ons af? De wereld om ons heen verandert en dat heeft ook invloed op het veiligheidsbeleid. We houden rekening met maatschappelijke ontwikkelingen die de komende jaren impact hebben op de openbare orde en veiligheidsbeleid in Nederland en onze gemeente. Zo zien we een daling van de ‘traditionele criminaliteit’ en zien we dat digitale dreiging en georganiseerde, ondermijnende criminaliteit steeds groter worden. Dat laatste is moeilijk in een zin samen te vatten, maar ondermijning betekent grofweg het vermengen van de onderwereld en de bovenwereld. Het is een maatschappelijk probleem. Voorbeelden zijn bedreigde bestuurders en ambtenaren, afpersingspraktijken, de innesteling van criminele activiteiten in buurten en woonwijken of het ontstaan van ‘vrijplaatsen’. We zien ook andere ontwikkelingen, zoals een toename van incidenten met kwetsbare personen, zoals personen met verward gedrag. De dreiging van terrorisme (bijvoorbeeld door extremisme) gaat ons hele land aan. Er zijn trends en ontwikkelingen die ontstaan in onze samenleving en organisatie. Rollen worden anders doordat de inwoners zelfredzamer worden. De overheid faciliteert meer en laat los. Bovendien werken we steeds meer integraal samenwerken met verschillende organisaties.

Dat laatste zorgt ervoor dat we bijvoorbeeld een persoonsgerichte aanpak kunnen toepassen. Wat verder van invloed is op het thema openbare orde en veiligheid is de toename van (sport)evenementen. Ook de ontwikkelingen rondom digitalisering en data collectie (smart society, smart city en big data) spelen een rol. Door de ontwikkelingen op het gebied van klimaatverandering zien we steeds extremer weer. Dit kan leiden tot calamiteiten en noodsituaties in onze gemeente, zoals overstromingen. Hoe zien we de toekomst van veiligheid? • Een veilige omgeving is cruciaal. Een veilige leefomgeving kent zo weinig mogelijk obstakels en geeft een gevoel van sociale veiligheid. • Vanuit de gedachte “voorkomen is beter dan genezen” zetten we in op preventie en ontmoediging. Uiteraard is er als achtervang altijd een goede structuur van openbare orde nodig om in te grijpen als dat nodig is. Om het gevoel van sociale veiligheid te vergroten, zetten we in op zichtbaarheid van de boa’s. Ook geven we voorlichting over ondermijning voor meer bewustwording. • We dragen bij aan een goede fysieke veiligheid door te zorgen voor goede straatverlichting, toegankelijke voetpaden en overzichtelijke parken en plantsoenen.

48

Waarden In dit hoofdstuk omschrijven we de verschillende waarden. Deze tekst staat op de overzichtspagina van een waarde.

Sociale kracht Gemeente van zand en turf, katholiek en protestants, Brabants en Hollands. Onze gemeente heeft een van oudsher rijk en divers karakter. In onze gewoonten, tradities en de inrichting van onze kernen is dat nog steeds mooi zichtbaar. Er is ruimte voor iedereen; we vullen elkaar goed aan. We zijn een warme gemeente vol initiatief in het hart van Brabant. Deze vijf waarden staan hier centraal: • • • • •

Vindingrijk: de Dongenaar is vindingrijk en weet met beperkte middelen ontzettend veel te bereiken. Initiatief: de Dongenaar is ongekend initiatiefrijk. Opgeleid tijdens de Zomerspelen blijft hij of zij altijd nieuwe dingen bedenken. Warmte: onze gemeente is een warme deken, waar we nog tijd voor elkaar hebben en naar elkaar omkijken. In onze gemeente leeft een ieder met zijn of haar vrienden. Goed voor elkaar: We zíjn goed voor elkaar. Zorgzaam. En we hébben het goed voor elkaar: alle basisvoorzieningen zijn aanwezig. Gewoon bijzonder: onze gemeente is gewoon bijzonder: wat elders gewoon blijft krijgt hier extra kleur. In onze gemeente doet iedereen vanzelf gewoon iets extra’s.

Door het gemoedelijke, saamhorige en rustige karakter is het een genot om in onze gemeente te wonen. Dat koesteren we. Onze kleinschaligheid biedt volop kansen voor sociale cohesie en participatie. Deze kunnen en mogen nóg verder versterkt worden. Alle inwoners van onze gemeente kunnen meedoen in onze samenleving. We gaan uit van de eigen kracht van inwoners en willen als gemeente goed luisteren naar de wensen van inwoners. Inwoners hebben een sleutelrol in het creëren van een mooie, inclusieve en leefbare omgeving. Dat blijkt uit de levendigheid van onze gemeente en de rijkdom van het Dongens verenigingsleven. We zijn geen grote gemeente, maar we kunnen met elkaar veel bereiken. Door aandacht te blijven besteden aan wat ons ‘gewoon’ bijzonder maakt, geven we het sociale karakter van onze gemeente de ruimte. Zo ontwikkelen we op onze eigen manier, als dé gemeente vol initiatief in het warme hart van Brabant.

Cultuurhistorie en erfgoed Onze gemeente heeft een rijke historie. Al in de dertiende eeuw is onze gemeente voor het eerst op schrift genoemd. De kern Dongen kent haar oorsprong in landbouwgronden aan de rand van een grote veenvlakte. ’s Gravenmoer en Klein-Dongen en Vaart waren veenontginningen uit de late Middeleeuwen. Later, in de negentiende en twintigste eeuw, zorgde de leer- en schoenindustrie voor veel werkgelegenheid. Onze gemeente was hét leercentrum van Nederland. In 1863 telde onze gemeente namelijk maar liefst 74 leerlooierijen. Dat heeft het karakter van onze gemeente gevormd. Tegenwoordig zijn er nog steeds diverse negentiende-eeuwse monumentale leerlooierijen in onze gemeente aanwezig. Die geven een beeld van het belang dat deze bedrijfstak voor onze gemeente ooit had. Sommige herinneringen aan het verleden zijn minder zichtbaar. Zo komt de naam van de middelbare school, het Cambreur College, van de cambreur: een onderdeel van een schoen. Het klooster aan de Hoge Ham geeft een beeld van hoe de nonnen vroeger het onderwijs in onze gemeente en omgeving opgezet hebben. De Oude Kerk met de geconserveerde ruïne in de Kerkstraat toont een eeuwenoude historie. Ook het buitengebied, met de ruimte en de oude boerderijen, is van cultureel belang voor onze gemeente. Dat geldt ook voor de Donge en de Vaart, die bepalend zijn geweest voor onze ontstaansgeschiedenis.

Al met al kent onze gemeente tal van monumenten en identiteitsbepalende objecten. Enkele karakteristieke voorbeelden hiervan zijn het RIMI-terrein, de begraafplaats aan de Triangellaan en de voormalige Hanzebank aan de Lage Ham in kern Dongen. (https://www.dongen.nl/fileadmin/Dongen_bestanden/Documenten/Over_Dongen/Dorp/Monumentenlijst.pd f) 49

Tegenwoordig staat het erfgoed onder druk. Zonder voldoende aandacht en inzet voor de cultuurhistorische waarden van onze gemeente, gaat een deel van onze geschiedenis mogelijk verloren. We zullen ons dus moeten blijven inzetten voor het cultureel erfgoed van onze gemeente.

50

De historische bebouwingslinten in onze gemeente zijn karakteristiek en worden gekenmerkt door historische bebouwing en bebouwingspatronen, groenstructuren, wegprofielen en de inrichting van de openbare ruimte. Behoud en versterking van deze ruimtelijke en (cultuur)historische kwaliteiten en het tegengaan van ongewenste ontwikkelingen (functieveranderingen en nieuwe bebouwing) is van belang. Deze linten zijn dan ook specifiek opgenomen in de gebiedsindeling. Hierbij wordt opgemerkt dat de linten doorlopen in de kernen en dat deze karakteristiek dus ook binnen de kernen aanwezig is. Binnen onze gemeente kent elk lint zijn eigen kwaliteiten. Op onderstaande kaart (afkomstig uit de Structuurvisie 2020 van onze gemeente) is een onderscheid gemaakt naar drie categorieën; ▪ ▪ ▪

Kwaliteit I: Zeer hoog Kwaliteit II: Hoog Kwaliteit III: Redelijk hoog

51

De ruimtelijke karakteristiek van de bebouwingslinten bij de kern Dongen varieert. Het bebouwingsbeeld van de Lage Ham bestaat overwegend uit vrijstaande, een- en tweelaagse bebouwing, met de nokrichting parallel aan de straat en een eenvormige rooilijn. Het oude lint van Hoge Ham - St. Josephstraat is intensief bebouwd en heeft een formelere uitstraling. Het lint van de Heuvelstraat - G. Majellastraat - Tramstraat - St. Josephstraat is informeler en kleinschaliger en heeft een meer aaneengesloten bebouwingswand. Het lint Kerkstraat Torenstraat is een klein lint dat als het ware aan het grotere lint van de Heuvelstraat t/m de St. Josephstraat vast zit. In dit relatief rustiger deel, met de protestantse kerk als centraal element, is de historie van Dongen het best voelbaar. Bij de kern ’s-Gravenmoer is een historisch bebouwingslint aanwezig langs de Hoofdstraat. De Hoofdstraat is een van de lange assen waaraan 's Gravenmoer is ontstaan. De bebouwing staat op grote kavels met veel grond voor en achter de woningen. Naarmate de bebouwing dichter bij de kern komt wordt de onderlinge afstand tussen de panden kleiner. Tussen de historische bebouwing aan de linten bevindt zich nieuwbouw in de vorm van woningen of bedrijvigheid. De afstand van de bebouwing tot de weg kent een grote variatie. De van oudsher agrarische bebouwing staat veelal haaks op de weg. 52

Het lint langs de Hoofdstraat loopt door richting Klein-Dongen, langs de Klein-Dongenseweg. Ook hier is sprake van grote kavels. Langs het lint zijn zichtlijnen aanwezig naar het omliggende agrarisch gebied, waardoor het lint een open en groen karakter heeft. Een ander bebouwingslint is gelegen langs de Waspikse weg en Vaartweg. De verscheidenheid aan woningen is hier groot. Aan één zijde van de weg bevindt zich water waar overheen kleine bruggetjes naar de woningen toe lopen. De vrijstaande woningen zijn gelegen op grote kavels met ruime voortuinen waardoor het geheel een groen karakter heeft. Langs de weg bevindt zich een lange rij met bomen. Bij Dongen-Vaart is de Vaartweg de historische as waaraan Vaart is ontstaan. De belangrijkste kwaliteit van het lint is het historische karakter. De profiel van het lint is opgebouwd uit twee wegen met een vaart er tussen met daaraan (agrarische) bebouwing. Langs het water staan aan beide zijden bomen. De verscheidenheid aan woningen is hier groot. De woningen zijn gelegen op grote kavels waardoor het geheel een groen karakter heeft. De historische agrarische panden worden afgewisseld met nieuwbouwwoningen.

Natuur en landschap Onze gemeente kent enkele natuurgebieden. Het gaat om het Wilhelminakanaal en enkele relatief kleine gebieden aan de rand van onze gemeente. Ook de Donge heeft een natuurlijke waarde. Hoewel er relatief weinig natuurgebied (Natuurnetwerk Brabant) in onze gemeente is, gaat onze gemeente met zorg om met het groen en de natuur. Groen en natuur zijn namelijk ook van belang voor de gezondheid en het welzijn van inwoners. Het Dongens landschap is waardevol. De kern Dongen is gelegen op de rand van een hoge dekzandrug, samengebonden door de rivier de Donge en te midden van drassige (veen)gebieden. Oude ontginningslinten zijn kenmerkend voor opbouw van het landschap van onze gemeente. Deze linten bepalen in belangrijke mate de ruimtelijke structuur van onze gemeente en zijn landschappelijk waardevol door de grote variatie in bebouwing en beplanting. De archeologische verwachtingswaarde is hoog rondom de linten. Het slagenlandschap is qua omvang en structuur het meest kenmerkend voor het buitengebied van onze gemeente. De schaal van het landschap is de laatste decennia in het algemeen sterk vergroot, door het rooien van kavelgrensbeplantingen en landbouwkundige schaalvergroting. Zo was het slagenlandschap, dat nu relatief open is, van oudsher een kleinschalig gebied, met veel beplantingen.

Het gehele deel van onze gemeente ten noorden van de kern Dongen valt binnen het Belvedèregebied Langstraat. Dat betekent dat het landschap een hoge concentratie aan cultuurhistorische waarden kent. Het wordt gekenmerkt door het slagenlandschap, met veel historische lintbebouwing.

53

54

Gebieden In dit hoofdstuk omschrijven we de verschillende gebieden. Deze tekst staat op de overzichtspagina van een gebied. In de paragraaf ‘algemeen’ staat de tekst, die op de pagina komt met alle gebieden.

Algemeen Onze gemeente kent verschillende typen gebieden. Ieder gebied ziet er anders uit en er vinden andere activiteiten plaats. Zo wordt er in het ene gebied gewoond en in het andere gebied gewerkt. De activiteit die in een gebied plaatsvindt, bepaalt in grote mate wat we in een gebied belangrijk vinden en wat we met een gebied willen in de toekomst. Zo mag er op een bedrijventerrein meer geluid worden gemaakt, terwijl het in het buitengebied een stuk rustiger is. In onze gemeente onderscheiden we de volgende gebieden: • • • • •

Kern Dongen ’s Gravenmoer, Klein Dongen en Vaart Historische linten Bedrijventerreinen Buitengebied

Per gebied bepalen we wat er wel en niet kan en welke thema’s, waarden en ambities we daaraan koppelen. Onder de Omgevingswet ontstaat er voor ons een lokale afwegingsruimte voor een aantal milieuthema’s (denk aan geur, geluid). Dit betekent dat er voor ons ruimte is om zelf keuzes te maken in wat we wel en niet toestaan. Deze afwegingsruimte biedt kansen maar kent ook uitdagingen. De kwaliteit die we per gebiedstype graag zien, wordt benoemd in de omgevingsvisie en kan vervolgens worden vertaald in (soepelere of strengere) normen in het omgevingsplan. Zie voor meer informatie Wat is een omgevingsvisie.

55

Kern Dongen Historische situatie De kern Dongen is ontstaan als nederzettingen langs de Donge. Voor kern Dongen was de Donge vooral een bron van water: drinkwater en industrieel proceswater (leerindustrie). Het centrum van de kern is ontstaan rond historische ontginningslinten. Hier omheen hebben de woonwijken zich gevormd. Leerlooierijen speelden vanaf de 18e eeuw een grote rol. Gedurende de 19e eeuw heeft deze activiteit zich, samen met de schoenindustrie, op industriële schaal ontwikkeld. Historisch gezien was de leder- en schoenindustrie belangrijk voor de werkgelegenheid in kern Dongen. Het belang van deze industrie klinkt nog door in namen zoals het Cambreur College, de Cammeleur en straatnamen zoals de Leest. Nog steeds is er een grote leerlooierij onder de naam Ecco actief. Ook aan de Heuvelstraat is nog leerbewerkende bedrijvigheid te vinden.

Huidige situatie De kern Dongen heeft 26.483 inwoners. De woningvoorraad is gemiddeld iets jonger dan de woningvoorraad van Nederland in zijn geheel (1976 in kern Dongen; 1969 in Nederland). 21,1 procent van de woningen in de onze gemeente is in de jaren ’70 van de vorige eeuw gebouwd. Daarmee ligt het percentage jaren ’70woningen relatief hoog. Van die jaren ’70-woningen staat een groot deel in de wijken West I en II. De voorzieningen in kern Dongen concentreren zich met name in het centrum van onze kern en de omliggende wijken. In onze gemeente bevinden zich in 2022 tien basisscholen. Er zijn openbare, protestants-christelijke en katholieke basisscholen. Zeven basisscholen bevinden zich in de kern. Ook is er één middelbare school, het Cambreur College. Deze bevindt zich tegen het centrum van de kern en biedt onderwijs aan ongeveer 1.300 scholieren.

56

Toekomstperspectief • Onze gemeente is onderdeel van stedelijke regio Breda-Tilburg (zie onderstaand figuur). Binnen deze regio's zijn mogelijkheden voor verdere verstedelijking. • Het aantrekkelijk en bruisend maken van het centrum (voor ondernemers) is een van de doelen van onze gemeente. We doen dat door in te zetten op gunstige vestigingsmogelijkheden, advies te geven aan startende ondernemers, de herinrichting van de openbare ruimte in het centrum, bereikbaarheid en voldoende (gratis) parkeermogelijkheden. Kern Dongen streeft naar vergroening en klimaatadaptatie in het centrum en op de bedrijventerreinen. Een klimaatbestendige omgeving is niet alleen goed voor de planeet, maar het leidt ook tot een aangenamer vestigingsklimaat. • Op het gebied van groen gaat onze gemeente door met een hoog onderhoudsniveau in het centrum en in representatieve gebieden, zoals wijkcentra en de centrumring. In de wijken worden delen van gazons omgevormd naar bloemrijke grasvelden. • Onze gemeente werkt aan een klimaatbestendige woonomgeving en de overstap naar duurzame energiebronnen. • Onze gemeente heeft de ambitie om een veilige woonomgeving te creëren voor de inwoners. • Onze gemeente is aantrekkelijk voor gezinnen met kinderen. Binnen de kern Dongen moet het prettig wonen zijn.

• In de regionale woonvisie zijn recente cijfers opgenomen, waaruit blijkt dat de woningbehoefte groter is dan in de gemeentelijke woonvisie verwacht werd. Dit betekent dat de nieuwbouwproductie fors omhoog moet, ook in de kern Dongen. • In onze gemeente moet ruimte zijn voor alle doelgroepen. Onze gemeente wil de wachttijd voor sociale huurwoningen verkorten en de doorstroming van sociale huur naar koop of huur op de vrije markt bevorderen. Er wordt voor een kernvoorraad betaalbare sociale huurwoningen gezorgd, die aansluit op de doelgroep. We willen het voor jongeren en gezinnen mogelijk maken om in onze gemeente te blijven wonen, maar stelt ook dat er ingezet wordt op levensbestendig bouwen en verbeteren. Met andere gemeenten binnen Hart van Brabant maken we afspraken over de huisvesting van statushouders. • Er moeten voldoende woningen zijn voor mensen die zorg nodig hebben. Aan de hand van prognoses van de provincie Noord-Brabant wordt bepaald hoeveel woon-zorgwoningen in onze gemeente nodig zijn. • Er wordt ingezet op de verbetering van de energieprestaties van bestaande woningen, een duurzame omgang met vrijkomend vastgoed en toekomstbestendig plannen, bouwen en verbouwen. • Een gezonde leefomgeving is één van de vier speerpunten in dit raamwerk. Centraal in die gezonde leefomgeving staat de groene leef- en woonomgeving; daarin wil onze gemeente investeren.

• In lijn met de gezonde leefomgeving gaan we zorgen voor voldoende vegetatie en waterbeschikbaarheid in woonkernen om af te kunnen koelen in langdurige warme perioden. Een goede waterafvoer is hierbij ook van groot belang. Geschikte manieren om water een plek te geven zonder dat het elders overlast veroorzaakt of vervuild raakt en daardoor niet meer gebruikt kan worden voor het tegengaan van droogte of hittestress - zijn essentieel om onze gemeente klimaatbestendig te maken. • Op termijn neemt het aantal winkels in en rondom het centrum af. Er is op dit moment slechts beperkte leegstand, maar dat gaat naar verwachting verder toenemen. Dat vraagt om een herbestemming van deze panden. Sloop en nieuwbouw is in lang niet alle gevallen een mogelijkheid. Veel winkelpanden zijn gezichtsbepalend of genieten zelfs een beschermde status. 57

•

De functie van het centrum verandert. Waar van oudsher de functie van het centrum ‘winkelen’ was, waarbij ontmoeting een belangrijk neveneffect was, wordt ‘ontmoeten’ het hoofddoel (zie ook zorg en leefbaarheid). Een deel van de automatische trek naar het centrum verdwijnt.

58

’s Gravenmoer, Klein-Dongen en Vaart Historische situatie De kern 's Gravenmoer is ontstaan als nederzettingen langs de Donge. Voor 's Gravenmoer was de Donge een ontginningsbasis, van waaruit het achterliggende gebied in gebruik werd genomen (turfwinning en het ontginnen van landbouwgrond). In de gemeente liggen nog twee kleine kernen, buurtschap Klein-Dongen en kern Vaart.

’s Gravenmoer ’s Gravenmoer is voor het eerst vermeld in 1293. De naam van het dorp is afgeleid van ‘moer’, een veengebied ten zuiden van de rivier de Maas dat in dit geval eigendom was van de graaf van Holland. Samen met Roosendaal is 's Gravenmoer benoemd als oudste veenkolonie van Nederland. Gedurende de Tachtigjarige Oorlog probeert het dorp aansluiting te vinden bij Brabant, maar het wordt in 1734 bij Holland gevoegd. Sinds 1814, na de Franse tijd, is het dorp definitief onderdeel van de nieuw gevormde provincie Noord-Brabant. Tot 1997 vormt 's Gravenmoer een zelfstandige gemeente, waarna het bij kern Dongen is gevoegd. Van het begin af aan is 's Gravenmoer een schippersplaats. Hier is gehandeld in turf, stro en rijshout. Uiteindelijk is aan de turfwinning en later ook aan de scheepvaart een einde gekomen. In 1950 is de haven gedempt. Klein-Dongen en Vaart Klein-Dongen is een buurtschap binnen de gemeente. Kern Vaart is een kerkdorp dat is gelegen langs de Vaart en de Vaartweg. Het dorp is genoemd naar de in 1565 of kort daarna op kosten van prins Willem van Oranje aangelegde turfvaart. Vaart wordt een dorp door de bouw van de Hubertuskerk in 1865 (tegenwoordig een rijksmonument). Hierdoor ontstaat de parochie Klein Dongen - Vaart.

In 1999 is, na de fusie van de parochie met de 3 parochies in de kern Dongen in 1996, besloten om in de nieuwe parochie ´Dongen en Klein Dongen-Vaart´ te handhaven. Vaart gaat naar het noorden toe over in 's Gravenmoerse Vaart. Beide delen zijn verschillend daar ze oorspronkelijk in verschillende gemeenten lagen. Vaart ligt in onze gemeente en was overwegend katholiek, 59

terwijl 's Gravenmoerse Vaart in de voormalige gemeente 's Gravenmoer is gelegen, die lange tijd een Hollandse enclave (“eiland”) vormde en overwegend protestants was. Huidige situatie ’s Gravenmoer 's Gravenmoer heeft 2.260 inwoners (2022). Het aantal inwoners is in 2022 gelijk gebleven ten opzichte van het jaar ervoor (2021). In ’s Gravenmoer bevinden zich twee basisscholen, één openbare en één protestantschristelijke basisschool. ’s Gravenmoer heeft een aantal winkels voor de primaire levensbehoefte, zoals een supermarkt, een slager en een autogarage. Daarnaast heeft het dorp nog enkele kleine winkels, bijvoorbeeld een kledingwinkel en een aantal horecavoorzieningen. ‘s Gravenmoer telt in totaal 275 bedrijfsvestigingen. Direct ten westen van 's Gravenmoer stroomt de Donge, die tevens voor een deel de gemeentegrens vormt. Langs de Donge ligt een aantal kleinere natuurgebiedjes. Een gedeelte van de polder van 's Gravenmoer is aangemerkt als Groene Hoofdstructuur-landbouw. Klein-Dongen en Vaart Klein-Dongen heeft 170 inwoners en Vaart heeft 655 inwoners (2021). Het aantal inwoners van Vaart is licht gestegen ten opzichte van het aantal in 2013. In Klein-Dongen is het aantal inwoners gedaald. In Vaart is er één katholieke basisschool.

Vaart heeft een klein assortiment aan winkels, waaronder een biologische supermarkt, meerdere cafés en een aantal andere (maatschappelijke) voorzieningen. Vaart telt in totaal 75 bedrijfsvestigingen. De bedrijven zijn erg divers: van landbouw tot horeca en van zakelijke dienstverlening tot recreatie. Klein-Dongen heeft enkele voorzieningen waaronder een eetcafé en een slager.

Toekomstperspectief • • • • •

•

Het aantal woningen in Klein-Dongen en Vaart wordt beperkt uitgebreid op daarvoor geschikte locaties. De Waspikse Weg in ’s Gravenmoer wordt ontwikkeld als bouwlocatie voor 129 woningen vanaf 2024. Behoud en versterking van een centrale voorziening in het dorp als onder meer ontmoetingsplek. De Geubel speelt hierin een belangrijke rol. Onze gemeente zet in op duidelijke ontmoetingsplekken in de openbare ruimte, zoals in de Hoofdstraat in ’s Gravenmoer en het dorpsplein in Vaart. De landbouwgronden, gelegen buiten de beekdalen van de Donge, zijn vanwege de (grond)watersituatie uitstekend geschikt voor de ontwikkeling van nieuwe natuur. Het is zaak dat deze gebieden hun geschiktheid behouden voor mogelijke natuurontwikkeling in de verre toekomst; Een gebied ten noorden van de kern 's Gravenmoer is aangewezen als "zoekgebied voor regionale waterberging"

60

61

Historische linten Historische situatie De historische linten vormen de basis voor de ontstaansgeschiedenis van Dongen. De linten zijn ontstaan doordat de bebouwing vooral gevestigd werd langs doorgaande wegen Deze historische ontginningslinten zijn nog herkenbaar aanwezig aan de randen van de kernen. Huidige situatie De oude ontginningslinten zijn kenmerkend voor de landschappelijke opbouw van onze gemeente. Deze linten bepalen in belangrijke mate de ruimtelijke structuur van onze gemeente en zijn landschappelijk waardevol door de grote variatie in bebouwing en beplanting. De huidige landschappelijke structuur van het buitengebied wordt nog steeds bepaald door de verschillende wijzen van ontginning, afgestemd op de bodemopbouw. Met name in het gebied ten noorden van 's Gravenmoer is de oorspronkelijke slagenverkaveling nog heel herkenbaar. De oorspronkelijke ontginningsbases vormen de huidige bebouwingslinten met een diversiteit aan bebouwing en functies. Het landschap is aantrekkelijk en karakteristiek doordat de wijze van ontginning nog zichtbaar is. Het Dongens landschap van historische bebouwingslinten met karakteristieke bebouwing en de stichten (oude verbindingswegen) vormen een belangrijk kenmerk van onze gemeente.

Niet alleen de kern Dongen kenmerkt zich door lintbebouwing langs de (doorgaande) wegen, ook de kernen ’s Gravenmoer, Klein-Dongen en Vaart zijn ontstaan rond lintbebouwing. Rondom de historische bebouwingslinten is de verwachting op archeologisch waardevolle vondsten middelhoog tot hoog. Toekomstperspectief -

-

De diversiteit aan landschapstypen en de lintbebouwing zijn waardevolle kenmerken, die onze gemeente graag behoudt. Maatregelen zijn mogelijk om de landschapskenmerken te versterken. Echter, de druk op de ruimte neemt toe en vooral bij nieuwe grootschalige ontwikkelingen moet er rekening gehouden worden met de gevolgen voor het landschap. Voor de omgang met erfgoed bij ruimtelijke plannen zijn de archeologische en cultuurhistorische beleidskaarten uitgangspunt.

62

Bedrijventerreinen Ten zuiden en zuidoosten van de kern Dongen liggen de twee grootste bedrijventerreinen, Tichelrijt en De Wildert. Hier zijn de meeste bedrijven binnen onze gemeente gevestigd. Ook is er ten noorden nog een klein terrein te vinden (Entrop) en aan de noordzijde van de Donge (Kanaaldijk Noord). Historische situatie Van oudsher is onze gemeente bekend vanwege het leerlooien. Tussen 1850 en 1940 groeit de bedrijfstak explosief. Deze activiteit heeft zich samen met de schoenindustrie op industriële schaal ontwikkeld. Onze gemeente maakt naam als hét centrum voor de bewerking van leer en de fabricage van schoenen. Historisch gezien is de leder- en schoenindustrie belangrijk voor de werkgelegenheid in onze gemeente. In het snelstromende riviertje de Donge zijn huiden gespoeld en vooral langs de Lage Ham en Hoge Ham ontstaat een lange lintbebouwing van woonhuizen aan de straat, met leerlooierijen en leer- en schoenfabrieken op de achtererven. Zo is de bedrijfslocatie Tichelrijt ontstaan. Nog steeds is er een leerlooierij onder de naam Ecco actief. Onze gemeente is ook bekend door de frisdrankindustrie Exota. Aan het eind van de negentiende eeuw vestigt de frisdrankfamilie Van Tuijn zich in onze gemeente, waar nu bedrijventerrein De Wildert gevestigd is. Huidige situatie In het verleden werden in onze gemeente miljoenen paren schoenen geproduceerd.

Maar ook nu nog is er erg veel maakindustrie binnen de grenzen van onze gemeente. Van frisdrank, tot pallets, van glazen flessen en potten, tot hoogwaardige gelatine, van productielijnen voor drank en zuivel, tot het leer voor de iWatch horlogebandjes, van design meubels, tot eiwitten uit insecten voor diervoeders: allemaal made in Dongen. Tichelrijt Bedrijventerrein Tichelrijt 1 ligt aan de zuidkant van onze gemeente en grenst aan het Wilheminakanaal. Het terrein is ongeveer 85 ha groot en er zijn zo'n 70 bedrijven gevestigd. Meer dan de helft van de bedrijven heeft een nationale of zelfs internationale afzetmarkt. Ruim driekwart van de bedrijven valt onder de sectoren bouwnijverheid en groothandel. Een bijzondere, van oudsher aan de regio verbonden bedrijfstak, is de leerbewerking. De gevestigde bedrijven bieden samen werkgelegenheid aan ongeveer 2.000 mensen. Het bedrijventerrein heeft in de afgelopen jaren een sterke positie in de regio weten te verwerven. Met name de ligging dichtbij de kern Dongen en de goede aansluiting op het regionale en landelijke wegennet dragen daaraan bij. Tichelrijt 2 is ongeveer 20 ha groot. Het ligt aan de zuid-oostelijke kant van de kern Dongen en sluit oostelijk aan op Tichelrijt 1. De zuidelijke rand van het gebied ligt aan de regionaal belangrijke Vierbundersweg en is de belangrijkste aansluitingsweg voor de A27.

Op Tichelrijt 2 zijn inmiddels zo'n 25 bedrijven gevestigd. De bedrijven behoren voornamelijk tot het midden- en kleinbedrijf. Recent is er een zonnepark gerealiseerd bij Tickelrijt 3, wat gezamenlijk tot stand is gekomen. Het is een initiatief van de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij (‘BOM’) in samenwerking met onze gemeente en Energie Dongen Samen Duurzaam. De Wildert De Wildert ligt aan de Eindsestraat in het buitengebied tussen onze gemeente en Tilburg. De ligging is door de realisatie van de Noordwesttangent gunstig ten opzichte van het hoofdwegennet. De Wildert biedt plaats aan vier grote bedrijven, waarvan Coca-Cola de bekendste is. De bedrijven zijn duidelijk op een grote afzetmarkt georiënteerd. Ook zijn hier recent zonneparken gerealiseerd. Het bedrijventerrein heeft een oppervlakte van ruim 40 ha. 63

Bedrijvenpark Entrop Bedrijvenpark Entrop (gelegen aan de Lage Ham) ligt in een landelijke omgeving aan de rand van Dongen, dicht bij de A27 en de A59. Het park is ca. 16 ha groot en er zijn zo'n 22 bedrijven gevestigd. Deze bedrijven zijn actief in verschillende branches en kennen een afzetmarkt binnen Nederland. Een deel van de bedrijven is internationaal georiënteerd. De gevestigde bedrijven bieden samen werkgelegenheid aan ongeveer 40 mensen. Het bedrijvenpark Entrop is nog niet volgebouwd en heeft nog ontwikkelmogelijkheden. De gevestigde ondernemers en de gemeentelijke organisatie werken samen aan een goede uitstraling van het park. Kanaaldijk Noord Er liggen enkele bedrijven aan de noordzijde van de Donge, tussen de sportvelden en het defensiecomplex. Er zijn 69 bedrijven en organisaties actief. Toekomstperspectief •

• •

•

De grootste uitdaging op het gebied van werk en economie in onze gemeente is het versterken van de lokale economie. Werk is belangrijk. Werk zorgt voor inkomen en inkomen stelt onze inwoners in staat om mee te doen in de samenleving. Onze gemeente heeft een aantal troeven in handen die ze kan benutten om nieuwe ondernemers en bedrijven te trekken. Zo is Tichelrijt 3 in ontwikkeling en Tichelrijt Zuid in voorbereiding. Onze gemeente heeft een aantal toonaangevende productiebedrijven binnen de gemeentegrenzen. Deze bedrijven kunnen voor onze gemeente dienen als ‘reclamebord’. Wat dat betreft zoeken ondernemers elkaar op. Gebiedscommunicatie kan op gebied van economie steviger in worden gezet. Onze gemeente kan zich sterker profileren met deze toonaangevende bedrijven, maar ook met een specifieke bedrijvigheid, waarin onze gemeente wil excelleren. Wat dat betreft is de ‘maakindustrie’ iets typerends voor onze gemeente. Onze gemeente ligt tussen gemeenten zoals Tilburg, Breda, Oosterhout en Waalwijk met economische activiteiten op een bijpassende schaalgrootte. Het is van groot belang dat de aanleg van de N629 voortvarend, in samenspraak met de gemeente Oosterhout en de provincie, wordt aangepakt. Om een goede aansluiting van de N629 op de Burgemeester Letscherweg te realiseren, is onderzoek naar aanpassing van de Vierbundersweg wenselijk.

Verder dient de doorstroming op knooppunt Hooipolder te worden geoptimaliseerd door middel van een volwaardige oplossing voor het gehele knooppunt.

64

Buitengebied Onze gemeente heeft een aantrekkelijk buitengebied door het gevarieerde landschap. Het buitengebied heeft van alles wat. Met name in ’s Gravenmoer en in het gebied ten noorden van 's Gravenmoer is de oorspronkelijke slagenverkaveling nog heel herkenbaar. Historische situatie De huidige landschappelijke structuur van het buitengebied is bepaald door de verschillende wijzen van ontginning, afgestemd op de bodemopbouw. Met name in ’s Gravenmoer en in het gebied ten noorden van 's Gravenmoer is de oorspronkelijke slagenverkaveling nog heel herkenbaar. De oorspronkelijke ontginningsbases vormen de huidige bebouwingslinten met een diversiteit aan bebouwing en functies. Het landschap is aantrekkelijk en karakteristiek doordat de wijze van ontginning nog zichtbaar is. Huidige situatie Net als in de rest van Nederland is er de afgelopen jaren veel veranderd in het Dongense buitengebied. Het buitengebied is al lang niet meer het exclusieve domein van de landbouw. Het wordt steeds meer een multifunctionele ruimte waar gewerkt, gewoond en gerecreëerd wordt. De maatschappelijke betekenis van het buitengebied is verbreed. Daarnaast zijn er binnen de verschillende gebruiksfuncties in het buitengebied allerlei ontwikkelingen gaande, die ruimtelijke gevolgen hebben. Een duidelijk voorbeeld is de afname van het aantal landbouwbedrijven.

Deze afname zal zich verder voortzetten, waardoor nog meer agrarische bedrijfsgebouwen zullen vrijkomen. Als tegenhanger van de afname van het aantal agrarische bedrijven spelen binnen de landbouw ontwikkelingen als schaalvergroting, specialisatie en verbreding een belangrijke rol. Daarnaast krijgen andere functies, zoals maatschappelijke dienstverlening (zorg) steeds vaker een plaats in het buitengebied. Het buitengebied van onze gemeente heeft een belangrijk agrarisch karakter met een sterk glastuinbouwaccent, voornamelijk ten noordoosten van de kern Dongen. Deze locatie is aangemerkt als glastuinbouwvestigingsgebied, een aanduiding die in het Reconstructieplan De Meierij is vertaald in een "mogelijk doorgroeigebied" en een "landbouwontwikkelingsgebied". Belangrijke actuele problematieken bij de glastuinbouw zijn stikstof en energie. Het buitengebied wordt verder gebruikt voor extensieve dagrecreatie zoals wandelen en fietsen. Er is echter geen sprake van een grote recreatieve betekenis van het gebied. Wellicht dat de recreatieve potentie beter kan worden benut. De Donge heeft naast een functie voor de afvoer van water ook een ecologische betekenis. Dit wordt versterkt met een natte ecologische verbindingszone welke grotendeels al gerealiseerd is. Deze verbindingszone gaat niet door maar om de bebouwde kom heen lopen. Toekomstperspectief •

•

•

De veranderende betekenis van het buitengebied roept – sterker dan voorheen – vragen op. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om de agrarische ontwikkelingsruimte (hoe kan het proces van verduurzaming en de kringloop sluiten, specialisatie, innovatie en verbreding doorgaan, zonder de waardevolle kenmerken van het landschap aan te tasten), de gebruiksmogelijkheden van vrijkomende agrarische bedrijfsgebouwen, de ontwikkelingsmogelijkheden voor landschap en natuur en ontwikkeling van het recreatieve medegebruik van het buitengebied. Het ruimtelijk beleid voor het buitengebied moet inspelen op de veranderende positie en functie van het landelijk gebied. Hoewel de positie van de landbouw verandert, in de zin dat het buitengebied behalve voor de landbouw ook voor andere functies een steeds grotere maatschappelijke betekenis krijgt, blijft de landbouw de belangrijkste grondgebruiker en een belangrijke economische factor. Dat betekent dat het ruimtelijk beleid mogelijkheden biedt voor economische ontwikkeling van de landbouw. Deze ontwikkelingsruimte heeft belangrijke ruimtelijke effecten. Parallel aan de afname van het aantal bedrijven, worden de overblijvende bedrijven steeds groter en vindt een verdergaande specialisatie plaats. Voor het buitengebied stellen we een programma op, waarin de gewenste ontwikkelingsrichting per onderscheidend gebied in wordt opgenomen.

De globale kaders voor het programma worden mede gevormd door de omgevingsvisies en programma’s van het Rijk en de provincie. 65